Gwerra u paċi

Meta nisimgħu jew naqraw it-titlu ta’ dan l-artiklu għandna mnejn ma nifhmux mill-ewwel xi ħsieb ikun hemm warajh. Il-gwerra nafu x’inhi, minkejja li ħafna minna qatt ma esperjenzawha, imma l-paċi, il-paċi vera, kemm nafu xi tfisser?

Opra letterarja

Għandu mnejn f’moħħna mill-ewwel jiġi dak li kiteb Leo Tolstoy, l-awtur Russu, magħruf madwar id-dinja kollha għar-rumanzi tiegħu fosthom Anna Karenina u War and Peace – Gwerra u Paċi. Il-ġlieda tar-Russja ma' Napuljun, Tolstoy raha bħala traġedja li kienet tinvolvi lill-umanità kollha.

War and Peace huwa bbażat fuq l-invażjoni ta' Napuljun fir-Russja fl-1812 u jsegwi tlieta mill-aktar karattri magħrufa fil-letteratura: Pierre Bezukhov, l-iben illeġittimu ta' konti li kien qed jiġġieled għall-wirt tiegħu u f’mixja spiritwali kontinwa; Il-Prinċep Andrei Bolkonsky, li jħalli l-familja tiegħu biex jiġġieled fil-gwerra kontra Napuljun; u Natasha Rostov, it-tfajla żagħżugħa u sabiħa li ħadu nteress fiha ż-żewġ irġiel.

Hekk kif l-armata ta' Napuljun tibda tinvadi lir-Russja, Tolstoy isegwi b'mod brillanti karattri li jkunu ġejjin minn diversi oqsma; bdiewa u nobbli, ċivili u suldati, li kollha kemm huma jissieltu mal-problemi li jinqalgħu fi żminijiethom, mal-istorja tagħhom u mal-kultura tagħhom. U hekk kif l-istorja f’dan ir-rumanz tissokta, dawn il-karattri jsiru wħud mill-aktar figuri umanistiċi fil-letteratura dinjija. Ir-rumanz jintemm bi Pierre u Natasha jiżżewġu u jkollhom familja sabiħa u ferħana b’għadd ta’ wlied. Ir-rumanz fih ħsibijiet u argumenti filosofiċi ta' Tolstoy, li jrid juri li r-rieda ħielsa tal-bniedem hija biss illużjoni u li l-avvenimenti li jseħħu fil-ħajja tagħna huma determinati minn numru bla qies ta' fatturi. Huwa jargumenta li filwaqt li rridu nżommu l-illużjoni tar-rieda li ngħixu ħielsa, fl-aħħar mill-aħħar aħna dejjem għandna bżonn lil ħaddieħor.

Vera jew le?

L-istorja ta’ dan ir-rumanz hija vera jew fittizja, ivvintata minn Tolstoy biex iwassal messaġġ? F’dan il-ktieb insibu numru ta’ persuni veri, bħalma huwa Napuljun wara kollox u ħafna mill-fatti li jissemmew fir-rumanz seħħew tabilħaqq, biss fejn jidħlu l-istejjer tal-persunaġġi li nsibu f’din il-kitba huma fittizji, ivvintati mill-awtur sabiex iwassal il-messaġġ u l-ħsieb tiegħu, għalhekk dan il-ktieb nistgħu ngħidu li huwa bejn fittizju u storiku li jgħaqqad narrattiva fittizja mal-istorja attwali. Hu x’inhu, dan ir-rumaz kien maqlub f’għadd ta’ lingwi u huwa stmat li ġew mibjugħin aktar minn tletin miljun kopja tiegħu.

Lil hinn mir-rumanz

Ejjew immorru lil hinn mill-istorja ta’ dan ir-rumanz u naraw ftit kemm il-bneidem jgħix fi gwerra jew f’paċi. Qabditni l-kurżità u għamilt ftit tiftix. Rajt kemm kien hawn gwerer madwar id-dinja kollha minn tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija sal-lum. Sibt li kien hawn 248 gwerra u 153 konflitt. Bejniethom dawn jammontaw għal 401. Issa jekk it-Tieni Gwerra Dinjija ilha 80 sena li spiċċat u għalhekk niddividu 400 bi 80, nispiċċaw bin-numru 5. Bejn wieħed u ieħor 5 gwerer kull sena. Minn dawn l-400 gwerra jew konflitt, 15 biss intemmu qabel 3 xhur. Xi wħud minnhom damu snin u oħrajn għadhom għaddejjin. Mela 5 gwerer kull sena li jkunu itwal minn 3 xhur, nistgħu ngħidu li kull sena ma kienx hemm ġurnata waħda biss, minn wara l-aħħar gwerra dinjija ’l hawn, li fid-dinja kollha saltnet il-paċi! Naf li dan ir-raġunament u l-mod kif ikkalkulajt dan l-argument huwa xjentifikament żbaljat għal kollox, imma l-għan tiegħi kien li nara kemm id-dinja għexet fi sliem totali dawn l-aħħar 80 sena. Naħseb li taqbli miegħi jekk ngħid li ftit jew xejn.

Sliem veru

Il-paċi vera hija kunċett multidimensjonali li jinkludi kemm l-stat intern ta' serenità f’qalb u moħħ l-individwu kif ukoll il-kundizzjonijiet esterni ta' armonija, ġustizzja u n-nuqqas ta' vjolenza. Hija idea wiesgħa ħafna li tmur lil hinn minn sempliċement in-nuqqas ta' kunflitt sabiex tinkorpora l-preżenza ta' ftehim u rispett kemm fl-isferi personali kif ukoll fis-soċjetà. Nerġa’ għal Tolstoy. X’għamel dan il-ġenju letterarju? Għaqqad l-isfera personali mal-isfera soċjali, xena ħolistika. Għalhekk nistgħu ngħidu li anke fi żmien il-gwerra, wieħed jista’ jkun fil-paċi. Kif? Għall-bniedem, il-paċi vera spiss tfisser stat ta’ kalma, trankwillità, u kuntentizza, ħieles mill-inkwiet u l-ansjetà.  Dan ma jfissirx in-nuqqas ta' emozzjonijiet, iżda l-abbiltà li tgħix dawn l-emozzjonijiet mingħajr ma tkun megħlub minnhom, u żżomm l-istabbiltà interna anke f'mumenti diffiċli. Li tgħix fil-mument preżenti, u teħles milli tkunu skjav tal-ħsibijiet dwar il-passat jew il-futur.

Fuq livell aktar wiesa', livell ta’ soċjetà, il-paċi vera spiss tissejjaħ "paċi pożittiva," li hija n-nuqqas ta' vjolenza fil-forom kollha tagħha flimkien mal-ġustizzja soċjali u l-ekwità għan-nies kollha. Ħafna jissuġġerixxu li l-paċi dinjija ġenwina hija fatt kollettiv li jibda billi l-individwi jikkultivaw il-paċi interna u mbagħad jgħaddu dik l-atmosfera ta' paċi fil-familji tagħhom, fil-komunitajiet u fid-dinja. Imma kemm tabilħaqq xi darba d-dinja kollha se ssib il-paċi vera?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' April 2026

NUMRI

 

Qatt ħsibt kemm in-numri għandhom importanza f’ħajjitna? Aħseb biss li hekk kif nitwieldu, l-istat jagħtina numru li jibqa’ magħna tul ħajjitna kollha, in-numru tal-identità tagħna. Tul ħajjitna nkunu ngħixu f’dar li jkollha numru fl-indirizz tagħha u dan mhux kollox, mal-indirizz ikollna l-kodiċi postali. Hekk kif tintemm din ħajjitna, nispiċċaw f’qabar li wkoll ikollu n-numru tiegħu. Qegħdin taraw kemm in-numri jagħmlu parti importanti f’ħajjitna? In-numri huma xi ħaġa ovvja għalina llum, iżda forsi mhux kulħadd jaf l-oriġini tal-kitba tagħhom. Minn liema tradizzjoni ġejjin iċ-ċifri li nużaw aħna l-bnedmin?

Kultant l-affarijiet li jidhru l-aktar sempliċi għalina jaħbu stejjer straordinarji. Dan huwa l-każ fejn jidħlu ċ-ċifri li jiffurmaw in-numri tagħna.

Bidu

L-Eġizzjani tal-qedem kellhom sistema ta' numri fuq bażi ta’ għaxra. Dan il-poplu beda min-numru wieħed u assoċja simbolu miegħu, li kienet linja vertikali, imbagħad assoċja linja mgħawġa man-numru għaxra, forma ta’ arkata, ħoloq simbolu għan-numru mija, wieħed għan-numru elf, wieħed għal mitt elf u wieħed għal miljun. F’dan l-aħħar każ is-simbolu probabbilment kien jirrappreżenta divinità. Biex nifhmu ftit jekk wieħed kien ikun ried jikteb in-numru għoxrin kien jikteb hekk: ∩∩ biex jikteb ħamsa u għoxrin kien jikteb hekk: ∩∩ǀǀǀǀǀ. Fil-Mesopotamja, il-Babiloniżi kellhom ukoll sistema numerika bbażata fuq ir- ripetizzjoni tal-istess simbolu, iżda fil-każ tagħhom in-numerazzjoni kienet fuq bażi ​​ta’ sittin. Sinjal imżerżaq żgħir kien jissimbolizza n-numru wieħed, sinjal vertikali n-numru għaxra, sinjal imżerżaq akbar kien jissimbolizza sittin. Nieħdu l-eżempju ta’ qabel, in-numru għoxrin kien jinkteb hekk: ǀ ǀ filwaqt li l-ħamsa u għoxrin kien jinkiteb hekk: ǀ ǀ /////.

Il-Greċja u Ruma

Fil-Greċja kien hemm żewġ sistemi, it-tnejn ibbażati fuq għaxra: Is- sistema Attika, ibbażata fuq ir-ripetizzjoni tas-simboli. In-numri minn wieħed sa erbgħa kienu rappreżentati b’linja vertikali. Il-ħamsa kienet miktuba bl-ittra P tal-kelma Griega ħamsa, pente. Għan-numri minn sitta sa disgħa, kienu jiżdiedu linji ma' P biex jindikaw l-unitajiet. Għan-numri għaxra, mija, elf u għaxart elef intużaw l-ittri inizjali tal-kliem korrispondenti : D għal deca (għaxra), H għal hekaton (mija), X għal khilioi (elf) u M għal myrioi (għaxart elef). Is-sistema Jonika minflok kienet tassoċja n-numri mal-ittri f'ordni alfabetika u l-alfabett kien magħmul minn 27 ittra (biż-żieda tal-ittri antiki sigma, coppa u sampi). Minn wieħed sa disgħa ntużaw l-ewwel disa' ittri (minn alpha sa theta), id-disa' ittri ta' wara ntużaw għal multipli ta' għaxra sa disgħin (10 = iota , 90 = coppa ) u l-aħħar disgħa għal multipli ta' mija sa disa' mija (100 = rho , 900 = sampi). Is- sistema numerika Rumana, li żgur ħafna jafu biha għax għadha tintuża llum kienet pjuttost simili għal dik Attika. Is-sistema kienet taħdem permezz ta' żieda u tnaqqis skont il-pożizzjoni tal-ittri, pereżempju IV = 4 (wieħed jitnaqqas minn ħamsa) filwaqt li VI = 6 (wieħed jiżdied ma' ħamsa).

Numri Indjani u Għarab

Iżda s- sistema deċimali pożizzjonali li nużaw illum ġejja mit- taħlita ta’ żewġ kulturi: Indjana u Għarbija. Fl-Indja, bejn it-300 QK u l-400 WK, in-numri Brahimi (partikolarment simili għal tagħna) kienu qed jintużaw fuq il-muniti, jiġifieri, simboli uniċi għal kull ċifra mill-1 sad-9. Qabel ma waslu l-Ewropa, dawn l-ewwel disa’ ċifri għamlu vjaġġ twil  u laħqu l-Mediterran u waslu għand xi studjużi Għarab. Mohammed ibn-Musa al-Khuwarizmi, matematiku u ġeografu Persjan, kiteb xogħol dwar l-alġebra tradott għal-Latin bl-isem ta’ De numero Indorum, jew Dwar in-Numri Indjani. F’din il-kitba huwa spjega fid-dettall kif taħdem is-sistema numerika Indjana, u forsi għal din ir-raġuni ħafna minna naħsbu li n-numri tagħna huma esklussivament ta’ derivazzjoni Għarbija.

Fl-Ewropa

Kien Leonardo Pisano, li wara li kien ivvjaġġa lejn il-lvant, wassal din is-sistema numerika fl-Italja wara li ġie f'kuntatt man-numri Hindu-Għarab fil-vjaġġi li għamel ma’ missieru. Huwa fisser din is-sistema fil-ktieb Liber Abaci fl-1202, li fih iddeskriva ċ-ċifri użati minn dawn il-popli, inkluż in-numru 0, ċifra li ma kinitx tinstab f’sistemi numeriċi oħra.

Kien diffiċli li tiġi abbandunata s-sistema numerika Rumana fl-Ewropa u l-bidla saret bil-mod ħafna. Għalkemm il-Liber Abaci kiseb suċċess kbir, is- sistema numerika Griega, forsi minħabba l-viċinanza ġeografika, baqgħet tintuża fir-reġjuni madwar l-Adrijatiku għal ħafna snin. Sadanittant, fil-bqija tal-Ewropa, għal żmien twil ħafna kien hemm nuqqas ta’ qbil bejn dawk li riedu jadottaw in-numri l-ġodda u dawk li riedu jibqgħu jużaw in-numri Rumani l-antiki. Fl-1280 il-belt ta' Firenze pprojbixxiet l-użu ta’ din is-sistema lill-bankiera, għax xi wħud minnhom setgħu jifffalsifikaw iż-żero għal vantaġġi ekonomiċi. Għaddew is-sekli sakemm in-numri Għarab-Indjani ġew stabbiliti fl-Ewropa kollha. Dan seħħ fis-seklu XVI.

U aħna llum nużaw in-numri tul ħajjitna kollha bla ma naħsbu xi storja twila għandhom!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 18 ta' April 2026

 

 

L-Għid il-kbir fil-Knisja Kattolika u dik Ortodossa

Il-Kristjani Kattoliċi u Ortodossi aktarx jiċċelebraw l-Għid f'dati differenti minħabba l-użu ta' kalendarji differenti. Il-Knisja Kattolika tuża l-kalendarju msejjaħ Gregorjan filwaqt li l-Knisja Ortodossa tuża dak imsejjaħ Ġuljan. Biss ġieli jiġri li kemm il-Kattoliċi kif ukoll l-Ortodossi jiċċelebraw l-Għid il-Kbir fl-istess jum. Il-Għid Kattoliku jiġi ċċelebrat bejn it-22 ta' Marzu u l-25 ta' April, filwaqt li l-Għid Ortotoss iseħħ aktar tard, bejn l-4 ta' April u l-8 ta' Mejju. Għalhekk jekk l-Għid jiġi bejn l-4 u l-25 ta’ April jista’ jiġri li ż-żewġ Knejjes jiċċelebraw l-akbar festa tagħhom fl-istess jum. Hekk pereżempju ġara s-sena l-oħra, l-2025, meta l-Kristjani kollha ċċelebraw il-qawmien ta’ Kristu mill-imwiet nhar il-Ħadd 20 ta’ April. Din il-ħaġa sejra terġa’ sseħħ fis-sena 2034.

Għaliex dak iż-żmien

Bosta jistaqsu għaliex Ħadd il-Għid jibdel id-data tiegħu minn sena għal oħra, mhux bħal festi oħra, ngħidu aħna l-Milied, il-Kunċizzjoni, Is-Salvatur, Santa Marija u oħrajn. Il-Jum tal-Għid, il-festa prinċipali Kristjana li tiċċelebra r-riżurrezzjoni ta' Ġesù, tiġi ċċelebrata kull l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa. Din ir-regola kienet stabbilita mill-Konċilju ta' Nikea li sar fis-sena 325 wara Kristu. Għalhekk din ir-regola tagħmel l-Għid festa li ma għandhiex data fissa.

Issa bħalma għidt diġà, il-Knisja Ortodossa tuża kalendarju differenti minn dak li tuża l-Knisja Kattolika u għalhekk l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa spiss jiġi wara dak li fih ikun iċċelebrat l-Għid fil-Knisja hekk imsejħa Latina.

Il-Papa Ljun XIV esprima x-xewqa li tkun stabbilita data komuni għall-Għid bejn il-Kattoliċi u l-Ortodossi, biex ikunu megħlubin id-differenzi fil-kalendarji differenti użati  miż-żewġ Knejjes. L-għan prinċipali wara dan il-ħsieb hu li nibdew niċċelebraw il-qawmien mill-mewt ta’ Kristu flimkien biex insaħħu x-xhieda tal-Evanġelju u nsolvu xi problemi pastorali.

Kattoliċi u Ortodossi

Hawn bla ma rridu nistaqsu: Kristu mhux Knisja waħda waqqaf, mela liema waħda hi, dik Kattolika jew dik Ortodossa? Tassew li Kristu waqqaf Knisja waħda biss, imma kienu l-bnedmin li ħolqu dawn il-firdiet. Il-firdiet jeżistu fit-tmexxija tal-Knejjes u mhux fit-tagħlim għax it-twemmin Kattoiliku u dak Orrtososs huwa l-istess.

Il-Knejjes Kattolika u Ortodossa kienu Knisja waħda imma nfirdu minħabba x-xiżma tal-1054. It-tagħlim u t-twemmin taż-żewġ Knejjes huwa l-istess fejn għandhom x’jaqsmu s-sagramenti, il-fidi fi Kristu u l-Bibbja, iżda jvarjaw b'mod sinifikanti fejn tidħol l-awtorità tat-tmexxija. Il-Kattoliċi jirrikonoxxu lill-Papa bħala kap universali, filwaqt li l-Ortodossi huma awtonomi (jissejħu awtoċefali) taħt diversi patrijarki. Differenzi żgħar fit-teoloġija jeżistu wkoll, pereżempju filwaqt li l-Kattoliċi jemmnu li l-Ispirtu s-Santu ġej mill-Missier u mill-Iben, l-Ortodossi jemmnu li dan ġej biss mill-Missier. Hemm differenzi kbar fil-liturġija u kif din tiġi ċċelebrata. Il-ħobż li jużaw l-Ortodossi għall-Ewkaristija huwa ħobż bil-ħmira filwaqt li l-Kattoliċi jużaw ħobż bla ħmira. Fir-radd tas-salib, il-Kattoliċi l-ewwel imissu l-ispalla x-xellugija filwaqt li l-Ortodossi jmissu dik leminija. Insomma dettalji żgħar li ma jibdlu xejn fis-sustanza tal-fidi.

Ix-xiżma

Mela rajna li il-firda bejn dawn il-knejjes ma kinitx minn dejjem imma seħħet permezz ta’ xiżma.  Ix-xiżma tal-1054, magħrufa wkoll bħala x-Xiżma l-Kbira tal-Lvant, timmarka s-separazzjoni definittiva bejn il-Knisja Kristjana tal-Punent, imsejħa Kattolika u l-Knisja tal-Lvant imsejħa Ortodossa. Din il-firda ma kinitx frott ta’ xi avveniment isolat, iżda kienet il-qofol ta' sekli ta' tensjonijiet politiċi, kulturali u teoloġiċi.  Ruma kienet tiddikjara l-awtorità suprema tal-Papa fuq il-Kristjaneżmu kollu, filwaqt li Kostantinopli kienet tqisu biss bħala primus inter pares (l-ewwel fost l-ugwali) fost il-patrijarki. Ir-rivalità bejn l-Imperu Biżantin u s-Sagru Imperu Ruman, kif ukoll il-barrieri lingwistiċi, tal-Latin kontra l-Grieg, kienu elementi importanti li wasslu għal din ix-xiżma.

Fit-16 ta' Lulju 1054, il-Kardinal Umberto di Silva Candida, mibgħut mill-Papa Ljun IX, poġġa bolla ta' skomunikazzjoni kontra l-Patrijarka Michael Cerularius fuq l-altar tal-Bażilika ta’ Santa Sofija f'Kostantinopli, illum Istanbul fit-Turkija. Cerularius dlonk wieġeb billi skomunika lil-legati mibgħutin mill-Papa. U hekk bdiet il-firda li għadha sejra sal-lum. Kien biss fl-1965 li l-Papa Pawlu VI u l-Patrijarka Athenagoras formalment neħħew l-iskomuniki tagħhom lil xulxin, għalkemm iż-żewġ Knejjes baqgħu separati.

Tradizzjoni

Minkejja kollox, il-qofol ta’ din il-festa huwa dejjem l-istess: il qawmien ta’ Kristu mill-mewt. It-tradizzjoni tal-Bajd tal-Għid insibuha fiż-żewġ Knejjes. Fl-antik kien jitqassam bajd iebsa dekorat; il-verżjoni tal-ċikkulata bdiet fis-seklu tmintax, aktarx minn Turin. Il-bajda tal-Għid hija simbolu tradizzjonali tat-twelid u r-riżurrezzjoni, li nsibuha mifruxa kemm fil-Knisja Kattolika kif ukoll f’dik Ortodossa għax kif għidt, it-twemmin tagħhom it-tnejn huwa l-istess.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 4 ta' April 2026