Inti djamant

Min minna qatt ma sema’ jew kanta d-diska tal-grupp famuż Għawdxi The Tramps, Inti djamant? Diska li titratta l-ġżira ta’ Għawdex u s-sbuħija tagħha. Tant hi popolari din id-diska li anke Michela li rrappreżentat lil pajjiżna fil-Eurovision Song Contest kantatha waqt il-provi. Nazzarda ngħid li l-kliem ta’ din id-diska il-Maltin jafuh aktar mill-kliem tal-Innu Nazzjonali!

Calypso

Għawdex huwa wkoll imlaqqam bħala l-Gżira ta’ Kalipsu. L-oriġini ta’ dan l-isem imur lura fil-mitoloġija Griega u nsibu dan kollu fil-kitba tal-Odissea ta’ Omeru. Skont Omeru Kalipsu żammet lil Oddissej għal seba’ snin sħaħ f’għar fuq ir-Ramla l-Ħamra bħala priġunier tal-imħabba. Omeru jsejjaħ lil din il-gżira bħala Oġiġa. Din hija mitoloġija antika u mhux storja, imma xorta waħda rabtet lill-Għawdex mal-kumplament tad-dinja. Ma ninsewx li fi żmien Omeru, li għex aktar minn mitejn sena qabel Kristu, il-Greċja kienet fl-aqwa tagħha fejn jidħlu arti, letteratura, filosofija u armata. Kienet biex ngħidu hekk l-Amerika tal-lum. U Għawdex jissemma fil-ktiba ta’ dan il-kittieb kbir u magħruf.

Dan l-isem għadu biex ngħidu hekk imwaħħal magħna għax għat-Taljani il-gżejjer Maltin sa madwar mitt sena ili jew xi ftit aktar kienu magħrufin bħala le Isole Calipsee, il-gżejjer ta’ Kalipsu.

Dan il-ħsieb iffakkarni fi professur li kien jgħallimni t-teoloġija. Kien professur Taljan magħruf ħafna. Kien dejjem jgħidli li jixtieq iżur Malta biex imur fil-gżira ta’ Kalispu għax dik issemmiha Omeru. Stedintu kemm-il darba imma dejjem qalli li jibża’ jitla’ fuq ajruplan! Dan il-biża’ dejjem ċaħħad lil dan il-professur tant intelliġenti milli jżur dak li dejjem xtaq iżur. U hawn jiġi f’moħħi kliem Santu Wistin; id-dinja hija ktieb, dawk li ma jivvjaġġawx jaqraw biss folja waħda minnu.

Vaganza fil-qrib

Għalina l-Maltin hija ħaġa faċli biex naqbdu l-karozza u morru jumejn Għawdex. Imma llum ħafna qed jaħsbuha darbtejn qabel jieħdu din il-vaganza fil-qrib. Illum kulħadd bl-arja kkondizzjonata id-dar, fl-uffiċċju, fil-karozza, fis-supermarket u kullimkien. Meta mmorru vaganza nistennew li nsibu post fejn inkunu paxxuti. Issa jekk immur Għawdex u nikri post fejn se mmut bis-sħana, allura naħsibha darbtejn għax ikun jaqbilli nibqa’ d-dar. Il-kumdità tabilħaqq trid tħallas għaliha, imma tajjeb li dak li jinvesti fi flats jew djar biex jinkrew, jaħseb sewwa għal dan l-apparat li llum ma għadux lussu imma sar bżonn, sar parti mill-ħajja tagħna. Naf li hemm ħafna li diġà investew f’apparat ta’ arja kkondizzjonata fil-flats jew djar li jikri, u hekk għadnu jkun.

Mina jew pont

Kemm ilna nisimgħu diskors dwar jekk hux ser isir pont jew jekk hijiex sejra tinbena jew titħaffer mina bejn iż-żewġ gżejjer! Issa wara tant snin ta’ argumenti, qbil jew nuqqas ta’ ftehim, sirna nafu li se ssir mina. Għadna ma nafux jekk din hix sejra titħaffer taħt qiegħ il-baħar jew jekk hijiex sejra tinbena fil-qiegħ tal-baħar. Hu x’inhu sa issa nafu li se ssir mina xi darba. Ngħid għalija nippreferi mina milli pont.

Bil-mina li tgħaqqad iż-żewġ ġżejjer ewlenin tal- arċipielgu Malti nkunu nistgħu ngħidu li ma baqgħux żewġ ġżejjer imma saru magħqudin. Il-biża’ ta’ bosta Maltin huwa li Għawdex jitlef il-karattru tiegħu. Diġà tilef ħafna minn dak li kellu, bit-tagħqid tiegħu ma’ Malta jitlef dak li fadallu. Allura ħafna drabi nispiċċaw ngħidu li aħjar ma ssir xejn il-mina. Imma meta taħseb dwar dawk l-Għawdxin li ta’ kuljum, xemx u xita, sħana jew kesħa, iridu jsebbħu kmieni biex jaqsmu dax-xiber baħar li jifred lil dawn iż-żewġ  gżejjer, bla ma trid tgħid “Iġri ssir il-mina”.

Biss nemmen li hemm soluzzjoni biex Għawdex ma jintilifx għal kollox wara l-ftuħ tal-mina. Nissuġġerixxi li l-Malti li juża l-mina jkollu noll bil-wisq ogħla min-noll li jitħallas fuq il-vapuri. Dan ma jkunx jgħodd għall-Għawdxi li jkollu jaqsam lejn Malta kuljum. Anzi, l-idea tiegħi hi li dak l-Għawdxi li jkollu jiġi Malta kuljum, ikollu pass biex ikun jista’ juża l-mina b’xejn ladarba jkun qed jaqsam lejn Malta biex imur għax-xogħol.

Paċi

Ħafna minna mmorru sa Għawdex biex insibu ftit kwiet u serħan il-moħħ, biex insibu ftit paċi li tant aħna neqsin minnha aħna li ngħixu fl-ibliet Maltin. Tiskanata kif Għawdex baqa’ daqstant differenti. Fih għadek issib dak li f’Malta illum intilef. Il-qniepen tal-knejjes sbieħ li jdoqqu u jinstemgħu fil-kampanja Għawxija hija ħaġa waħda biss li f’Malta minħabba l-istorbju lanqas għadna nisimgħuhom jew nintebħu i qed idoqqu. X’ma jiktibx mużika sabiħa Albert Ketelbey meta jkun Għawdex u jsemmiha “Bells across the Meadows”. Fejn se ssib fit paċi bħalma ssib Għawdex? Mhux ta’ b’xejn il-mibki Dominic Grech tat-Tramps isejjaħlu Djamant!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' Lulju 2019

Pont jew mina

Dan l-aħħar kelli bżonn naqsam minn Malta għal Għawdex u sakemm kont qiegħed fuq il-vapur bdejt naħseb dwar il-vantaġġi u l-iżvantaġġi li kieku l-gżejjer Maltin kellhom ikunu magħqudin flimkien permezz ta’ pont jew ta’ mina taħt il-baħar.

Għalija nofs siegħa vapur fl-eqqel tas-sajf ftit tibdilli mill-programm ta’ ħajti. Dan kien l-ewwel vjaġġ tiegħi bejn iż-żewġ gżejjer f’ din is-sena. Iżda dak l-individwu li dan il-vjaġġ ikun irid jagħmlu kuljum ma nagħtihx tort li jaħsibha mod ieħor minni. Għalih nofs siegħa baħar filgħodu u nofs siegħa oħra filgħaxija, tal-inqas ħames darbiet fil-ġimgħa żgur ma hijiex xi ħaġa ta’ pjaċir.

Nemmen li kemm-il darba kellu jinstab mezz biex Għawdex jingħaqad ma’ Malta, l-ekonomija tal-gżira tat-tliet għoljiet tbati, u tbati ħafna għaliex dak li jkun ma jibqax’ jikri flat jew dar ġewwa Għawdex biex jitla’ hemm għal tmiem il-ġimgħa. B’ pont jew mina min ikun jixtieq imur sa Għawdex jaqbad u jmur u jerġa’ lura lejn daru x’ ħin irid bla ma jgħaddi l-lejl hemmhekk. U jekk jibda jsir hekk xi jsir minnhom l-eluf ta’ flats u djar li hemm jinkrew lill-Maltin?

Ftit jiem wara dan il-vjaġġ tiegħi lejn Għawdex, kelli nuża żewġ strutturi li fakkruni f’ dak li kont ħsibt dwaru fuq il-bastiment bl-isem “Ta’ Pinu”.

Minn Malmö għal Copenhagen

Bejn il-belt Żvediża ta’ Malmö u l-belt kapitali tad-Danimarka, Copenhagen hemm faxxa baħar ta’ madwar 12-il kilometru. Dan il-fliegu jissejjaħ Øresund u fuqu llum insibu struttura verament interessanti. Hemmhekk wieħed jista’ jaqsam minn art għal oħra permezz ta’ pont u mina. Jekk wieħed jitlaq minn Malmö jibda b’ pont ta’ 8 kilometri sal- gżira Peberholm u jkompli l-aħħar 4 kilometri minn mina taħt il-baħar. Jekk dak li jkun jibda minn Copenhagen ovvjament it-triq issir bil-kontra.

øresund 

Il-gżira Paberholm hija waħda artifiċjali li nbniet bil-blat li nqata’ biex saret il-mina ta’ taħt il-baħar. Din il-gżira ċkejkna tinsab qrib il-gżira naturali ta’ Saltholm. Hawnhekk bla ma rrid nerġa niftakar f’ Għawdex. Bejn is-snin 1979 u 1995 kellna vapur li jaħdem bejn Malta u Għawdex bl-isem ta’ “Mġarr”. Dan kien vapur li nbena ġewwa d-Danimarka fl-1967 li l-isem oriġinali tiegħu kien “Saltholm”, sewwasew bħal isem din il-gżira, isem li jfisser “Ġżira tal-melħ”.

L-istess bħal każ ta’ bejn Malta u Għawdex, din l-istruttura kienet ilha maħsubha imma kien hemm bosta nuqqas ta’ qbil. Intant ix-xogħol inbeda fl-1995 u kien lest sal-1999. Ix-xogħol ittardja xi ftit minħabba li fil-qiegħ tal-baħar kienu nstabu 16-il bomba tat-Tieni Gwerra Dinjija mhux sploduti. Fl-14 ta’ Awwissu, 1999, il-Prinċep Frederik, l-eredi tat-tron tad-Danimarka u l-Prinċipessa Victoria, l-erdi tat-tron Żvediż, iltaqgħu fuq dan il-pont-mina sabiex jiċċelebraw it-tmiem tax-xogħol fuq din l-istruttura. Il-ftuħ uffiċjali sar fl-1 ta’ Lulju tas-sena 2000 mir-Reġina Margerita II tad-Danimarka u r-Re Karlu XVI Gustav tal-Iżvezja. Is-sena l-oħra użaw dan il-pont-mina aktar minn 7 miljun vettura. Fl-istruttura hemm ukoll linja tal-ferrovija. Meta tgħodd in-numru ta’ persuni li jaqsmu minn art għal oħra, kemm bil-karozzi kif ukoll bil-ferrovija, n-numru jlaħħaq għal madwar 40 miljun ruħ fis-sena.

Mina twila

Lærdal 

Ladarba qed insemmi l-Iskandinavja nibqgħu fl-istess ambjent u nsemmu l-itwal mina għall-karozzi li teżisti fid-dinja. Din tinsab ġewwa n-Norveġja u ġġib l-isem ta’ Lærdal. Din il-mina bdiet tinbena fl-1995 u nfetħet fis-sena 2000. Hija twila 24 kilometru u nofs. Meta kont għaddej minn din il-mina żammejt il-ħin: 21 minuta! Jekk tkun tbati bil-klastorfowbja, jew l-għeluq jaqtagħlek nifsek,  21 minuta tista’ tarahom eternità. Biss biex titnaqqas din il-problema, l-arkitetti ħasbu biex kull 6 kilometri jagħmlu fetħa mdawla. F’ dawn il-fetħiet hemm dawl ikħal fuq u dawl ħamrani fil-baxx. Meta tarahom jagħtuk l-impressjoni li qed tara tlugħ ix-xemx u għalhekk jaqtgħu ftit mill-monotonija ta’ ġewwa l-mina.

Din hija l-itwal mina li minnha jgħaddu l-karozzi għax l-itwal mina li teżisti hija dik li ġġib l-isem ta’ Gotthard Base Tunnel li fetħet fl-1 ta’ Ġunju ta’ din is-sena u sejra tibda taħdem f’ Diċembru ta’ din is-senma wkoll. Din hija mina twila ftit aktar minn 57 kilometru u tinsab ġewwa l-Iżvizzera, biss din il-mina ma hijiex għall-karozzi iżda għall-ferrovija biss.

Lura Malta

Nerġgħu lura lejn pajjiżna. Nifhem u nagħder lil dawk l-Għawdxin li pont jew mina jaħjihom, jagħmilhom ħajjithom aktar faċli, imma mill-banda l-oħra tajjeb naraw x’ impatt negattiv, kemm ekonomiku, soċjali u ambjentali, jista’ jkollha struttura li tgħaqqad liż-żewġ gżejjer prinċipali tagħna. Personalment nemmen li b’ pont jew mina Għawdex ma jibqax dak li huwa llum, jitlef ħafna mill-faxxinu tiegħu, jitlef l-identità tiegħu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 13 ta' Awwissu 2016