Id-dulliegħ

Bla dubju ta’ xejn fost il-frott kollu tas-sajf, id-dulliegħ huwa wieħed mill-aktar popolari għax bla dubju minbarra t-togħma tajba tiegħu, fih ħafna meraq u felli dulliegħa kiesaħ jaqta’ l-għatx żgur fil-jiem sħan tas-sajf. Id-dulliegħa hija pjanta annwali b’weraq kbar u frott kbir, tond jew ovali. Il-pjanta hija rikonoxxibbli mill-weraq distintivi tagħha u l-għadd kbir ta' frott li tipproduċi, saħansitra kultant sa mitt waħda kull pjanta. Il-frott huwa disponibbli esklussivament fil-perjodu tas-sajf, bejn wieħed u ieħor minn Mejju sa Settembru.

Oriġini

Aktarx li l-ewwel kultivazzjoni tad-dulliegħ saret fl-Eġittu tal-qedem. Hemm leġġenda li tgħid li kien f'dan il-post stess li d-dulliegħa oriġinat miż-żerriegħa ta’ Set, l-alla Eġizzjan tal-qedem tad-deżert, maltempati, kaos, vjolenza u l-barranin. Spiss kien ikun impitter b’ġisem ta’ bniedem iżda b'ras misterjuża ta' annimal. Dan l-alla kien magħruf għall-qtil ta' ħuh Osiris. Għalhekk, l-Eġizzjani kienu jpoġġu għadd ta’ dulliegħ fl-oqbra tal-Fargħuni, bħala mezz ta' sostenn għall-ħajja ta' wara. 

It-tabib Skoċċiż, missjunarju u l-esploratur famuż tal-Afrika David Livingstone, li għex bejn l-1813 u l-1873, kien qal li l-pjanta tad-dulliegħ tikber b'mod abbundanti fid-Deżert ta’ Kalahari, minn fejn jidher li oriġinat. Hemmhekk, il-frott jikber selvaġġ u huwa magħruf bħala tsamma. Id-Deżert ta’ Kalahari jestendi fuq żona ta’ aktar minn disa’ mitt elf kilometru kwadru u huwa mifrux fi tliet nazzjonijiet, Il-Botswana, in-Namibja u l-Afrika ta’ Isfel. Dan id-deżert huwa xott ħafna u għal din ir-raġuni l-frotta tad-dulliegħ hija sors regolari ta' ilma għall-abitanti taż-żona, kif ukoll isservi bħala ikel kemm għall-bnedmin kif ukoll għall-annimali.

Fis-seklu 10 AD , id-dulliegħ beda jkun ikkultivat fiċ-Ċina, biex illum dan il-pajjiż sar l-akbar produttur fid-dinja ta’ din il-frotta bnina. Huwa kkalkulat li f’dan il-pajjiż ikunu prodotti 63,960,353 tunellata ta’ dulliegħ kull sena. Fl-Ewropa, il-pjanta ta’ din il-frotta ġiet introdotta mill-Għarab fis-seklu tnax.

Forma, lewn u varjetà

Bħalma għidt, u ovvjament tafu, id-dulliegħ ikun tond jew ovali, biss xi snin ilu fil-Ġappun bdew jibdlu l-forma ta’ din il-frotta. Dan isir billi meta titfaċċa l-frotta fix-xitla, din jitpoġġielha kontenitur kwadru madwarha biex meta tikber tieħu l-forma tiegħu. Dulliegħa kwadra tkun aktar faċli biex tinġarr u jinħela anqas spazju fil-ġarr.

Fejn jidħol il-lewn tad-dulliegħ aħna ngħidu li hija ħadra minn barra u ħamra minn ġewwa, iżda ġieli naraw dulliegħ li jkun isfar minflok aħmar. Il-dulliegħ isfar huma naturali. Fil-fatt din hija varjetà antika li kienet teżisti qabel id-dulliegħ aħmar komuni, u tmur lura għal aktar minn 5,000 sena. Il-kulur safrani mhuwiex riżultat ta' modifika ġenetika imma sempliċement iseħħ għax ma jkunx fiha il-lycopene, l-antiossidant li jagħti lid-dulliegħa l-ħamra l-kulur distintiv tagħha. Spiss id-dulliegħ isfar ikun aktar ħelu minn dak aħmar.

Il-varjetajiet tad-dulliegħ jaqgħu primarjament f'erba' kategoriji ewlenin: dawk biż-żerriegħa, dulliegħ mingħajr żerriegħa, dulliegħ minjatura, u frotta bil-qalba safra jew tagħti fl-oranġjo. Il-bdiewa Maltin normalment ikabbru l-varjetà tradizzjonali jiġifieri dulliegħ biż-żerriegħa b'żrieragħ peress li din il-varjetà  għandha togħma aqwa minn varjetajiet oħra.

 Festival

Id-dulliegħa daħlet ukoll fl-arti u hawn artisti li joħolqu skultura minnha. Fl-2006, beda jsir il-Festival imsejjaħ Melounovy fil-belt ta’ Praga fir-Repubblika Ċeka. Dan il-festival iġib flimkien xi wħud mill-aqwa artisti tad-dulliegħ minn madwar id-dinja ta’ kull sena. Din l-arti qegħda kulma jmur issir aktar popolari u anke f’pajjiżna ġieli naraw xi skultura fid-dulliegħa. L-isfortuna hija li din hemm żmien limitat kemm tkun tista’ titgawda għax il-frotta tispiċċa.

Benefiċji

Id-dulliegħa hija frotta idratanti ħafna u b'kaloriji baxxi, mimlija antiossidanti, il-vitamini A u Ċ, u l-aċidu amminiku li jgħin ħafna lis-saħħa tal-qalb billi fost oħrajn ibaxxi l-pressjoni, inaqqas l-infjammazzjoni, u jgħin fl-irkupru mill-eżerċizzju u l-vitalità tal-ġilda. Id-dulliegħa fiha 92% tagħha ilma u għalhekk kull felli (medju mhux kbir ħafna) fih madwar 45 kalorija. Għalhekk dan il-frott huwa tajjeb ħafna għal min irid jagħmel dieta biex inaqqas mill-piż. Mill-banda l-oħra, id-dulliegħa fiha ammont sostanzjai ta’ zokkor naturali allura wieħed irid joqgħod attent l-aktar jekk ikun diabetiku. Imma ammonti moderati ma jagħmlu ħsara lil ħadd.

Ħaġa moħġaġa

Id-dulliegħa daħlet ukoll fil-folk Malti u missirijeitna kienu jgħidu ħaġa moħġaġa hekk: "Ħamra nar, nar mhijiex, ħadra ħaxix, ħaxix mhijiex, tnixxi l-ilma, għajn mhijiex". Kien hemm min iżid ukoll: “Tonda bħad-dinja, dinja mhijiex”. Ikollna nammettu li din il-ħaġa moħġaġa llum tilfet ftit mis-sens tagħha għax mal-ħmura nsibu l-isfar u l-forma tad-dinja tibqa’ tonda imma d-dulliegħa minbarra ovali nistgħu nsibuha kwadra wkoll.

Hi x’inhi, din il-frotta hija waħda mill-itjeb li nistgħu nduqu matul is-sajf, sew fuq il-mejda tal-ikel id-dar kif ukoll fejn il-baħar. U xi ngħidu għal felli dulliegħa friska wara xi barbeque?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 22 ta' Awwissu 2026

Awwissu u Santa Marija

Niftakar lill-bużnanna tiegħi, li l-Qriema kienu jafuha bħala Anni Galluwa, kienet issejjaħ ix-xhur bl-isem ta’ xi qaddis li jkun iċċelebrat f’dak ix-xahar partikolari. Pereżempju jekk kont tgħidilha li ġejja oħtha taraha minn Tuneż f’April kienet issaqsik April jekk hux ix-xahar ta’ San Ġorġ. U hekk il-bqija tax-xhur l-oħra tas-sena. Meta kienet tirreferi għal Awwissu kienet issejjaħlu “Ta’ Santa Marija”, u bir-raġun għax propju f’nofsu niċċelebraw is-solennità t-tlugħ ta’ Marija Santissa fis-sema bir-ruħ u l-ġisem. Minkejja s-sekularizazzjoni kollha li teżisti madwar id-dinja kollha, din il-festa timmarka żmien partikolari, bħalma huma l-vaganzi u l-mistrieħ mix-xogħol, dak li jissejjaħ shut down u bit-Taljan Ferragosto. Ejjew naraw xi ħaġa żgħira dwar din il-festa.

Domma ta’ fidi

L-Assunzjoni ta' Marija hija domma tal-Knisja Kattolika maħruġa fl-1950 mill-Papa Pju XII, li tgħid li l-Verġni Marija, fl-aħħar ta' ħajjitha fid-dinja, ġiet imtellgħa fis-sema kemm bil-ġisem kif ukoll bir-ruħ. Din il-festa tkun iċċelebrat kull sena fit-15 ta' Awwissu. Din id-domma hija bbażata fuq it-twemmin li Marija, li ġiet ippreservata mid-dnub oriġinali (Immakulata Kunċezzjoni), ma kinitx suġġetta għall-korruzzjoni li sseħħ permezz tal-mewt. Id-dokument uffiċjali li ta’ din id-domma jġib l-isem ta’ Munificentissimus Deus, jiġifieri “Alla l-Iktar Ġeneruż” u kien mogħti lill-Knisja nhar l-1 ta’ Novembru tal-1950.

Is-7 Santa Marijiet u aktar

Spiss insemmu s-seba’ Santa Marijiet għax seba’ parroċċi li jiċċelebraw il-festa tal-Assunta nhar il-15 ta’ Awwissu. Insibu sitta minnhom f’Malta u waħda f’Għawdex. Dawn huma: Ħal Għaxaq, il-Gudja, Ħ'Attard, il-Mosta, l-Mqabba, il-Qrendi u r-Rabat Għawdex, li ta’ min jgħid li din mhix biss parroċċa imma wkoll il-katidral tad-Djoċesi ta’ Għawdex. Intant ma’ dawn irridu nżidu erba’ parroċċi oħra li l-Assunta hija t-titular tagħhom: Ħad-Dingli, l-Imġarr, Birkirkara l-knisja l-qadima u ż-Żebbuġ Għawdex.

Minbarra dawn insibu wkoll numru sabiħ ta’ kappelli li wkoll huma ddedikati lil Santa Marija. B’kollox insibu 29 kappella madwar Malta u Għawdex li l-Assunta hija titulari tagħhom. Hemm xi rħula li għandhom żewġ kappelli ddedikati lilha bħall-Għargħur, Ħaż-Żebbuġ, is-Siġġiewi, ir-Rabat Malta, Ħaż-Żabbar, in-Naxxar u ż-Żejtun imbagħad Ħal Qormi nsibu tlieta: tal-Ħlas, tal-Qrejqċa u tal-Blat. Skont l-istoriku Ġan Franġisk Abela, il-katidral tal-Imdina oriġinarjament kien iddedikat lill-Assunta wkoll. Ma nafx ngħidilkom sew għax dan l-istoriku Malti kiteb hekk fl-1647. Ma nistax ma nsemmix forsi l-aktar santwarju għażiż għalina l-Maltin, il-Knisja ta’ Pinu f’Għawdex, li wkoll hija ddedikata lil Marija mtellgħa s-sema.

Mela mhux 7 biss għandna. Jissemmew 7 għax fl-imgħoddi kien ikun hawn min iżur dawn is-seba’ parroċċi fl-14 ta’ Awwissu, lejlet l-Assunta. Illum faċli żżurhom bil-karozza imma meta bdiet din id-drawwa t-trasport kien differenti, biż-żiemel, bil-bagħal jew b’xi ħmar, jew inkella b’ta’ San Franġisk kif kienu jgħidu dak iż-żmien jekk kont titlaq bil-mixi.

Il-konvoj

Waħda mill-operazzjonijiet navali l-aktar kruċjali li seħħew matul it-Tieni Gwerra Dinjija b’relazzjoni ma’ pajjiżna hija dik bl-isem ta’ Operation Pedestal imma mal-Maltin magħrufha bħala l-Konvoj ta’ Santa Marija. Din seħħet bejn il-11 u l-15 ta' Awwissu 1942, megħjun minn flotta Ingliża, dan il-konvoj wassal provvisti essenzjali ta’ ikel li salvaw lill-poplu Malti mill-ġuħ u li b’konsegwenza gżiritna setgħet taqa’ f’idejn l-għadu.  Kienet sitwazzjoni ddisprata. Fl-1942, Malta kienet f'mument kritiku ħafna minħabba nuqqas kbir ta' ikel, petrol u żjut oħra kif ukoll munizzjon għall-gwerra. Il-gżira kien fadlilha biss ftit ġimgħat qabel ma jkollha ċċedi. Minn flotta ta' 14-il vapur tal-merkanzija, 5 bastimenti biss irnexxielhom jaslu fil-port ta’ Malta, wara li ffaċċjaw attakki kontinwi minn sottomarini u ajruplani Ġermaniżi u Taljani. It-tanker Amerikan SS Ohio kien l-aktar vapur importanti għax kien qed iġorr il-pitrolju u l-petrol għall-ajruplani. Wara li ntlaqat u ġarrab ħsarat kbar, l-Ohio ddaħħal fil-Port il-Kbir fil-15 ta' Awwissu, miżmum f'wiċċ l-ilma bejn żewġ distrojers Ingliżi, l-HMS Penn u l-HMS Ledbury. Il-provvisti taw nifs ġdid lill-poplu u żammew lil Malta fil-gwerra bħala bażi strateġika f'nofs il-Mediterran. Il-wasla tiegħu f'jum il-festa ta' Santa Marija saħħet il-fidi u l-moral tal-Maltin f'perjodu daqstant ikrah. Sal-lum dan il-konvoj għadu magħruf bħala dak ta’ Santa Marija.

Festa kbira

Rajna xi rabtiet bejn din il-festa u pajjiżna. Mhux ta’ b’xejn li din il-festa hija festa kmandata, jiġifieri n-Nisrani huwa obbligat jisma’ l-quddies. Tabilħaqq li l-ebda qaddis jew qaddisa oħra f’pajjiżna ma jgawdi daqstant devozzjoni, imma mhux ta’ b’xejn u mhux ta’ bxejn lanqas li Santa Marija hija l-patruna speċjali tal-gżejjer tagħna l-Maltin u l-Għawdxin. Mhux ta’ b’xejn li l-bużnanna, u min jaf kemm oħrajn li għexu fi żmienha, kienu jsibu lil Awwissu bħala x-xahar ta’ Santa Marija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  ta' Awwissu 2026

 

Sentiment ta’ rabja

 

Nemmen li ħafna minnkom, bħali tużaw il-midja soċjali u bħali taraw dak li jkun qed iseħħ. Dawn l-aħħar ġimgħat dehru bosta kummenti dwar nuqqasijiet li qed iseħħu f’pajjiżna u li qed itellfu l-paċi ta’ dak li jkun. Rajna filmati ta’ żgħażagħ jgħajtu u jagħtu fastidju lir-residenti, oħrajn iħabbtu l-bibien tan-nies matul il-lejl, koppja fil-gallarija lebsin bħal Adam u Eva qabel kielu t-tuffieħa u agħar minn hekk ukoll, ġuvintur jaqbżu fuq il-karozzi pparkjata fit-triq, ġlied u storbju, tfajla mperrċa fit-taraġ li jwassal għall-Knisja ta’ Ġieżu l-Belt u biex tgħaxxaq kollox, waqt mewġa qalila ta’ sħana beda jinqata’ d-dawl. Dan kollu, u min jaf kemm aktar, iwassal biex fil-bniedem jitnissel sentiment ta’ rabja. Ma nagħtix tort lil min wara dan kollu jaġixxi b’mod mhux normali. Ma naqbilx ma’ min jieħu l-liġi b’idejh, imma rridu naraw xi jkun wassal li dak it-tali jaġixxi kif ikun aġixxa.

Mal-lista tal-emozzjonijiet insibu l-istat ta’ rabja. It-tfittxija għal definizzjoni xjentifika tat-terminu “rabja” mhix faċli. Hawn min isostni li r-rabja hija stat tal-moħħ ta’ xi ħadd li ma jaċċettax li l-affarijiet iseħħu mingħajr il-kunsens tiegħu li ma jseħħuh kif ikun pjanahom hu jew kif jixtieqhom hu.

Effetti interni u esterni

Persuna li spiss tħoss rabja ġewwa fiha aktarx tesperjenza effetti fiżiċi, bħal żieda fir-rata tal-qalb, pressjoni tad-demm għolja u livelli ogħla ta’ adrenalina. Ir-rabja mbagħad issir is-sensazzjoni predominanti fl-imġieba tal-persuna bir-riżultat li din taġixxi b’mod differenti minn meta l-istess persuna tkun fi stat ta’ kalma. Ir-rabja jista’ jkollha ħafna konsegwenzi fiżiċi u mentali. L-espressjoni esterna tar-rabja tista’ tinstab fl-espressjonijiet tal-wiċċ bħalma huma il-lingwaġġ tal-ġisem bħal ngħidu aħna tixjir eċċessiv tal-idejn jew tas-saqajn. Ir-rabja tista’ twassal biex ir-reazzjonijiet fiżjoloġiċi tal-persuna xi drabi jinbidlu f’atti ta’ aggressjoni. Filwaqt li ħafna minn dawk li jesperjenzaw ir-rabja jgħidu li ħafna drabi din tkun riżultat ta’ dak li jkun ġralhom jew effett ta’ ġrajja li jkunu għaddew minnha, il-psikologi jwissu li persuna rrabjata tista' ħafna drabi tiżbalja minħabba li r-rabja tikkawża telf fil-kapaċità li wieħed jikkontrolla l-atti tiegħu.

Normali new le?

Il-psikologi llum iqisu r-rabja bħala emozzjoni normali, naturali u matura esperjenzata minn prattikament il-bnedmin kollha xi drabi jew oħra. Huma jqisuha wkoll bħala xi ħaġa li għandha valur funzjonali għas-sopravivenza. Iżda r-rabja mhux ikkontrollata tista’ taffettwa b'mod negattiv il-benessere personali kif ukoll dik soċjali u ħafna drabi tħalli impatt negattiv fuq dak li jkun u fuq dawk ta’ madwaru. Filwaqt li ħafna filosfi u kittieba wissew kontra l-attakki spontanji u mhux ikkontrollati ta’ rabja, kien hemm nuqqas ta’ qbil dwar l-effetti tar-rabja. Il-kwistjoni tat-trattament tar-rabja ilu jinkiteb dwaru minn żminijiet tal-filosfi tal-qedem, iżda psikologi moderni, b'kuntrast ma’ kittieba preċedenti, isostnu wkoll li t-tażżin tar-rabja jista’ jkollu effetti negattivi.

Kontroll jew kura

Fir-rabja dejjem ikun hemm żewġ partijiet tal-inqas. Ġieli bniedem ikun irrabjat miegħu nnifsu u dan iseħħ fil-ġlieda ta’ kif dak il-bniedem ikun jinstab kontra il-perspettiva li dak l-istess bniedem jipproġetta viżjoni tiegħu nnifsu, allura f’dawn il-każi wkoll ikun hemm żewġ partijiet; kif jien u kif nixtieq li nkun. Ir-rabja, bħall-emozzjonijiet kollha, m'għandhiex tiġi ġġudikata sabiex tiġi ttrattata, iżda jeħtieġ li tinftiehem u tinbidel fir-relazzjoni ġdida ta’ fejqan. Il-kura għandha bħala l-prattika tagħha, it-tmiem tal-ħtieġa li parti tiddomina lill-oħra. Il-parti l-oħra għandha tibda tiġi meqjusa bħala interlokutur li m’għandu xejn x’jaħbi u m’għandu l-ebda xewqa li jgħakkes, iqarraq, jaħkem, jikkalpesta jew imur kotra x-xewqa ta’ dak li jkun.

L-aċċettazzjoni tal-istat li tkun fih il-parti rrabajta, it-tama li r-raġunijiet jew skużi tagħha se jkunu mismugħa huma kruċjali biex ir-rabja tisparixxi mill-karattru ta’ dak li jkun. Meta naħsbu fir-rabja nistgħu inġibu quddiem għajnejna maskra: oġġett li ma jħalliniex naraw wiċċ dak li jkun hemm moħbi warajh. Hekk hi r-rabja! Ovvjament, jista’ jkun li hemm tbatija moħbija wara r-rabja. B’hekk nistgħu nħossu rabja lejn persuna jew sitwazzjoni mingħajr ma nifhmu r-raġuni. Nies irrabjati jistgħu jsibu ruħhom mwaħħlin fil-mudelli sterjotipiċi ta’ ħsieb u mġiba, iħossuhom maqbuda u jistgħu jaslu biex jemmnu li d-dinja kollha tobgħodhom, li l-ħajja hija inġusta, u li ħadd ma jagħraf is-siwi tagħhom fid-dinja.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 7 ta' Awwissu 2026

Il-Midja Soċjali... Minn vjaġġ twil għar-realtà tal-lum

Mela darba, l-iskambji soċjali kienu jsiru permezz ta’ taħdidiet madwar il-mejda tal-ikel fil-kċina jew fuq il-bankina quddiem il-bieb ta’ barra jew inkella għand il-ħanut tal-merċa kif ukoll fuq il-linja tat-telefon. Il-posta kienet tintbagħat permezz ta' ittra f’envelopp li fuqu jinkiteb l-indirizz u titwaħħal bolla u mbagħad din kienet tgħaddi mis-sistema postali, u l-aħbarijiet kienu jiġu ppubblikati fil-gazzetta stampata. Il-wasla tar-radju u t-televiżjoni għamlet biddliet kbar. Xi snin wara wasal l-internet, li għaqqad lin-nies fuq il-World Wide Web, u kollox inbidel mill-ġdid. Din hija l-istorja fil qosor tal-midja soċjali. Bdejt dan l-artiklu bil-kliem li aktarx nibdew xi storja jew xi ħrafa: “Mela darba”, għax tabilħaqq il-vjaġġ li għamlet il-midja soċjali donnha ħrafa.

X'inhu l-midja soċjali?

Il-midja soċjali llum tirreferi għal għadd mhux ħażin ta’ applikazzjonijiet li nsibu fuq il-web li jippromwovu l-ħolqien ġdid kif ukoll il-bdil ta' materjal jew kontenut li jkun iġġenerat minn dak li jkun qed juża l-applikazzjoni. L-ispazju tal-midja soċjali huwa globali, b'firxa ta' suġġetti u tip ta' dawk li jużawha, kważi bla limitu. Il-midja soċjali tinkludi siti tal-internet bħal Facebook u Instagram ta' Meta, X (li qabel kien Twitter), YouTube, Yelp, u ħafna blogs minn madwar id-dinja kollha. Pereżempju jiena, dawn l-artikli tiegħi wara li jkunu ġew ippubblikati fuq dan il-ġurnal, nitfa’ kollox fuq blog li kont bdejt xi 12-il sena ilu. Nammetti li mhux dejjem inkun puntwali u nammetti wkloll li dan l-aħħar traskurajt xi ftit minħabba l-bosta mpennji li għandi.

Fejn nużawha

Il-midja soċjali saret network vast u informali ta' postijiet online li jistgħu jkunu pubbliċi jew privati, li magħhom ikun hemm abbonamenti x’jitħallas jew inkella hemm minnhom b'xejn, kemm kbar kif ukoll żgħar. Illum il-midja soċjali jintuża għal diversi skopijiet, bħal ngħidu aħna għal xi ċelebrazzjoni tal-familja, Illum l-inviti ma għadhomx isiru bħalma kienu jsiru qabel. Illum avviż fuq il-midja soċjali, jew oħloq avveniment, li jissejjaħ “event” u fih tistieden lil dawk li trid int u jkunu jistgħu jirrisponduk lura jekk ikunux ser jattendu jew le. Illum anke għal tiġijiet saru jsiru dawn l-inviti minflok l-invit stampat tal-imgħoddi. Għadna kif għaddejna minn kampanja elettorali li fiha stajna naraw l-użu tal-midja soċjali għax ma nemminx li kien hawn kandidat wieħed biss li ma kellux account ta’ xi waħda mill-applikazzjonijiet tal-midja soċjali. Ma’ dan inżid attivitajiet karitattivi, gruppi ta' appoġġ għas-saħħa, klabbs sportivi, każini tal-banda, gruppi ta’ passatempi partikolari, kumpaniji kummerċjali, agenziji tal-ivjaġġar u iva, anke gruppi ta’ talb. Fi ftit kliem nistgħu ngħidu li l-midja soċjali daħlet f’kull rokna ta’ ħajjitna.

Effett

Forsi bla ma ndunajna, il-midja soċjali daħlet f’ħajjitna u biddlitna. Jekk noqgħodu naħsbu ftit ma ndumux wisq biex nintebħu kemm għandha influwenza kulturali fuq dak li nagħmlu. Araw il-moda u anke l-ikel, kwistjonijiet ta' saħħa tal-familji u l-adolexxenti, aħbarijiet dinjija u avvenimenti lokali, avvenimenti politiċi u ta' azzjoni komunitarja. Il-midja soċjali ħolqot tip ġdid ta' marketing permezz tal-użu ta' personalità pubblika virtwali li tissejjaħ influencer. Ma setax jinħoloq isem aħjar għal dawn il-personalitajiet għax tabilħaqq jinfluwenzaw lil mases ta’ nies.

Il-midja soċjali saret fenomenu kumpless għax hija ħafna iktar minn sempliċement individwi li jitkellmu bejniethom bħalma kien snin ilu, żmien ic-chatting fuq dak li konna nsejħulu Bulletin Board System (BBS) jew aktar tard ic-chat rooms. Is-siti tal-midja soċjali – il-postijiet fejn iseħħu l-komunikazzjonijiet – huma kkontrollati mis-sidien tal-pjattaforma tagħhom u inti tixrob minn dak li joffru huma.

Anti soċjali?

Il-mezzi tal-midja soċjali jistgħu jkunu wkoll anti soċjali. X’jiġifieri? Meta ngħidu “Soċjali” nkunu rridu nfissru li xi ħaġa hija tas-soċjetà u ssir mas-soċjetà umana, l-interazzjoni bejn individwi, u l-ħajja f'gruppi. Din il-kelma ġejja mill-kelma Latina socius, li tfisser "sieħeb" jew "alleat." Li tkun soċjali huwa dwar konnessjoni, empatija, u parteċipazzjoni f'komunità aktar milli taġixxi b'mod iżolant u waħdek. Imma fir-realtà, dawn il-mezzi kemm qed ikunu soċjali? Kemm drabi dawn il-mezzi qed jiżolaw lil min jużahom? Illum anke l-ulied mal-ġenituri, waqt li jkunu kollha d-dar, jikkomunikaw bejniethom permezz tal-midja soċjali: Iben jikteb lil ommu: “Ma, ibgħatli xħin isir l-ikel ħalli ninżel u niekol għax bil-ġuħ!” Issa dan il-messaġġ seta’ sar billi l-iben iqum u jmur fil-bieb tal-kamra tiegħu u minn hemm jgħid lil ommu dak li għandu jgħidilha.Imma t-tendenza hija dik li juża l-midja soċjali.

Mhux ta’ b’xejn li bosta pajjiżi llum qed jikkonsidraw età minima meta wieħed ikun jista’ jibda juża dawn il-mezzi għaliex l-effett negattiv tagħhom rikibna u għandna mnejn lanqas qed intebħu bih.

 

Fr Reno Muscat

 

Il-jum tas-Sibt

 

Issa ilni numru mhux żgħir ta’ snin nikteb artikli f’dan il-ġurnal. Dawn l-aħħar snin l-artikli tiegħi dehru dejjem fil-jum tas-Sibt. Ġie f’moħħi dan il-fatt u ħsibt li nikteb xi ħaġa propju dwar il-jum li fih naqsam magħkom kitbieti u ħsibijieti.

Ismu

Is-Sibt huwa s-sitt jum tal-ġimgħa u ħa ismu mill-kelma Ebrajka shabbāt, "jum ta' waqfien, u għalhekk ta' mistrieħ". Fil-ġimgħa Lhudija, dan il-jum huwa s-seba' jum u huwa meqjus bħala festa kkonsagrata lil Alla, li fiha x-xogħol u l-attivitajiet kollha, bħal tisjir, kitba, użu tal-elettriku, sewqan, eċċetra ikunu sospiżi. Fl-ilsien Taljan, isem dan il-jum huwa Sabato, li bħal ilsienna ġej mill-isem Ebrajk. L-istess nistgħu ngħidu għal xi ilsna oħra bħalma huwa l-Ispanjol u l-Portugiż – Sábado, il-Franċiż -

Samedi, il-Pollakk – Sobota, kif ukoll ir-Russu li jsejjaħ lil dan il-jum subbota. Iżda fl-Ingliż isem jum is-Sibt, Saturday għandu oriġini oħra. Is-Sibt huwa msejjaħ għal Saturnu, l-alla Ruman tal-agrikultura u ż-żmien. Dan l-isem ġej direttament mill-Latin dies Saturni li jfisser il-Jum ta' Saturnu. L-għeruq ta’ dan l-isem derivat mill-alla Saturnu nsibuhom ukoll fl-ilsna oħra wkoll. Fl-Għarbi jissejjaħ as sabt u hawn naraw il-viċinanza ta’ isem dan il-jum fil-Malti, għax wara kollox, isem in-numri u isem il-jiem tal-ġimgħa aħna ħaddniehom mill-Għarbi.

Is-Sibt fil-fidi

Is-Sibt huwa il-jum qaddis għal-Lhud. Għall-Insara huwa lejlet il-jum qaddis tal-Ħadd u għall-Musulmani huwa l-għada tal-jum qaddis tagħhom. Fil-fidi Lhudija, is-Sibt huwa l-jum qaddisa tal-mistrieħ, li jiġi ċċelebrat minn ftit qabel inżul ix-xemx ta’ nhar il-Ġimgħa sa nżul ix-xemx ta’ nhar is-Sibt. Is-Sibt il-Lhud jiftakru li Alla straħ fis-seba' jum tal-Ħolqien u fil-ħruġ tagħhom mill-eżilju tal-Eġittu. Għalhekk il-Lhud jirritornaw mix-xogħol nhar ta’ Ġimgħa qabel tinżel ix-xemx biex jitolbu, jieklu, u jqattgħu ħin mal-familja. Għall-Insara s-Sibt mhux meqjus bħala jum qaddis iżda interessanti li l-Għasar (it-talb ta’ filgħaxija) tas-Sibt jissejjaħ bħala l-Ewwel Għasar tal-Ħadd, imbagħad il-Ħadd filgħaxija jsir it-Tieni Għasar. Biss lejlet l-Għid il-Kbir, jissejjaħ Sibt il-Għid huwa t-tieni jum mit-Tridu tal-Għid u huwa mħares b’qima kbira. Imbagħad hemm id-devozzjoni ta’ Marija f’jum is-Sibt. Din hija drawwa liturġika antika ħafna ta’ devozzjoni Marjana li tikkonsisti filli l-liturġija tas-sigħat tkun tal-Madonna u tista’ ssir quddiesa tal-Madonna wkoll. Interessanti wkoll li mbagħad il-quddiesa tas-Sibt filgħaxija tkun dik tal-għada u mhux ta’ dak il-jum stess. Dan minħabba d-drawwa antika li l-jum jibda ma’ nżul ix-xemx u mhux f’nofsillejl. Fl-Iżlam, is-Sibt ma għandux importanza speċjali. Filwaqt li l-Ġimgħa hija l-jum iddedikat għall-qima, is-Sibt jitqies bħala jum normali ta' fost il-ġimgħa.

Jum il-ħasla

Ħafna drabi s-Sibt niddedikawh għall-ħasil tal-ħwejjeġ, imma rridu niftakru li sa ftit għexieren ta’ snin ilu, meta l-kumdità fi djarna ma kinitx dik li hija llum u l-iġene lanqas kienet dik li għandna llum, ħafna kienu jieħdu l-banju nhar ta’ Sibt għax matul il-ġimgħa kienu jiddellku kif jistgħu. Kien żmien ieħor! U dan ara ma naħsbux li kien isir Malta biss. F’kulturi differenti bħal fil-pajjiżi Skandinavi, is-Sibt jissejjaħ lördag, lørdag, jew laurdag, bl-isem li ġej mill-kelma antika laugr jew laug, li tfisser banju. Għalhekk nindunaw li 'lördag' tfisser "jum tal-banju." Dan beda jissejjaħ hekk minħabba l-prattika tal-Vikingi li kienu jinħasslu nhar ta’ Sibt. L-isem għas-Sibt  għall-Maori, ġens indiġenu ta’ New Zealand, huwa Rahoroi, li litteralment ifisser Jum tal-Ħasil. Meta l-Maori kienu kkonvertiti għall-Kristjaneżmu, huma kienu jħallu s-Sibt biex jaħslu l-ħwejjeġ tagħhom u jilbsuhom indaf għall-knisja nhar il-Ħadd.

U iżjed

F’pajjiżna, elezzjoni ġenerali jew referendum isiru fil-jum tas-Sibt. Din il-ħaġa ma ssirx biss f’Malta imma anke fl-Awstralja kif ukoll fi New Zealand. Is-Sibt ukoll isir il-finali tal-Eurovision Song Contest. Semmejt dawn iż-żewġ avvenimenti għax għalina l-Maltin, kemm l-elezzjonijet kif ukoll l-Eurovision huma ħwejjeġ li nqisuhom “sagri”. Is-Sibt tard filgħaxija u matul il-lejl huma l-ħinijiet li l-biċċa l-kbira tal-bars, pubs, klabbs u ristoranti jkunu mimlijin bin-nies, għax is-Sibt filgħaxija huwa meqjus bħala l-aħjar ħin għall-ħruġ. Fuq kollox is-Sibt huwa l-ewwel jum ta’ tmiem il-ġimgħa.

L-irvellijiet tas-7 ta’ Ġunju, 1919 seħħew is-Sibt u l-għeluq tal-bażi Brittanika minn Malta, fil-31 ta’ Marzu 1979 kien is-Sibt ukoll.

Minbarra l-barijiet u r-ristoranti, is-Sibt filgħaxija huwa wkoll popolari għaċ-ċinema. Illum dan id-divertiment reġa’ ħa l-ħajja wara li għal xi snin kien donnu ntemm għal kollox. Fost il-films hemm xi wħud li f’isimhom għandhom il-jum tas-Sibt. Forsi l-aktar popolari huwa Saturday Night Fever, tal-1977, il-film mużikali klassiku taż-żfin b'John Travolta fil-parti ewlenija li ddefinixxa era tad-disco.

U ma’ dan kollu hemm ukoll dawn l-artikli fqajra tiegħi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta; Lulju 2026

Ħsieb mill-Ukrajna

Żgur li qatt qabel daqs dawn l-aħħar erba’ snin u nofs ma konna nisimgħu bl-Ukrajna. L-Ukrajna hija nazzjon sovran fl-Ewropa tal-Lvant u t-tieni l-akbar pajjiż tal-kontinent skont id-daqs wara r-Russja. Strateġikament pożizzjonata fuq il-Baħar l-Iswed u għandha fruntieri mar-Russja, il-Belarus, il-Polonja, is-Slovakkja, l-Ungerija, ir-Rumanija u l-Moldova. Minn Frar 2022, l-Ukrajna qed tiddefendi ruħha kontra invażjoni li saret fuqha mir-Russa. Il-popolazzjoni tal-Ukrajna bħalissa hija stmata bejn 35 u 40 miljun persuna. Madankollu, il-gwerra li għadha għaddejja, ikkawżat spostament intern massiv u emigrazzjoni internazzjonali, u ħalliet biss madwar 30 jew 35 miljun resident jgħixu f'żoni kkontrollati mill-gvern.

Dan kollu nafuh jew kważi kollu. Allura x’wassalni biex illum nikteb xi ħaġa li għandha x’taqsam ma’ dan il-pajjiż?

Wara attakk

Aħna, l-Patrijiet Dumnikani tal-Kunvent ta’ Ġesù Nazzarenu ta’ Tas-Sliema, ma niċċelebrawx il-festa ta’ San Duminku f’Awwissu, kif isir fil-Belt Valletta u fil-Birgu, imma niċċelebrawha fl-24 ta’ Mejju, it-tifkira ta’ meta l-fdalijiet ta’ San Duminku nqalgħu mill-qabar u tpoġġew f’dik li tissejjaħ “Arca di San Domenico” li nsibu fil-knisja tagħna d-Dumnikani fil-belt ta’ Bologna, l-Italja. Din is-sena, billi l-24 ta’ Mejju ħabat il-Ħadd, iċċelebrajna din il-festa fis-26 tax-xahar. Lejlet il-festa waslitilna aħbar xejn sabiħa mingħand ħutna d-Dumnikani ta’ Kiev, il-belt kapitali tal-Ukrajna. L-għada, minflok ritratt ta’ San Duminku, tellajt post fuq facebook b’ritratt tal-kunvent Dumnikan ta’ Kiev u b’dan il-kliem:

“Matul il-lejl, Kiev sofriet attakk qawwi minn drones u missili Russi. Missila laqtet bini residenzjali li jinsab quddiem il-kunvent tagħna l-Patrijiet Dumnikani u kkawżat ħsara lill-kunvent. Wieħed mill-patrijiet, il-pirjol Jarosław Krawiec iddeskriva dan l-attakk bħala <<l-aktar attakk orribbli minn kemm ilha li bdiet il-gwerra.>> F'dan il-kunvent jgħixu 8 patrijiet, 6 Pollakki u 2 mill-Ukrajna. Ħadd minnhom ma weġġa' f'dan l-attakk imma l-kunvent ġarrab ħsarat kbar.”

Ftit jiem wara kellimni l-Provinċjal tagħna u qalli li l-Provinċjal Dumnikan tal-Ukrajna, talbu jekk hux possibli li wieħed mill-patrijiet tiegħu jiġi għal xi ġimgħat Malta sabiex jistudja l-Ingliż. Il-Provinċjal tiegħi staqsieni jekk hux possibbli li nospitawh fil-kunvent ta’ Tas-Sliema. Huwa qalli wkoll li b’dan l-att dan il-patri se jeħles xi ftit mill-gwerra u l-ħoss tal-bombi. Jiena bejn b’ċajta u bejn b’serjetà għidtlu li billi ġej Malta  fis-sajf, ser jeħles mill-ħoss tal-bombi u jisma’ l-ħoss tal-murtali. Żgur li hemm differenza enormi bejn dak li jwassal il-ħoss tal-bomba tal-gwerra u dak li jwassal il-ħoss tal-murtal tal-festa, wieħed iġib il-qorda u l-mewt, l-ieħor iħabbar il-ferħ.

Jasal Oleksandr

Intant il-jum li fih kellu jasal dan il-patri Dumnikan Malta wasal ukoll. Mort nilqgħu l-ajruport, għax ma kontx naf liema livell ta’ Ingliż kellu u jekk ma jsibx xi ruħ tajba titkellem bl-Ukren ma kontx naf kif kien ser jasal Tas-Sliema. Ġie b’titjira minn Krakovja l-Polonja għax kif qalli hu, bħalissa mill-ispazju tal-ajru tal-Ukrajna, ajruplani militari biss jistgħu jittajru. Vjaġġ ta’ kważi 900 kilometru. Patri Oleksandr qalli wkoll li biex joħroġ mill-Ukrajna kellu bżonn permess speċjali mingħand il-gvern peress li bħalissa l-pajjiż għaddej minn gwerra. Qalli li kien beda jitgħallem l-Ingliż fil-Polonja imma mbagħad bdiet il-gwerra u kellu jwaqqaf kollox, imma issa s-superjuri tiegħu bagħtuh Malta għax hawn anke waqt li ma jkunx il-ħin tal-lezzjonijiet ikollu bil-fors jitkellem bl-Ingliż. Komplejna nitkellmu u sirt naf li hu kien wieħed mill-patrijiet fil-kunvent ta’ Kiev meta ġie milqut mill-missili u d-drones Russi.

Trawma

Wasalna l-kunvent għal ħin l-ikel. Tajtu l-kamra u nżilna nieklu mal-komunità, introduċejtu u nsomma s-soltu storja tagħna l-patrijiet, ruxmata mistoqsijiet u nistennew tweġiba għal kollox. Filgħaxija dawwartu ftit l-inħawi tagħna u l-għada l-Ħadd filgħodu ħadtu miegħi għall-quddeisa tal-festa ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi. Filgħaxija ħadtu sal-Imdina. Wara li dorna din il-belt antika, ħadna te u ħsibna biex nerġgħu lura lejn il-kunvent, Tajna ħarsa minn fuq is-swar biex naraw lil Malta mixgħula. Ħin minnhon dan Oleksandar dar fuqi u qalli: “Dan ħoss ta’ drone!” Ngħid id-dritt jien lanqas kont tajt każ tal-ħoss imma hu dlonk induna. Għidtlu li aktarx li xi ħadd kien qed jiġbed xi biċċa film. Hawn dlonk indunajt bit-trawma li dawn in-nies għandhom minħabba l-gwerra, dak li għalina huwa oġġett ta’ ftit jew wisq sinifikat, għalihom ifisser terrur. U dan kien li daħħal il-ħsieb f’moħħi li nikteb dak li ktibt illum. Patri Oleksandr qalli l-biċċa l-kbira ta’ suldati Ukreni li tilfu ħajjithom, mietu minn attakki tad-drones. Qalli li hu għandu ħuh suldat. Min ilumu li jinħasad meta jisma’ drone?

Il-gwerra kif tibdlu lill-bniedem! Kemm hu sew li ngħożżu s-sliem u naħdmu għalih. Jalla ma ddumx ma tieqaf din il-gwerra, li bħal kull gwerra oħra ma fihiex rebbieħ imma kulħadd ikun tellief fiha.

Fr Reno Muscat 

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 18 ta' Lulju 2026

 

Il-Madonna tal-Karmnu f’Malta

 

Id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu f’Malta hija mifruxa ħafna. Insibu xi parroċċi li fihom hemm artal iddedikat lill-Madonna taħt dan it-titlu. F’xi rħula hemm ukoll xi fratellanza taħt dan it-titlu. Insibu erba’ parroċċi li bħala titular għandhom lill-Madonna tal-Karmnu.

Il-Gżira

Fl-10 ta’ Lulju 1902, meta Malta kienet għadha bażi militari Brittanika, xi baħrin fis-sakra kienu tefgħu ġebla lejn niċċa bi kwadru tal-Madonna tal-Karmnu li kienet tinsab ma’ ħajt ta’ dar quddiem il-pont tal-Gżira, u l-ġebla baqgħet imwaħħla mal-ħġieġa tal-kwadru. Dan wassal biex tinbena kappella żgħira ftit ’il bogħod u ġiet magħrufa bħala l-kappella tal-Madonna tal-Ġebla. Din il-kappella saret parroċċa fl-1921 u n-nies tal-post bdew iħabirku biex tinbena knisja akbar, iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Bil-ħidma ħabrieka tal-ewwel Kappillan, Dun Anton Manche, u bix-xogħol tal-imgħallem is-Sur Antonio Sammut, il-knisja tlestiet 1935. 

Il-Fgura

Fil-qedem ġewwa l-Fgura kien hemm niċċa tal-Madonna u fl-1798 inbniet kappella ħdejha. Din twaqqgħet u reġgħet inbniet fl-1844 iżda fl-1956 kellha titwaqqa’ biex titwessa’ t-triq prinċipali ta’ dan il-post. Fl-1950 il-patrijiet Karmelitani bnew knisja oħra ftit bogħod minn fejn kienet din il-knisja u ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Din saret parroċċa fl-1965. Minħabba li l-popolazzjoni tal-Fgura kibret sewwa u l-knisja kienet żgħira wisq għan-nies, inbniet knisja ġdida li nsibu llum li ġiet imbierka fl-1988 u ddedikata fl-1990.

Il-Balluta

Bejn Tas-Sliema u San Ġiljan, fil-parti li tissejjaħ Il-Balluta, kien hemm knisja ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu sa mis-sena 1859. Din kienet inbniet mill-Fratellanza tal-Karmnu tal-Belt Valletta. Fl-1877 il-knisja nbniet mill-ġdid u għaddiet f’idejn il-patrijiet tal-Karmnu. Dawn fl-1900 bnewha mill-ġdid. Fl-1958 inbniet il-knisja li nsibu llum u fl-1974 saret parroċċa. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit ilu.

Fleur de Lys

Il-Patrijiet Karmelitani sa mill-bidu tas-sena 1918 kienu jieħdu ħsieb il-parroċċa ta’ Santa Venera. Huma ħasbu li jibnu knisja oħra fi Triq Fleur de Lys fil-parroċċa stess biex jintlaħqu aħjar in-nies li kienu joqgħodu f’dawk in-naħiet. Il-knisja li kienet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu saret parroċċa fl-1975. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit snin ilu.

Madwar Malta

Minbarra dawn il-parroċċi nsibu wkoll xi knejjes jew kappelli oħra li għandhom lill-Madonna tal-Karmnu bħala titular.

Il-Belt Valletta

Fl-1659, il-Karmelitani fetħu kunvent u knisja fl-Imdina. Ġewwa l-Belt Valletta nsibu s-Santwarju Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu. Din il-knisja nbniet fl-1570 u għal xi żmien serviet bħala knisja parrokkjali sakemm inbniet il-knisja ta’ San Pawl. L-inkwatru tal-Madonna ġie nkurunat fl-1881 u fl-1895 saret Bażilika Minuri. Fl-1958 beda l-bini tal-Bażilika l-ġdida li nsibu llum. Din tbierket fl-1981.

Fil-Birgu, il-knisja tal-Karmnu nbniet mill-baħħara u n-nies tax-xwieni fl-1611. Dawn kienu jqisuha bħala l-parroċċa tagħhomi u għalhekk kienu jagħmlu l-preċett kull sena fiha. Dawn żejnuha b’ħafna opri tal-arti. Fit-tieni gwerra dinjija din il-knisja ġġarfet u reġgħet telgħet mill-ġdid wara l-gwerra. Illum wieħed bilkemm jinduna biha għax tinsab sewwasew mal-Waterfront tal-Birgu.

Fit-triq li minn San Pawl il-Baħar twasslek ix-Xemxija hemm knisja fil-ġenb. Din ukoll hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja bdiet tinbena fl-1835 u fl-1927 ġiet imkabbra. Fl-1929 bdew jieħdu ħsiebha l-patrijiet Franġiskani Konventwali li f’idejhom għandhom ukoll il-Parroċċa ta’ San Pawl il-Baħar.

Ġewwa Ħal Luqa l-kappella tal-Madonna tal-Karmnu nbniet l-ewwel darba fl-1784 u reġgħet inbniet fl-1848. Din iġġarrfet fi żmien it-tieni gwerra dinjija u reġgħet inbniet bħala parti miċ-Ċentru taż-Żgħażagħ tal-parroċċa ta’ Sant’ Andrija ta’ Ħal Luqa.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù twaqqfu Għawdex fl-1880 minn Dun Ġużepp Diacono u Virginia Debrincat, li mbagħad ħadet l-isem ta’ Sor Margerita tal-Qalb ta’ Ġesù. Din il-kongregazzjoni fetħet id-dar għall-anzjani. “Pax et Bonum” fil-Mosta fl-1963. Il-kappella ta’ din id-dar hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu.

F’Għawdex

Ġewwa x-Xewkija lejn ir-Rabat Għawdex insibu l-knisja tal-Madonna tal-Karmnu magħrufa bħala ta’ Ħamet. Sewwasew hija l-akwata li tissejjaħ hekk u l-kappella ħadet il-laqam tagħha minn kif tissejjaħ l-akwata. Din il-knisja nbniet wara l-1800 minn flus Liberato Grech u martu Roża bħala radd ta’ ħajr lill-Madonna talli rnexxiet ir-rewwixta kontra l-Franċiżi. Minkejja li tinstab fil-limiti tax-Xewkija, din il-kappella hija affiljata mal-Katidral ta’ Għawdex.

Ix-Xlendi

Fil-bajja tax-Xlendi nsibu kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja nbniet fl-1868, wara wegħda, u bil-ħeġġa tan-nutar Niccolo Cauchi fuq l-art mogħtija mill-patrijiet Karmelitani tal-Imdina. Din kienet l-ewwel knisja li nbniet minn kemm kienet ilha wieqfa d-djoċesi ta’ Għawdex (imwaqqfa fit-22 ta’ Settembru 1864). Fl-1969 din il-knisja tkabbret billi dik oriġinali kienet ċkejna għan-numru ta’ nies li jżuruha l-aktar fix-xhur tas-sajf.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù fetħu d-dar tagħhom ġewwa n-Nadur fl-1917. Dawn marru f’dan ir-raħal wara li Karmenu Meilaq kien tahom daru biex jiftħu kunvent. Fost ix-xogħol ta’ tibdil li sar f’din id-dar, saret kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Fl-1998 sar restawr ta’ din il-kappella.

Sptar

Fl-1861 tlesta l-bini tal-isptar mentali li jġib l-isem ta’ Monte Carmeli ġewwa Ħ’ Attard. Dan ħa post l-isptar mentali li kien jinstab ġewwa Villa Franconi fil-Furjana. F’dan l-isptar iddedikat lill-Madonna tal-Karmnu nsibu l-kappella li taqdi lill-pazjenti u l-ħaddiema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Lulju 2026

Lulju - ix-xahar tal-Karmnu

Il-Muntanja Karmel, f’Iżrael, ilha post ta’ talb u viċinanza lejn Alla sa minn żmien il-profeta Elija, madwar is-seklu 10 qabel Kristu u dan insibuh imniżżel fl-ewwel Ktieb tas-Slaten (18:41-42 ++) meta Elija tala’ fuq il-quċċata tal-Karmel, inxteħet fl-art, u qagħad wiċċu bejn irkupptejh jitlob. L-eremiti Kristjani komplew jitolbu hemm. U hemm, fis-seklu XII, twaqqaf uffiċjalment l-Ordni tal-Aħwa tal-Verġni Mbierka tal-Muntanja Karmel.

Madankollu, is-seklu XIII kien żmien ta’ persekuzzjoni għall-Karmelitani, iżda f’nofs din il-prova kbira, fis-16 ta’ Lulju 1251, il-Verġni Mbierka dehret lil San Xmun Stock, il-Pirjol Karmelitan, u tatu l-Iskapular Kannella. Hija qaltlu, “Dan huwa privileġġ għalik u għall-ordni: kull min imut liebes l-Iskapular isalva.” Għalhekk dan il-jum huwa ddedikat lil Madonna tal-Karmnu u Lulju magħruf bħala “Tal-Karmnu”

Li tilbes verżjoni minjatura tal-Iskapular Karmelitan, magħruf sempliċement bħala “laptu”, ifisser li tingħaqad magħhom spiritwalment u temmen li l-Madonna tipproteġik fil-ħajja u fil-mewt.

X’ġara fuq il-Muntanja Karmel ma’ Elija?

Il-Muntanja Karmel kienet għolja sagra ddedikata lill-alla Bagħal, meqjum min-nies ta’ Kana. Fl-ewwel ktieb tas-Slaten, Elija jisfida 450 profeta ta’ alla Bagħal, biex jiddetermina liema "alla" kien veru, Bagħal jew l-Alla ta’ Iżrael. L-alla veru kien ikun dak li seta’ jqabbad in-nar lill-ħatab li kienu lestew. Minkejja dak kollu li għamlu l-profeti ta’ Bagħal in-nar ma niżilx mis-sema. Madankollu, meta Elija talab lill-Mulej, niżel nar mis-sema u xegħel il-ħuġġieġa. U niżel nar mingħand il-Mulej, u ħaraq il-vittma, u l-ħatab, u l-ġebel, u t-trab, sa ma xorob l-ilma fil-gandott. U dan rah il-poplu kollu, u nxteħtu wiċċhom fl-art jistqarru: “Jaħweh, Alla hu! Jaħweh, Alla hu!” U Elija qalilhom: “Aqbdu l-profeti ta’ Bagħal, tħallu ’l ħadd minnhom jeħles.” U qabduhom, u Elija niżżilhom fil-wied ta’ Kison, u qatilhom hemm.

Kien ukoll fuq il-Muntanja Karmel li t-talba ta’ Elija żgurat it-tmiem tan-nixfa u l-ġuħ li kienu laqtu lil Iżrael. Għal din ir-raġuni, il-Karmelitani jqisu lil Elija bħala wieħed mill-missirijiet spiritwali tagħhom.

Fejn tinsab il-Muntanja Karmel?

Il-Muntanja Karmel

Bħala post fiżiku, il-Muntanja Karmel tħares lejn il-Mediterran u l-belt u l-port ta’ Haifa tal-lum. Tinsab ukoll f’ras il-Wied ta’ Jezreel, magħruf ukoll bħala l-Wied ta’ Megiddo. L-Għarab isejħu lil Karmel bħala l-Muntanja ta’ Sant’ Elija. Minbarra l-ewwel ktieb tas-Slaten, il-Karmel tissemma aktar minn għoxrin darba fl-Iskrittura Mqaddsa, partikolarment fl-ktieb tal-Għanja tal-Għanjiet.

Bħala post spiritwali, ir-reputazzjoni tal-Karmel żgur ġejja mill-konnessjoni tal-post ma’ Elija, iżda mhux biss għax din il-muntanja tissemma wkoll fl-Għanja tal-Għanjiet. F’din il-poeżija dwar l-imħabba, ras l-għarusa hija mqabbla mal-Karmel. Għalhekk, ħafna awturi Kristjani raw l-Għanja tal-Għanjiet bħala allegorija tal-ħajja ta’ għaqda ma’ Alla. Fost id-dutturi tat-teoloġija spiritwali, bħal San Ġwann tas-Salib, il-Karmelu jsir metafora għat-tfittxija għal Alla.

Imma forsi għandna mnejn nistaqsu xi jfisser l-isem Karmel? Din hija kelma Ebrajka li tfisser “ġnien ta’ Alla.” Il-ġnien ta’ Alla huwa l-post fejn nistgħu nimxu mal-Mulej, kif għamlu Adam u Eva qabel ma tkeċċew mill-Ġenna tal-Art.

X'inhu l-Iskapular?

L-Iskapular tal-Madonna tal-Karmnu, jew il-laptu tal-karmnu, jikkonsisti f’żewġ biċċiet suf kannella marbuta flimkien b’qafla. Il-Madonna tat dan l-ilbies lil San Xmun Stock fl-1251 bil-wegħda li “kull min imut liebes dan l-Iskapular jiġi ppreservat minn fjammi eterni.” Huwa sinjal ta’ salvazzjoni, ħelsien fi żminijiet ta’ periklu, wegħda ta’ paċi u tal-protezzjoni speċjali ta’ Marija sal-aħħar taż-żmien.

Il-laptu hija forma mnaqqsa tal-libsa reliġjuża tal-Ordni tal-Patrijiet tal-Verġni Mbierka tal-Muntanja Karmel. Billi huwa verżjoni iżgħar tal-Iskapular tal-Ordni Karmelitan, kull min jilbsu jassoċja ruħu mal-Ordni Karmelitan, kemm fid-devozzjoni lejn il-Verġni Marija Mqaddsa kif ukoll fl-istennija tal-protezzjoni tagħha.

San Xmun Stock

 X'inhi t-tifsira spiritwali tal-Iskapulari

L-“ilbies” huwa tema komuni fl-Iskrittura Mqaddsa. Il-libsa twila bil-kmiem ta’ Ġużeppi (Ġenesi 37:3) huwa eżempju tal-importanza tal-ilbies fil-Bibbja. Proverbji 31, meta jiddeskrivi mara tajba, jgħid, “Ġieħ u qawwa huma l-ilbies tagħha.” Barra minn hekk, Iżaija 61:10 jgħid: “Nifraħ fuq li nifraħ bil-Mulej, taqbeż bil-ferħ ruħi b’Alla tiegħi. Għax hu libbisni bi lbies is-salvazzjoni, bil-mantar tal-ġustizzja għattieni, bħal għarus imżejjen b’kuruna, bħal għarusa tlellex bil-ġawhar tagħha.

L-ilbies jilħaq l-ogħla sinifikat spiritwali tiegħu fil-patt il-ġdid. Hemmhekk, jingħad li s-segwaċi ta’ Ġesù jilbsu lil Kristu nnifsu. Fl-ittra lill-Galatin 3:27, San Pawl jikteb: “Intom, li intom mgħammda fi Kristu, ilbistu ’l Kristu.” 

L-Iskapular, bħala libsa speċjali tar-reliġjużi kkonsagrati, ilu magħruf sa minn żmien San Benedittu (seklu VI). Il-patrijiet tiegħu kienu meħtieġa jilbsu wieħed fuq l-abitu tagħhom waqt ix-xogħol. Minn dan l-iskop prattiku, l-Iskapular kien imsejjaħ "il-madmad ta' Kristu" u kiseb sinifikat spiritwali bħala sinjal ta' devozzjoni. Fost il-lajċi li jassoċjaw ruħhom ma' ordnijiet partikolari jew jipprattikaw spiritwalità partikolari,  jintlibsu verżjonijiet iżgħar ta' dawn l-iskapulari, li spiss jissejħu “lapti” bħalma huwa l-laptu tal-Madonna tal-Karmnu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 4 ta' Lulju 2026

Lanċa ġejja u oħra sejra

 

Ftit ilu ktibt li ġejt assenjat fil-kunvent ta’ Ġesù Nazzarenu ta’ Tas-Sliema u għalhekk l-artiklu tiegħi kien jitratta fuq fuq il-Bażilika Santwarju tan-Nazzarenu li hemm mal-kunvent tagħna. Illum ser nikteb dwar xi ħaġa oħra li hi marbuta ma’ din ix-xaqliba ta’ Tas-Sliema. Mit-tieqa ta’ kamarti nara waħda mill-isbaħ veduti li għandna f’pajjiżna, nara l-Belt Valletta, in-naħa ta’ Marsamxett, bil-koppla tal-Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu u l-kampnar tal-Katidral Anglikan ta’ San Pawl. Tidher Manuel Island u nara ħafna dgħajjes u opri tal-baħar oħra. Kull qisu nofs siegħa nara l-catamaran li jkun għadu kif wasal mill-Belt jew li jkun għadu kif telaq minn Tas-Sliema lejn il-Belt. Ara ma taħsbux li ma għandix x’nagħmel u ngħaddi xi ġurnata wara t-tieqa ta’ kamarti nħares il barra, xejn minn dan imma billi t-twieqi tal-kmamar tal-kunvent tagħna huma kbar, kważi minn ħajt sa ħajt, bla ma trid hekk kif tħares il barra, tara l-attività li tkun għaddejja. U għalhekk illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif li ksibt dwar il-laneċ li kienu jaqsmu l-port ta’ Marsamxett u fl-istess ħin inwassal suġġeriment li nispera jasal fejn għandu jasal u jittieħed bis-serjetà.

Ftit tagħrif u storja

Is-servizz tal-laneċ ta' Tas-Sliema jaf il-bidu tiegħu nhar il-Ħadd 11 ta' Ġunju 1882, meta ċertu Julius Goldseller beda joffri s-servizz tal-Lanċa bejn Tas-Sliema u l-Belt Valletta. Jixraq ngħidu li dan Goldseller kien waqqaf il-kumpanija bl-isem “The Sliema Valletta Ferry Service Company” f’Jannar tas-sena ta’ qabel imma s-servizz ma bediex qabel Ġunju tas-sena 1882. L-ewwel dgħajjes jew laneċ li kienu joperaw dan is-servizz kienu jaħdmu bil-faħam u saru popolari fost dawk li kuljum, jew tal-anqas spiss, kienu jivvjaġġaw minn Tas-Sliema lejn il-Belt Valletta jew bil-kontra. Xieraq li ngħidu x’kien jisimhom dawn id-dgħajjes pijunieri fit-traġitt bil-baħar bejn dawn iż-żewġt ibliet: Kienu Ogygia u Melita. Sa sentejn wara dan is-servizz tant sar popolari li kellhom jiżdiedu l-laneċ u nafu li kien hemm żewġ opri tal-baħar oħra, waħda bl-isem ta’ Sliema u oħra bl-isem ta’ Victoria.

Kompetizzjoni

Għal dawk li jaħsbu li l-kompetizzjoni jew l-ikkupjar tal-ideat fin-negozju huwa xi ħaġa tal-lum, fejn jekk wieħed jiftaħ bil-pastizzi dlonk issib nofs tużżana oħra jagħmlu bħalu, ikun sejjer żball. Billi l-laneċ ta’ Goldseller kienu għamlu suċċess, inħolqot kumpanija oħra li kienet toffri t-trasport bejn Tas-Sliema u l-Belt Valletta. Inħoloq il-“Marsamscetto Steam Ferry Service” fil-bidu tas-seklu għoxrin. Dawn il-laneċ kienu jissejħu “Ta’ Mattej”. Kienu joperaw rotta tas-sajf bejn Spinola u Marsamxett. Kienu jagħmlu wkoll vjaġġi speċjali bejn il-Port il-Kbir u Spinola waqt il-festi prinċipali u xi Ħdud. Is-servizz kien popolari ħafna, speċjalment għall-pubbliku li kien imur għall-quddiesa ta' nofsillejl ta’ lejlet il-Milied. Is-servizz intemm għal kollox f'nofs is-snin għoxrin tas-seklu l-ieħor.

Aktar storja

Intant, dan is-servizz tant sar popolari li saħansitra ta isem lix-xatt ta’ Tas-Sliema minn fejn kienu jitilqu u beda jissejjaħ “Il-ferries” kif għadu jissejjaħ sal-lum il-ġurnata. U mhux hekk biss, anke l-karozza tal-linja li tieqaf hemmhekk, għad hawn min isejħilha “Il-ferry”. Inkomplu bi ftit storja. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, ir-rotot tal-ferry waqfu temporanjament iżda reġgħu bdew f'Lulju 1943 bl-użu ta' laneċ bl-isem ta’ Daphne u Neptune. Is-servizz waqaf għal kollox fis-snin ħamsin iżda fl-1991 reġa’ beda dan is-servizz biex fl-2012, Transport Malta ħadet f’idejha dan is-servizz biex illum għandna servizz b’catamaran tassew effiċjenti.

L-importanza u l-popolarità ta’ dan is-servizz jidher mill-fatt li saħansitra aħna l-Maltin ħloqna għanja dwarhom. Min qatt ma kantaha l-għanja li tibda hekk: “Lanċa ġejja u oħra sejra, minn Tas-Sliema għal Marsamxett”?

Suġġeriment lil Transport Malta

Issa li jiena qed noqgħod Tas-Sliema, nistqarr magħkom li kull meta jkolli bżonn immur sal-Belt, kemm naqsam it-triq, nirkeb il-lanċa u fi ftit minuti nsib ruħi fid-destinazzjoni tiegħi. Kieku kelli nuża tal-linja, f’dawk il-minuti mhux żgur inkun għadni wasalt l-Imsida. Hekk kif tasal Marsamxett, issib il-van jistenna biex jekk tkun trid tmur taqbad il-lanċa li tieħdok fit-tlett ibliet. Tasal bil-kumdità kollha. Ikun hemm min ikun irid joqgħod il-Belt. Sa Hawn kollox sew, imma issa inressaq is-suġġeriment tiegħi. Kieku l-van li jwasslek minn Marsamxett sa ħdejn id-dwana jgħaddi wkoll minn fejn it-terminus ta’ Pjazza Tritoni, dak li jkun Tas-Sliema u jrid imur f’destrinazzjoni li mhix il-Kottonera jkun jista’ juża l-lanċa għal nofs il-vjaġġ tiegħu. Biex titla’ bil-mixi minn fejn jorbot il-catamaran saċ-ċentru tal-Belt jew sa Putrijal, hemm triq li taqta’ qalb dak li jkun. Kieku jkun hemm dan is-servizz, nemmen li jonqos xi ftit it-traffiku mill-Imsida.  Transport Malta, ħudu nota jekk jogħġobkom u ddiskutuh dan is-suġġeriment!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 27 ta' Ġunju 2026

Elementi tal-Festa Maltija

Wasal Ġunju u dalwaqt jgħaddi wkoll, u għalhekk waslu il-jiem marbutin mal-festi tradizzjonali li jsiru fl-ibliet u l-irħula tagħna l-Maltin. Dwar dawn il-festi hemm ħafna x’wieħed jgħid, fosthom li hawn min jgħix is-sena kollha għall-festa u hawn imbagħad oħrajn li jieħdu qatgħa malli jisimgħu l-ewwel murtal. Hu x’inhu, tħobbhom jew ma tħobbhomx, minn l-aħħar ta’ Mejju jew il-bidu ta’ Ġunju sa Settembru jew il-bidu ta’ Ottubru f’pajjiżna jkun għaddej l-istaġun tal-festi.

Elementi ta’ ġewwa

Bħal kollox, il-festa Maltija fiha elementi li jsawruha, elementi li mingħajrhom ma tkunx festa kompluta. Prinċipalment il-festa tar-raħal hija avveniment reliġjuż, biss dan il-fatt spiss jintesa u jsir aktar enfasi fuq dak li jseħħ fit-toroq milli dwar dak li l-aktar huwa importanti fil-festa.

Il-ġimgħa tal-festa tibda bil-ħruġ tal-vara min-niċċa. Din wara sena msakkra terġa’ tinħareġ ftit għall-arja biex titgawda. Mhux l-għan tiegħi li nsemmi xi festi partikolari, imma ngħid biss li l-ħruġ tal-vara minn ġewwa n-niċċa hawn festi li jattendu għalih nies daqs kemm jattendu għall-purċissjoni. Element ieħor tal-ġimgħa tal-festa huma it-tlett ijiem tat-tridu. Dawn għandhom l-għan li fihom isiru prietki minn saċerdot mistieden biex il-parruċċani jagħrfu l-virtujiet li bihom kien imżejjen il-qaddis patrun tar-raħal. Hawn kultant tħoss uġigħ ta’ qalb, tara knisja armata sa snienha, predikatur li jkun fittex li jħejji prietka mill-aqwa biex imbagħad ikun hemm knisja kważi vojta. Mhux l-istess isir fil-marċ, hemm ikun hemm folla mhux ħażin! Ara l-knisja fil-jiem tat-tridu, inħalluha għal dawk ix-xjuħ li wara l-funzjoni jmorru lejn darhom għax issa ma għadhomx imorru jaqbżu mal-banda!Iżda ngħid ukoll li hawn festi fejn il-knisja tkun mimlija wkoll. Imbagħad hemm it-Te Deum, li normalment kien isir fil-jum tas-Sibt filgħodu. Minħabba n-nuqqas ta’ attendenza, llum hawn festi li qed jagħmluh il-Ġimgħa filgħaxija. Personalment nippreferi s-Sibt filgħodu, imma aħjar hekk milli ma jsir xejn. Is-Sibt ukoll issir it-transulazzjoni tar-relikwija tal-qaddis jew qaddisa u hekk uffiċjalment jibda l-jum tal-festa. Imbagħad jisbaħ il-Ħadd, filgħodu l-quddiesa tal-festa u tard waranofsinhar l-Għasar Solenni u l-purċissjoni bl-istatwa tal-qaddis jew qaddisa.

Dan huwa bejn wieħed u ieħor il-programm tal-knisja fil-festa Maltija. Jiena ħadt tip ta’ festa li tkun iċċelebrata l-Ħadd għax fl-istaġun tal-festi Maltin hemm festi li jiġu ċċelebrati fost il-ġimgħa fil-jum liturġiku tal-festa tal-qaddis jew qaddisa u hemm festi oħra li l-programm tagħhom ikun xi ftit differenti minn dan li ktibt jiena.

Elementi ta’ barra

Jekk fil-jiem tal-festa l-knisja tkun armata sa snienha, l-istess nistgħu ngħidu għat-toroq tal-parroċċa. Illum fil-jiem tal-festi tagħna nkunu nistgħu ngawdu bosta opri artistiċi mill-aqwa; xogħol ta’ pilandri u trofej, kolonni, statwi, xogħol ta’ ħjata ta’ pavaljuni, bandalori u bnadar, kollha fuq disinn inħażżeż minn artist Malti, li jkollna ngħiduha kif inhi, illum hawn minn dawn l-artisti li tabilħaqq huma ta’ livell. Ma’ dawn jidħol ħafna xogħol ieħor, bħall-irħamar tal-pilandri u armar ieħor u xogħol ieħor li ma jidhirx, bħal xogħol ta’ ħadid u xogħol tad-dawl. Insomma fi ftit kliem nistgħu ngħidu li fil-jiem tal-festa t-toroq tagħna jinbidlu f’vetrina ta’ artiġjanat u ta’ volontarjat, għax bosta mix-xogħol li naraw ikun sar matul is-sena minn numru ta’ volontiera.

Element ieħor li nsibu fil-festa esterna hija l-mużika. Għal kull soċjetà mużikali, il-ġimgħa tal-festa hija l-aktar waħda impenjattiva. Normalment isiru għadd ta’ marċi matul il-ġimgħa filgħaxija u s-Sibt jew il-Ħadd filgħodu, imma l-akbar impenn żgur li jkun il-programm mużikali ta’ fuq il-planċier. Mal-ħoss tal-mużika jingħaqad il-ħoss tan-nar. Nemmen li fost l-aktar kritika li jaqilgħu l-festi tagħna tkun minħabba l-eseġerazzjoni fil-logħob tan-nar. Wisq nibża’ li dan jiġri minħabba l-ħoss qawwi kif ukoll minħabba li dawn il-ħsejjes idumu wisq. Sa fejn naf jien hemm liġi f’Malta li kull storbju jrid jieqaf fil-ħdax ta’ bil-lejl. Ma jidhirlix li din il-liġi xi darba tneħħiet imma nemmen li tpoġġiet fuq l-ixkaffa. Jiġi mill-organizzaturi tal-festa li jiġi irrispettat dan il-ħin.

Tal-qubbajd u tal-hotdogs

Ħa ngħidha kif inħossha, festa fejn ma ssibx lil tal-qubbajd u l-gabbana tal-hotdogs naraha festa mhux kompluta b’kollox. Jista’ jkun li nħoss dan is-sentiment għax fi tfuliti tal-qubbajd u tal-hotdogs kienu l-uniċi bejjiegħa fil-festi tagħna. Mhux bħal-lum issib minn kollox, fi tfuliti tixtri hotdog u flixkun luminata, li kienu jiswew 5 ċenteżmi, u forsi jekk tkun il-każin tal-banda tixtri sandwich bil-butir mielaħ u l-perżut. Il-bqija ma kont issib xejn aktar. Nammetti li meta llum inkun f’xi festa u nara xi gabbana mill-antiki (jekk fadal xi waħda) jew xi mejda tal-quddajd, tiġini nostalġija kbira għal snin tfuliti.

Li ma kienx hemm żgur fil-festi ta’ tfuliti kienu l-parties li jsiru llum, li ngħid id-dritt ma naqbel xejn magħhom, imma mhux billi ngħid jien. Biss nistaqsi mistoqsija dwar dawn tal-aħħar, allura issa li l-festa Maltija hija ddikjarata bħala wirt intanġibbli, dawn il-parties jagħmlu parti minn dan il-wirt ukoll?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 20 ta' Ġunju 2026