Ir-Relikwi

 

Ir-relikwi għandhom post importanti fl-istorja u fit-tradizzjoni Nisranija. Il-kelma “relikwa” ġejja mil-Latin reliquiae, li tfisser dak li jibqa’ jew dak li jitħalla warajh. Fil-kuntest reliġjuż, relikwa tista’ tkun parti mill-fdalijiet ta’ qaddis jew oġġett marbut mill-qrib mal-ħajja tiegħu.

Fil-bidu

Sa mill-ewwel sekli tal-Kristjaneżmu, l-Insara kienu jagħtu ġieħ lill-fdalijiet tal-martri u tal-qaddisin. Dawn kienu persuni li taw xhieda tal-fidi tagħhom, u ħafna minnhom saħansitra tilfu ħajjithom minħabba t-twemmin tagħhom. Il-fdalijiet tagħhom kienu għalhekk jinżammu b’rispett kbir bħala tifkira tal-ħajja u tal-fidi tagħhom.

Fit-tradizzjoni Kattolika, ir-relikwi jistgħu jinkludu partijiet mill-ġisem ta’ qaddis, bħall-għadam, ix-xagħar jew id-demm. Jistgħu jkunu wkoll oġġetti personali li kienu jappartjenu lil qaddis jew li kellhom kuntatt miegħu. Ir-relikwi ħafna drabi jinżammu f’kontenituri apposta msejħa relikwarji, li jistgħu jkunu xogħlijiet artistiċi u dekorattivi ħafna.

Qima u venerazzjoni

Huwa importanti li ssir distinzjoni bejn il-qima lil Alla u l-venerazzjoni tar-relikwi. Fit-tagħlim Kattoliku, ir-relikwa mhijiex meqjuma bħala xi divinità. Dina tingħata venerazzjoni minħabba r-rabta tagħha mal-qaddis, u għandha tgħin lill-fidili jiftakru fl-eżempju tiegħu u jersqu aktar lejn Alla.

Ir-relikwi għandhom ukoll rabta qawwija mal-istorja reliġjuża ta’ Malta. Il-venerazzjoni tagħhom fil-gżejjer tagħna kompliet tiżviluppa b’mod partikulari wara l-wasla tal-Ordni ta’ San Ġwann fl-1530. Relikwi ta’ qaddisin kienu jinġiebu Malta u jinżammu fil-knejjes, kultant f’urni mżejna jew f’figuri magħrufa bħala corpi santi. Dokumentazzjoni storika tindika li l-ewwel translazzjoni dokumentata ta’ relikwi f’Malta seħħ fir-Rabat fl-1608.

Il-Korpi Santi

Il-Korpi Santi huma relikwi ta’ martri Nsara li nġiebu minn katakombi u ċimiterji antiki ta’ Ruma u tqiegħdu għall-venerazzjoni f’diversi knejjes. Matul is-sekli, ħafna minn dawn ir-relikwi ngħataw lil parroċċi u komunitajiet reliġjużi u biż-żmien inħolqot devozzjoni qawwija lejhom.

Ħafna drabi, il-fdalijiet kienu jitqiegħdu f’figura li tirrappreżenta lill-martri, liebsa b’ilbies rikk u mżejna b’deheb, fidda u dekorazzjonijiet oħra. Dawn il-figuri kienu jinżammu f’urni jew relikwarji tal-ħġieġ biex il-fidili jkunu jistgħu jarawhom u jqimuhom. Xi wħud minnhom għadna nsibuhom kemm taħt kif ukoll fuq l-artali fil-knejjes tagħna.

F’Malta, il-Korpi Santi saru parti importanti mill-wirt reliġjuż ta’ diversi parroċċi. Il-wasla tagħhom kienet ġieli tkun akkumpanjata minn ċelebrazzjonijiet solenni, purċissjonijiet u talb. Għalhekk, minbarra l-importanza reliġjuża tagħhom, illum il-Korpi Santi għandhom ukoll valur storiku, kulturali u artistiku, u jfakkruna fid-devozzjoni lejn il-martri li żviluppat matul is-sekli.

Il-Bejgħ tar-Relikwi

Matul l-istorja, ir-relikwi saru oġġetti mfittxija ħafna minħabba l-importanza reliġjuża tagħhom. Dan wassal ukoll għal abbużi, fosthom il-bejgħ u x-xiri ta’ relikwi. Fil-Knisja Kattolika, ir-relikwi sagri m’għandhomx jiġu ttrattati bħala oġġetti kummerċjali u huwa projbit kull bejgħ tagħhom. Il-liġi tal-Knisja tipprojbixxi b’mod ċar il-bejgħ ta’ relikwi sagri. Il-Kodiċi tal-Liġi Kanonika jgħid li huwa assolutament ipprojbit li jinbiegħu relikwi sagri. Din il-projbizzjoni tgħin biex tinżamm id-dinjità tagħhom u biex jiġi evitat li d-devozzjoni reliġjuża tinbidel f’negozju.

Illum wieħed jista’ jiltaqa’ ma’ relikwi jew oġġetti ppreżentati bħala relikwi għall-bejgħ, speċjalment fuq l-internet u fis-suq tal-antikitajiet. Minbarra l-kwistjoni reliġjuża, f’każijiet bħal dawn tista’ tqum ukoll il-kwistjoni tal-awtentiċità u tal-provenjenza tagħhom. Għalhekk, ir-relikwi għandhom jitqiesu primarjament bħala parti mill-wirt reliġjuż u storiku, aktar milli bħala oġġetti għall-kummerċ. Dak li jitħallas għandu jkun għall-kontenitur u mhux għar-relikwa.

Relikwa ta’ San Mikiel

San Mikiel huwa anġlu u għalhekk, skont it-tradizzjoni Nisranija, m’għandux ġisem jew fdalijiet umani bħalma għandhom il-qaddisin. Għalhekk ma jistax ikun hemm relikwa tiegħu fis-sens ta’ għadam jew parti minn ġismu. Iżda hemm aneddotu ħelu li jirrakkonta storja tal-Medju Evu, żmien fejn kien isir ħafna negozju ta’ relikwi. Jingħad li wieħed negozjant mar f’raħal biex ibiegħ relikwa ta’ San Mikiel. U x’kienet din ir-relikwa? Huwa qal li waqt li San Mikiel kien qed ikeċċi lil Luċifru mil-ġenna, waqgħetlu rixa mil-ġwienaħ u din ġiet fid-dinja. Xi ħadd induna bl-ingann ta’ dan in-negozjant u bidillu r-rixa f’faħma. Hekk kif in-negozjant fetaħ il-borża li kellha jkollha fiha r-rixa minflokha sab il-faħma, niżel għarkupptejh u talab lil dawk li kienu qed jarawh jagħmlu bħalu. Qalilhom li kien għadu kemm seħħ miraklu għax ir-rixa ta’ San Mikiel inbidlet mal-faħma li biha tqabbad in-nar tal-infern. Stejjer bħal dawn min jaf kemm hemm u għalhekk kienet għaqlija l-Knisja li twaqqaf dan it-tip ta’ negozju. Il-Vatikan jiċċara wkoll li huma pprojbiti kemm il-bejgħ għal prezz kif ukoll il-kummerċ jew skambju ta’ relikwa għal flus jew għal xi ħaġa oħra.

Għal ħafna Nsara r-relikwi mhumiex sempliċement oġġetti antiki. Huma tifkiriet tanġibbli ta’ persuni li għexu l-fidi tagħhom b’dedikazzjoni. Fl-istess ħin, għandhom valur storiku u kulturali għax jgħinuna nifhmu aħjar it-tradizzjonijiet, id-devozzjonijiet u l-arti reliġjuża li żviluppaw matul is-sekli.

Fr Reno Muscat

 

 Dan l-artiklu dweher f'In-Nazzjon - 7 ta' Novembru 2026

L-artist Ċensu Apap

Minn kemm ilni li ġejt noqgħod Tas-Sliema qed ninduna kemm ftit li xejn kont naf dwar dan il-post, li jkolli ngħid huwa raħal twelid ommi u tan-nannu. Kulma jmur aktar qed nintebaħ b’xi ħaġa ġdida. Billi jiena noqgħod fil-Kunvent ta’ Ġesù Nazzarenu, inqaddes fil-Bażilika Parrokkjali li tmiss mal-kunvent, fix-xatt ta’ Tigné. Din il-bażilika hija waħda unika f’pajjiżna fejn jidħol l-istil arkittettoniku tagħha. Fuq ġewwa, fil-korsija, fil-kappelluni u fil-kor, insibu numru sabiħ ta’ niċeċ li fihom naraw statwi.

L-istatwi

Dawn l-istatwi huma mqassmin hekk: fil-korsija prinċipali nsibu xbihat tal-Appostli. Ma nsibux lil Ġuda l-iskarjota, imma nsibu lil San Pawl. Billi f’din il-parti tal-bażilika hawn 14-il niċċa, mal-Appostli u San Pawl naraw l-istatwi ta’ San Ġużepp u San Ġwann Battista. Fil-kappellun tal-Madonna tar-Rużarju, fiċ-ċentru naraw lill-Madonna bil-bambin f’idha u fil-kumplament tan-niċeċ insibu numru ta’ profeti. Fil-kappellun ta’ faċċata naraw l-istess tqassim bid-differenza li fiċ-ċentru nsibu l-istatwa ta’ San Duminku u fin-niċeċ l-oħra naraw profeti differenti. Imbagħad fil-kor naraw l-istatwa ta’ Ġesù Nazzarenu fin-nofs u fin-niċeċ naraw profeti oħra kif ukoll lil Abel. Dawn l-istatwi, minbarra dawk ta’ Ġesù Nazzarenu, li huwa t-titular tal-bażilika, il-Madonna tar-Rużarju u San Duminku huma lewn it-terracotta, lewn li tant jixraq mal-ġebla Maltija li biha hija mibnija din il-knisja.

L-Artist

Kultant inkun fil-kor u moħħi jibda jaħseb fuq l-artist ta’ dawn l-istatwi kollha. Kif irnexxielu joħloq numru daqstant kbir ta’ persunaġġi u kollha differenti. Niftakar lil Patri Marius Zerafa jgħidli li l-artist kien ixebbaħ l-uċuħ ta’ dawn l-istatwi mal-patrijiet li kien hemm fil-komunità Dumnikana ta’ Tas-Sliema. Kien jgħidli wkoll li wieħed minnhom għandu wiċċu. Patri Marius kien jgħidli li David bl-arpa f’idu huwa hu. Intant għadni lanqas semmejt lil min ħadimhom. Ħadd ħlief l-artist Malti Vincenzo jew kif kien magħruf aktar, Ċensu Apap. Naraw ftit min kien dan l-artist u xi ftit mix-xogħol li ħallielna sabiex ingawduh.

Ċensu Apap

Ċensu Apap twieled il-Belt Valletta nhar it-13 ta’ Novembru tas-sena 1909. Nistgħu ngħidu li twieled f’familja ta’ artisti għaliex aktar il quddiem ħuħ Joseph sar mużiċist kbir u ħuh William, jew kif aktar magħruf Willie, kien pittur magħruf ħafna. Intant Vincenzo wara l-iskola primarja beda jattendi l-klassijiet ta’ filgħaxija tal-immudellar u tat-tpinġija. Huwa kien wieħed mill-ewwel studenti li studja fl-Iskola tal-Arti li kienet għadha kif fetħet fl-1925. Hemm huwa studja l-mudell u l-iskultura. Kien student li jipprometti tant li fl-1927, rebaħ borża ta’ studju mill-Akkademja Brittanika tal-Arti f’Ruma. Hemmhekk Apap beda jistudja taħt l-iskultur famuż Malti Antonio Sciortino. 

Lura Malta

Fl-1930, Apap, li issa kellu 21 sena, spiċċa l-istudju tiegħu f’Ruma u reġa’ lura Malta. Ftit xhur wara huwa rebaħ konkors għall-monument ta’ Fra Diegu Bonanno OFM sewwasew fl-għoxrin anniversarju mill-mewt tiegħu. Dan il-monument, li għadna narawh wieqaf f’nofs Pjazza San Pawl, il-Ħamrun, nistgħu ngħidu li fetaħ il-bieb għax-xogħol fuq skala nazzjonali ta’ dan l-artist.

Bħala ħajja privata tiegħu ngħidu li huwa żżewweġ lil Maria Bencini fl-14 ta’ April 1941. Il-koppja kellha tliet ulied, John, Nella u Manon. Il-familja kienet toqgħod Tas-Sliema.

Fil-bażilika ta’ Ġesù Nazzarenu huwa ħadem 28 statwa u ħafna jsostnu li l-istatwa tal-profeta Eżekjel hija kapolavur. Jingħad li wiċċ dan il-profeta huwa kopja ta’ wiċċu stess. Diġà ktibt li xi wċuħ mill-uċuħ kienu tal-patrijet. Dawk li kienu jafuh tajjeb, kollha jaqblu li Apap kellu memorja fotografika. Kien jaqbad l-espressjonijiet tal-wiċċ fi ftit sekondi u dlonk kien idaħħalhom fix-xogħlijiet artistiċi tiegħu. Żgur li fil-bażilika ta’ Ġesù Nazzarenu huwa għandu l-akbar numru ta’ xogħlijiet taħt saqaf wieħed. Dan ix-xogħol ħa ħafna snin biex tlesta. Mhux ta’ b’xejn li l-funeral tiegħu fi Frar 2003, sar hawhekk, imdawwar b’tant xogħol minn tiegħu!

L-akbar xogħol

Kieku kellna nsemmu x-xogħolijiet kollha ta’ dan l-artist, kemm dawk li nsibu f’postijiet pubbliċi kif ukoll dawk li nsibu f’kollezzjonijiet jew propretajiet privati, konna nibnu lista twila ħafna. Imma hemm xi opri li tajjeb insemmuhom fosthom il-monumenti tal-Prim Ministri Boffa u Borg Olivier. Biss żgur li l-akbar xogħol tiegħu hija l-funtana tat-tritoni, li nsibu barra bieb il-belt Valletta, fejn illum qed jissejjaħ Pjazza Tritoni. Ma tistax tidħol fil-belt kapitali ta’ pajjiżna bla ma tara din il-funtana. Ix-xogħol fuqha beda fl-1952 u ntemm fl-1959. Din il-funtana kienet ġarrbet xi ħsarat, tant li l-plattin li naraw f’idejn it-tritoni kien waqa’. Kienet saret tiswija tagħha billi tpoġġa bħal zokk b’xi għasafar f’nofs il-funtana. Insomma personalment nemmen li kien traqqa’ l-pannu bil-qargħa aħmar. Iżda aktar tard sar restawr kif kellu jsir u dan iz-zokk tneħħa, biex illum tpoġġa fi ġnien George Bonello di Puis f’Qui si sana tas-Sliema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 31 ta' Ottubru 2026

La deni u lanqas ħsara

 

Minn fost il-ħafna ġugolatorji u talb li n-nanniet tagħna kienu jlissnu ta’ spiss kien hemm waħda għal waqt xi maltempata bir-ragħad u l-beraq. Kienu jitolbu lil Santa Barbara biex la jsir deni u lanqas ħsara. Huwa appell jew talba qasira lil Santa Barbara biex tipproteġi lin-nies u d-djar mill-periklu tal-maltemp. Imma għaliex Santa Barbara? Għax hija miżmuma bħala l-qaddisa patruna li tħares kontra r-ragħad, is-sajjetti, il-pumpieri tat-tifi tan-nar, il-baħħara u l-imwiet għal għarrieda. Ejjew naraw xi ftit tagħrif dwar din il-qaddisa.

Ħajjitha

Santa Barbara hija qaddisa martri li, skont tradizzjoni antika, għexet fit-tielet seklu. Missierha, Dioskoru, kien pagan u jingħad li żammha magħluqa f’torri sabiex jipproteġiha mid-dinja u minn dawk li xtaqu jiżżewġuha. Fil-fatt spiss narawha fix-xbihat tagħha, qed żżomm torri.

Barbara saret taf bit-twemmin Nisrani u bil-moħbi kkonvertiet għall-Kristjaneżmu. Jingħad li ordnat li fit-torri tagħha jsiru tliet twieqi bħala simbolu tat-Trinità Qaddisa. Meta missierha skopra li kienet saret Nisranija, inkorla ħafna u ressaqha quddiem l-awtoritajiet. Minkejja t-torturi, Barbara baqgħet soda fil-fidi tagħha.

Skont il-leġġenda, missierha stess qatgħalha rasha. Ftit wara, intlaqat minn sajjetta u miet. Għalhekk Santa Barbara saret il-patruna fost oħrajn ta’ dawk li jaħdmu bl-isplussivi, tal-artillieri, tal-minaturi, tal-pumpiera u ta’ kull min jinsab fil-periklu ta’ mewt f’daqqa. Il-festa tagħha tiġi ċċelebrata fl-4 ta’ Diċembru.

Ħafna mid-dettalji ta’ ħajjitha ġejjin mit-tradizzjoni u mil-leġġendi, għax ftit hemm tagħrif storiku ċert dwarha. Madankollu, Santa Barbara tibqa’ simbolu tal-kuraġġ u tal-fedeltà lejn il-fidi.

Knisja fil-Kapitali tagħna

Il-Knisja ta’ Santa Barbara, fi Triq ir-Repubblika fil-Belt Valletta, għandha rabta qawwija mal-istorja militari tal-Ordni ta’ San Ġwann. L-ewwel knisja nbniet lejn l-aħħar tas-seklu sittax mill-Konfraternità tal-Bumbardieri, jiġifieri dawk li kienu jaħdmu fl-artillerija. Santa Barbara kienet il-patruna tagħhom, għax kif diġà għidna, tradizzjonalment titqies bħala l-protettriċi kontra n-nar, is-sajjetti u l-isplużjonijiet. Fl-1740, il-knisja reġgħet inbniet kompletament fuq disinn tal-perit Taljan Romano Carapecchia. Peress li Carapecchia kien miet fl-1738, ix-xogħol tlesta mill-perit Malti Giuseppe Bonici. Il-knisja nbniet fl-istil Barokk. Għandha pjanta ċentrali u koppla ovali, karatteristika pjuttost rari fil-knejjes Maltin. Il-kwadru titulari tas-seklu tmintax, xogħol il-pittur Franċiż Antoine de Favray, juri lil Santa Barbara fil-glorja.

Tajjeb ngħidu li din il-knisja kienet tintuża wkoll mill-kavallieri tal-Lingwa ta’ Provenza, u għalhekk żviluppat rabta speċjali mal-komunità Franċiża. Irridu ngħidu li l-Berġa ta’ Provenza fil-Belt Valletta tinsab fi Triq ir-Repubblika wkoll, mal-ħajt l-ieħor ta’ din il-knisja għalhekk il-membri tal-Ordni tal-Kavallieri ta’ din il-lingwa kienu jinqdew b’din il-knisja għall-ħtiġijiet spiritwali tagħhom.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta l-flotta Franċiża kienet tuża lil Malta bħala bażi, fil-knisja kienu jsiru quddies u tagħlim tal-katekiżmu bil-Franċiż. Fl-1916 twaħħlet irħama kommemorattiva bħala tifkira ta’ dan il-perjodu. L-istatwa tal-Kunċizzjoni fuq il-faċċata tpoġġiet fl-1904, fl-okkażjoni tal-ġublew tad-deheb mid-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni, li kienet promulgata mill-Papa Piju IX fit-8 ta’ Diċembru tas-sena 1854. Aktar tard il-knisja serviet ukoll komunitajiet Kattoliċi li jitkellmu bil-Franċiż, bil-Ġermaniż u bl-Ingliż. Fl-2024 sar ftehim bejn l-Arċidjoċesi ta’ Malta u Fondazzjoni Wirt Artna sabiex il-knisja tiġi restawrata.

Knisja u kappella

Fil-gżejjer Maltin insibu knisja u kappella ddedikati lil din il-qaddisa. Fil-Kalkara, il-Knisja ta’ Santa Barbara, magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta’ Santa Liberata, tinsab maġenb il-Kunvent tal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini fi Triq Santa Liberata. Hija magħrufa wkoll bħala ta’ Santa Liberata minħabba l-korp sant u l-fdalijiet ta’ din il-qaddisa martri li jinsabu fiha. L-art għall-knisja u l-kunvent ingħatat lill-Kapuċċini mill-benefattur Ġużeppi Valerju Abela bejn l-1736 u l-1737. Il-post intgħażel skont id-drawwa tal-Kapuċċini li jibnu l-kunventi tagħhom barra l-ibliet u f’dan il-każ, qrib is-swar tal-Kottonera. Il-pjanti saru minn Fra Ġużepp mill-Isla u jirriflettu s-sempliċità Franġiskana. L-ewwel ġebla tal-knisja tqiegħdet mill-Isqof Paolo Alpheran de Bussan fit-18 ta’ Ġunju 1736. Il-bini tlesta fl-1743, il-knisja nfetħet għall-pubbliku fit-2 ta’ Awwissu, u ġiet ikkonsagrata fl-1747. Il-faċċata nbidlet fl-1754 u għandha portiku, niċeċ bl-istatwi ta’ Santa Barbara u Santa Liberata, u kampnar b’erba’ arloġġi. Il-makkinarju tal-arloġġ sar minn Mikelanġ Sapiano. Il-kampnar inbena mill-ġdid fl-1946 wara ħsarat li ġarrab fil-gwerra. Il-kwadru titulari tal-martirju ta’ Santa Barbara huwa tal-artist Ruman, Agostino Masucci.

F’Għawdex insibu l-Kappella ta’ Santa Barbara fi triq dejqa, ħdejn il-Katidral fiċ-Ċittadella. Dokumenti storiċi jsemmuha bħala kappella taħt jew qrib il-Matriċi l-qadima. Fiha ndifen ukoll l-arkitett Vittorio Cassar, iben Ġlormu Cassar. Illum il-kappella għadha tintuża kultant għal wirjiet reliġjużi u attivitajiet kulturali, fosthom attivitajiet tal-Ġimgħa Mqaddsa. Inbniet fil-bidu tas-seklu 17 mill-Konfraternità ta’ Santa Barbara. Qabel ma saret din il-kappella, kien hemm kappella oħra ddedikata lil San Ġwann Battista.

Jekk issa tinqabad f’xi maltempata u titlob lil Santa Barbara, se tkun taf xi ħaġa aktar dwarha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' Ottubru 2026

Il-mejda ta’ dari

 

M’ilux wisq rajt kitba li tefa’ fuq wieħed mill-mezzi tal-midja soċjali, wieħed ħabib tiegħi. Huwa kiteb hekk: “Iż-żmien jaħrab… Kos ilbieraħ kont tifel… il-ħajja qasira u meta tkun mimlija memorji u esperjenzi sbieħ donnha tidher iqsar.

Għadni niftakarni għarkupptejja fuq is-siġġu nistrieħ mal-mejda tal-kċina nħawwad it-taħlita tal-kejk b’mgħarfa tal-injam ġo sjuna, b’ommi fejni tigwidani. Ħaġa bħal din dejjem kont nidħlilha għax la nbattlu t-taħlita ġor-reċipjent biex inqegħduh fil-forn, li jibqa’ kont inlaqqtu …. Iżda l-aktar li kont inħobb kien it-trifle… u ommi kienet tgħamlu bil-Martini.

Allura l-bieraħ Tonina tati pane di Spagna milli tagħmel hi. Fewħitli karrozza… sakemm ħadtha d-dar. Hu hekk għamilt, preparajt trifle ta’ tfuliti.”

Dan il-kumment ħadni lura daqs nofs seklu. Jien ma kontx nagħmel it-taħlita tal-kejk, imma kont inlaqqat l-isjuna. Moħħi beda jurini bħal filmat ta’ tfuliti, ma’ djul ommi meta kienet tipprepara l-ikel. Indunajt kemm l-ikel li kienet tagħmel ommi, illum forsi ftit li xejn għadna narawh quddiema fuq il-mejda tal-ikel. Ħalli nagħmilha ċara, ommi, bħal ħafna ommijiet oħra kienet mara tad-dar minn filgħodu sa filgħaxija, sebat ijiem fil-ġimgħa. It-tisjir kien parti mill-programm tal-ġurnata. Illum il-parti l-kbira tan-nisa joħorġu jaħdmu barra minn djarhom u għalhekk ma għandhomx il-ħin li kellhom ommijietna biex iħejju l-ikla tal-familja. Intant, bdejt niftakar x’kienet issajjar ommi, u dak li ftakart ser naqsmu magħkom.

Ftietel

Ma nafx hawnx min jaf x’inhuma l-ftietel. Il-kelma ftietel hija l-plural ta’ fettul. Fettul huwa kull xorta ta’ ħaġa mremmbla u fit-tul. Ommi kienet tagħmel dawn il-ftietel billi tħallat id-dqiq ma’ ftit smid u tgħaqqad kollox bl-ilma, tirrumblahom u tagħmilhom madwar 10 ċentimetri twal. Imbagħad kienet tifta’ dawn il-ftietel fil-minestra. Ma kinux isiru bħalma jsir l-għaġin għax billi kienu jkunu eħxen, kienu jibqgħu xi ftit iebsa. Missieri ma kienx jikolhom, għax dak kollox misjur sewwa kien iħobb, anke l-għaġin ara ma jfettillekx isserivhulu al dente għax jgħidlek li jkun għadu nej. Mitt bniedem mitt fehma! Imma jekk missieri ma kienx jiekol il-ftietel, jien u oħti konna niġġennu għalihom. 

Mill-kotba

Jien trabbejt f’familja li tħobb il-ħelu. U ejja ngħidu l-verità, min ma jħobbux il-ħelu?

Ommi ma kellhiex wisq varjetà ta’ ħlewwiet li kienet tagħmel, imma dak li kienet tagħmel kienet taf tagħmlu sewwa. Biex ngħid id-dritt hi kienet tħobb taqra u kull ġimgħa kienet tixtri rivisti Ingliżi, immirati għan-nisa, li kien ikun fihom xi riċetti tal-ħelu, u biex ngħid kollox ġieli sajret xi ħaġa minn fuq dawn il-kotba. U la qed insemmi l-kotba qed niftakar ukoll li kellha numru ġmielu ta’ kotba bir-riċetti ta’ Carmen Carbonaro, l-aktar dawk li kellhom ir-riċetti tal-ħelu. Kultant kienet tipprova xi riċetta ġdida minn dawn il-kotba.

Ħelu

Imma ommi kellha numru ta’ riċetti tal-ħelu li ma kellhiex bżonn tal-ktieb għalihom, Kienet tgħallmithom aktarx mingħand ommha fi tfulija tagħha u baqgħet tagħmilhom. Fost dawn kien hemm il-kejkijiet, tal-vanilla jew taċ-ċikkulata u kultant wieħed imħallat biż-żewġ togħmiet. Kienet issejjaħlu “marble cake”, ma nafx hux kulħadd hekk isejjaħlu dan it-tip ta’ kejk. Imbagħad kultant kienet tagħmel it-trifle bħalma semma l-ħabib tagħna li semmejt fil-bidu ta’ dan l-artiklu. Wara li tidlikha bil-ġamm, kienet ixxarrab il-pane di Spagna, li kienet tħallat u ssajjar hi stess, bil-vermut u meta ma kienx ikollha vermut kienet tixtri flixkun Marsala. Ġieli fit-trifle kienet idaħħal saff irkotta biz-zokkor, trab taċ-ċikkulata, biċċiet taċ-ċikkulata u konfettura.

Kultant kienet tagħmel xi pudina. Il-ħobż li kien jifdal ma kienx jintrema dari imma kien jinbidel f’ħelu. Minbarra l-pudina tal-ħobż ġieli kienet tagħmel pudina tar-ross. Din żgur kienet riċetta li wirtet mingħand ommha għax niftakarha tgħid li kienet tmur tara lil missierha l-isptar u kienet toħodlu pudina tar-ross li kienet tagħmel ommha.

Ħelu ieħor li kienet tħobb tagħmel ommi kienu l-kannoli tal-irkotta. Kienet tagħmel l-għaġina, li kienet għaqqad bil-Marsala u ftit aniżetta. Kellha bħal tubi tal-metal li kienet iddawar din l-għaġina magħhom u taqlihom f’borma biż-żejt. Imbagħad kif jiksħu timliehom bl-irkotta imħallta kif fissirt aktar il fuq għat-trifle u troxxilhom raxxa zokkor fin.  Imbagħad meta joqrob il-Milied, kienet tipprepara l-kejk tal-Milied, kollu frott imqadded, passolina, żbib, u ma nafx xiex aktar flimkien ma’ ġellewż u lewż u ġewż. Kienet tlestieh kmieni għax kienet ixxarbu bil-brandy jew il-whiskey qabel ma tiksih biċ-ċikkulata.

Dan kien ftit mill-ikel li kienet tħobb issajjar ommi, ikel li nħobbu għax trabbejt bih fuq il-mejda. U llum, propju llum 17 ta’ Ottubru, ommi tagħlaq 14-il sena li ħallietha. U la nista’ ninsa lilha u lanqas nista’ ninsa l-ikel li kienet tħobb issajjar.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Ottubru 2026

Il-fatati: bejn il-biża’ u l-immaġinazzjoni

Il-fatati ilhom iqanqlu l-kurżità tal-bniedem għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Meta nisimgħu dwar dar abbandunata, passi f’kuritur vojt jew dell li jisparixxi, moħħna malajr jibda joħloq mistoqsijiet. X’kien dak il-ħoss? Hemm xi ħadd hemmhekk? Għaliex inħossuna skomdi? Dawn il-mistoqsijiet jagħmlu l-fatati suġġett li jiġbed l-attenzjoni, għax jgħaqqad il-biża’ ma’ xewqa qawwija li nifhmu dak li jidher misterjuż. Fl-istess ħin, ifakkarna kemm il-bniedem iħobb jirrakkonta stejjer dwar dak li ma jistax jispjega faċilment.

Stejjer

Fil-ħafna stejjer li jingħadu dwarhom, il-fatati huma spirti ta’ persuni mejtin li jibqgħu marbutin mad-dinja tal-ħajjin. Kultant jidhru bħala figuri bojod jew dellijiet, u drabi oħra jinħassu biss permezz ta’ ħsejjes, irwejjaħ jew ċaqliq stramb. Dawn huma deskrizzjonijiet li jagħmlu parti mit-twemmin u mill-folklor. M’għandniex inħalltuhom ma’ fatti ppruvati, iżda nistgħu napprezzawhom bħala mod kif in-nies jesprimu l-biżgħat, it-tamiet u l-mistoqsijiet tagħhom dwar il-ħajja u l-mewt.

F’Malta wkoll, l-istejjer tal-fatati jsibu posthom fil-konversazzjonijiet u fir-rakkonti tagħna. Dar antika, triq mudlama jew bini vojt jistgħu jsiru l-isfond ta’ ġrajja li tgħaddi minn persuna għal oħra. Kull min jirrakkontaha jista’ jżid dettall ġdid, u b’hekk l-istorja tikber. Mhux dejjem ikun importanti jekk ġratx eżatt kif tingħad. Xi drabi, il-valur tagħha jinsab fl-atmosfera li toħloq u fil-memorji li ġġib magħha għal dawk li jisimgħuha.

Biża’

Il-biża’ mill-fatati spiss tibda minn affarijiet komuni ħafna. Ħoss ta’ tieqa tiċċaqlaq mar-riħ, injam li jċaqċaq jew annimal fuq il-bejt jistgħu jidhru tal-biża’ meta jkun bil-lejl. Fid-dlam, naraw inqas dettalji u nħallu aktar spazju għall-immaġinazzjoni. Jekk inkunu diġà smajna storja dwar post partikolari, nistgħu ninterpretaw kull ħoss bħala sinjal ta’ xi preżenza. Għalhekk, l-istess kamra tista’ tidher normali binhar u misterjuża hekk kif tinżel ix-xemx.

Min jemmen fil-fatati jista’ jqis esperjenza stramba bħala laqgħa ma’ xi ħaġa sopranaturali. Min ma jemminx jista’ jfittex spjegazzjoni oħra, bħad-dawl, l-għeja jew xi ħoss li ma ndunax bih qabel. Id-diskussjoni bejn dawn iż-żewġ fehmiet għandha ssir b’rispett. Ma jkunx ġust li nidħku b’persuna li ħasset biża’ vera, iżda lanqas għandna naċċettaw kull interpretazzjoni mingħajr mistoqsijiet. Is-smigħ u l-ħsieb kritiku jistgħu jimxu flimkien mingħajr ma jweġġgħu lil ħadd.

Barra minn hekk, meta nisimgħu rakkont bħal dan, nistgħu nistaqsu min irrakkontah l-ewwel, fejn seħħ u jekk hemmx xhieda oħra. Dawn il-mistoqsijiet ma jnaqqsux is-seħer tal-istorja. Jgħinuna nifirdu dak li persuna rat minn dak li ħasbet li rat, u jagħtuna ċans nifhmu kif jinbnew u jinxterdu r-rakkonti.

Mhux fil-moħħ biss

Il-fatati għandhom ukoll post importanti fl-arti u fid-divertiment. Fil-kotba, fil-films u fuq il-palk, jistgħu jkunu tal-biża’, tad-daħk jew saħansitra ħelwin. Fatat jista’ jirrappreżenta sigriet li baqa’ moħbi, żball li għadu jdejjaq lil xi ħadd jew tifkira li ma tintesiex. B’dan il-mod, storja dwar fatat tista’ tkun ukoll storja dwar il-bniedem. Il-misteru jiġbed lill-qarrej, iżda l-emozzjonijiet tal-karattri jagħtu lir-rakkont tifsira li tibqa’ miegħu wara li jispiċċa.

Ħafna rakkonti tal-fatati jduru madwar postijiet vojta jew abbandunati. Dawn il-postijiet iqanqlu l-immaġinazzjoni għax fihom naraw traċċi ta’ ħajja li għaddiet: siġġu miksur, ritratt qadim jew bieb magħluq. Nistaqsu min kien jgħix hemm u x’sar minnu. Il-fatat, f’dawn l-istejjer, isir bħallikieku leħen tal-passat. Jagħti forma lill-assenza u jġegħelna naħsbu fin-nies li ħallew warajhom bini, oġġetti u memorji li għadhom jistgħu jmissu qalbna fil-preżent.

Attenti

Madankollu, il-kurżità m’għandhiex twassalna biex nieħdu riskji bla bżonn. Min jiddeċiedi jesplora post antik għandu jirrispetta l-proprjetà u jiftakar li bini mitluq jista’ jkun perikoluż. Il-periklu jista’ jiġi minn art dgħajfa, ħġieġ miksur jew taraġ imġarraf. Storja interessanti tista’ titgawda wkoll permezz ta’ ktieb, taħdita jew żjara organizzata. M’hemmx għalfejn nidħlu f’post magħluq biex inħossu l-eċċitament ta’ misteru jew biex naqsmu esperjenza ma’ sħabna.

Meta naqsmu storja dwar il-fatati mat-tfal, għandna noqogħdu attenti għall-mod kif nippreżentawha. Xi tfal jieħdu gost bil-misteru, filwaqt li oħrajn jistgħu jibqgħu jibżgħu anki wara li jispiċċa r-rakkont. Huwa tajjeb li nispjegaw li storja tista’ tkun frott l-immaġinazzjoni u li ħsejjes strambi spiss ikollhom spjegazzjoni ordinarja. B’hekk, ir-rakkont jibqa’ divertenti u jsir opportunità biex it-tfal jistaqsu, jaħsbu u jitgħallmu jesprimu dak li jkunu qed iħossu.

Fantasija jew le?

Fl-aħħar mill-aħħar, il-fatati jibqgħu suġġett li jgħaqqad il-fantasija mal-mistoqsijiet profondi tagħna. Fihom naraw il-biża’ mill-mhux magħruf, ix-xewqa li nżommu kuntatt mal-passat u l-ħtieġa li nagħtu tifsira lill-esperjenzi tagħna. Nistgħu nisimgħu dawn l-istejjer b’kurżità mingħajr ma nitilfu l-ġudizzju tagħna. Kemm jekk inħarsu lejhom bħala twemmin kif ukoll bħala immaġinazzjoni, ir-rakkonti tal-fatati juruna kemm kelma, ħoss jew dell jistgħu jqajmu dinja sħiħa fil-moħħ tal-bniedem.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Ottubru 2026

Ix-xahar tar-Rużarju - Ottubru

 Ottubru huwa xahar marbut mat-talba tarRużarju. Imma qatt staqsejt x’rabta hemm bejn dan ix-xahar u din it-talba? Kollox beda sewwasew 455 sena ilu u beda minn Battalja, l-hekk imsejħa Battalja ta’ Lepanto.

Il-Battalja ta’ Lepanto

Il-Battalja ta’ Lepanto seħħet fil-7 ta’ Ottubru 1571 fil-Golf ta’ Patras, fil-Greċja. Kienet waħda mill-aktar battalji navali importanti fis-seklu sittax.

Il-ġlieda seħħet bejn il-Lega Mqaddsa, alleanza ta’ pajjiżi Kattoliċi mmexxija prinċipalment minn Spanja u Venezja, u l-Imperu Ottoman. Il-Lega Mqaddsa kienet iffurmata biex kemm jista’ jkun twaqqaf il-preżenza tal-Ottomani fil-Baħar Mediterran. Il-flotta tal-Lega Mqaddsa kienet immexxija minn Don Juan tal-Awstrija, filwaqt li l-flotta Ottomana kienet immexxija minn Ali Pasha. Iż-żewġ naħat kellhom mijiet ta’ vapuri u eluf ta’ suldati u baħrin. Il-battalja kienet ħarxa ħafna. Il-flotot resqu lejn xulxin u bdew jiġġieldu mill-qrib. Il-vapuri tal-Lega Mqaddsa kellhom vantaġġ kbir mill-użu tal-kanuni u mill-qawwa tal-armi tan-nar li kellhom. Wara diversi sigħat ta’ ġlied, il-flotta Ottomana ġiet megħluba.

Ir-rebħa tal-Lega Mqaddsa kienet importanti ħafna għax kienet waħda mill-akbar telfiet navali tal-Imperu Ottoman f’dak iż-żmien. Għalkemm l-Ottomani komplew ikunu qawwa kbira fil-Mediterran, Lepanto waqqfet il-progress tagħhom lejn aktar kontroll tal-baħar.

Il-Battalja ta’ Lepanto baqgħet magħrufa wkoll minħabba l-parteċipazzjoni ta’ Malta u l-Kavallieri ta’ San Ġwann fil-ġlieda kontra l-Ottomani. Ma rridux ninsew li sitt snin qabel, jiġifieri fl-1565, dawn l-istess Ottomani keinu assedjaw lil Malta, li dak iż-żmien kienet taħt il-ħakma tal-Ordni ta’ San Ġwann.  Il-battalja saret simbolu importanti tal-oppożizzjoni bejn il-qawwiet Kristjani Ewropej u l-Imperu Ottoman.

San Piju V

Il-Papa li kien fit-tmun tal-Knsija Kattolika fiż-żmien li seħħet il-Battalja ta’ Lepanto kien San Piju V. San Piju V kien Papa Dumnikan li kellu devozzjoni kbira lejn il-Madonna u lejn ir-Rużarju. Huwa twieled bl-isem ta’ Antonio Ghislieri u sar Papa fl-1566. Matul il-papat tiegħu ħadem ħafna biex isaħħaħ il-ħajja spiritwali tal-Knisja. Intant meta seħħet il-battalja li qegħdin insemmu huwa talab lill-Insara kollha sabiex jitolbu t-talba tar-Rużarju sabiex il-qawwiet Insara joħorġu rebbieħa fuq dawk Ottomani. Qabel il-battalja, il-Papa ħeġġeġ lill-Insara biex jitolbu r-Rużarju u jitolbu l-għajnuna tal-Madonna. Wara r-rebħa, San Piju V attribwixxa din ir-rebħa lill-interċessjoni tal-Verġni Marija. Bħala tifkira ta’ din ir-rebħa u bħala ringrazzjament lil Alla u lill-Madonna, San Piju V waqqaf il-festa ta’ Santa Marija tal-Vittorja fis-7 ta’ Ottubru. Aktar tard, il-Papa Girgor XIII bidilha u saret il-Festa tal-Madonna tar-Rużarju kif għadha sal-lum.

San Piju V kellu wkoll sehem importanti fl-iżvilupp tar-Rużarju. Fl-1569 approva b’mod uffiċjali d-devozzjoni tar-Rużarju, u aktar tard ir-Rużarju ġie ppreżentat bħala talba li tgħinna nimmeditaw fuq il-ħajja ta’ Ġesù Kristu flimkien ma’ Marija.

Ir-Rużarju f’pajjiżna

Id-devozzjoni lejn il-Madonna tar-Rużarju għandha għeruq profondi fl-istorja reliġjuża tal-Gżejjer Maltin. Matul is-sekli, ir-Rużarju sar wieħed mill-aktar talbiet Marjan għażiż għall-poplu Malti, u b’devozzjoni twaqqfu fratellanzi u altari, saru vari u bdew isisru purċissjonijiet u festi f’diversi parroċċi. Kellhom sehem importanti ħafna fit-tixrid ta’ din id-devozzjoni l-Patrijiet Dumnikani. Fil-fatt, sorsi storiċi dwar il-kult tar-Rużarju f’Malta jorbtu t-tixrid tiegħu b’mod qawwi mal-preżenza Dumnikana fil-gżejjer tagħna. Maż-żmien, il-festa bdiet tieħu forma aktar solenni. Inħadmu kwadri u statwi tal-Madonna bil-Bambin Ġesù, ħafna drabi bil-kuruna tar-Rużarju f’idejhom. Dawn il-vari saru ċ-ċentru tal-purċissjonijiet, akkumpanjati mill-fratelli, il-kleru u għadd kbir ta’ devoti. Għadd ta’ dawn l-istatwi għandhom storja artistika importanti u huma parti mill-wirt reliġjuż u kulturali Malti.

L-ewwel statwa

Hawn tajjeb insemmu l-ewwel statwa tal-Madonna tar-Rużarju f’Malta. Ser nerġgħu nirreferu għall-Patrijiet Dumnikani. L-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju fil-Knisja tad-Dumnikani fir-Rabat, Malta, hija vara storika importanti ħafna. Sorsi akkademiċi jattribwixxuha lill-iskultur Malti Melchiorre Cafà (Gafà) u jindikaw li ġiet skolpita fl-injam fil-Belt ta’ Ruma madwar is-sena 1660 u miġjuba Malta fl-1661. Fuq din l-istatwa mxew bosta artisti oħrajn sabiex ħadmu statwi kemm tal-Madonna tar-Rużarju kif ukoll taħt titli oħrajn, pereżempju l-Madonna tal-Karmnu tal-Imdina tal-1761 hija bla dubju ispirata mill-Madonna tar-Rużarju ta’ Gafà.  Dokument tal-1773 dwar l-statwa tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Ħal Balzan, maħduma minn Vincenzo Dimech, isemmi li għandha ssir bħal “dik tad-Dumnikani tar-Rabat xogħol Melchiorre Gafà.”

U San Duminku

F’dan l-artiklu semmejt ħafna lid-Dumnikani, għalix it-talba tar-Rużarju jingħad li ġiet mogħtija lil San Duminku u l-patrijeit imwaqqfa minn dan il-qaddis għandhom il-missjoni li jxerrdu d-devozjoni lejha. San Duminku ta’ Guzmán kien saċerdot Spanjol li għex bejn l-1170 u l-1221. Huwa waqqaf l-Ordni tal-Predikaturi, magħrufa bħala d-Dumnikani. Skont tradizzjoni antika, waqt li San Duminku kien qed jipprietka fi Franza u jiltaqa’ ma’ ħafna diffikultajiet, talab lill-Madonna biex tgħinu. Jingħad li Marija dehritlu tatu r-Rużarju bħala mezz ta’ talb u predikazzjoni. Għalhekk ma jistax jonqos li d-Dumnikani jkun marbutin mar-Rużarju.

Għalhekk fil-knejjes Dumnikani fejn issir purċissjoni tal-Madonna tar-Rużarju toħroġ ukoll l-istatwa ta’ San Duminku ma’ dik tal-Madonna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 3 ta' Ottubru 2026

 

 

 

It-Turiżmu f’Malta

It-turiżmu huwa wieħed mis-setturi l-aktar importanti għall-ekonomija Maltija. Kull sena, Malta tilqa’ numru kbir ta’ turisti minn diversi pajjiżi. Minkejja li pajjiżna huwa żgħir, għandu ħafna x’joffri, fosthom bajjiet sbieħ, klima Mediterranja, storja rikka u kultura interessanti. Waħda mir-raġunijiet ewlenin għaliex it-uristi jagħżlu li jżuru Malta hija l-klima. Is-sjuf huma sħan u xemxin, u għalhekk ħafna turisti jiġu biex igawdu l-baħar u l-bajjiet. Postijiet bħall-Mellieħa, Għajn Tuffieħa u l-Blue Lagoon f’Kemmuna huma popolari ħafna, speċjalment matul ix-xhur tas-sajf. Malta hija magħrufa wkoll għall-istorja tagħha. Il-Belt Valletta, l-Imdina u t-Tliet Ibliet huma fost il-postijiet li jiġbdu ħafna viżitaturi. F’dawn il-lokalitajiet wieħed jista’ jara bini storiku, knejjes, fortifikazzjonijiet u mużewijiet. It-tempji preistoriċi u siti storiċi oħra juru kemm Malta għandha wirt antik u importanti.

Benefiċċji u problemi

It-turiżmu jġib miegħu ħafna benefiċċji. Joħloq opportunitajiet ta’ xogħol f’lukandi, ristoranti, ħwienet, trasport u servizzi oħra. Barra minn hekk, it-turisti jonfqu l-flus f’Malta u b’hekk jgħinu lill-ekonomija tal-pajjiż. Skont l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika, dak li jissejjaħn NSO, matul l-2025 madwar 4.02 miljun turist żaru Malta u bejniethom nefqu madwar €3.9 biljun. Dan ifisser medja ta’ madwar €971 għal kull turist. Dawn il-flus jintefqu fost oħrajn fuq lukandi u akkomodazzjoni, ristoranti, trasport, xiri, divertiment u attrazzjonijiet turistiċi.

Madankollu, it-turiżmu jista’ joħloq ukoll ċerti problemi. Meta jkun hemm ħafna turisti f’daqqa, jistgħu jiżdiedu t-traffiku, l-iskart u l-iffullar f’postijiet popolari. Għalhekk, huwa importanti li Malta tippromwovi turiżmu sostenibbli li jirrispetta l-ambjent, il-wirt storiku u l-komunitajiet lokali. Fis-sajf tal-2026, kien hemm diversi każijiet fil-midja dwar problemi marbuta ma’ ċerti turisti. Importanti ngħidu li dawn huma każijiet ta’ xi turisti, mhux tat-turisti kollha. Fis-Swieqi kien hemm każ fejn turisti dehru jitfgħu fliexken fit-triq u jagħmlu storbju, u 12-il persuna ġew immultati mill-pulizija. Fl-istess lokalità ġew irrappurtati problemi bħal rimettar u awrina fit-toroq, vandaliżmu fuq karozzi jew propjetà privata, skart u turisti fis-sakra. F’Tas-Sliema residenti lmentaw dwar gruppi fis-sakra ġejjin minn party boats, mużika għolja, parties tard billejl, skart u vandaliżmu. F’Pembroke, f’Awwissu grupp ta’ turisti daħlu f’sit ta’ kostruzzjoni, telgħu fuq il-bejt u wieħed minnhom deher jagħmel l-awrina minn fuq il-bini. Jekk nistgħu nsejħulhom kollox lil dawn it-turisti, żgur ma nistgħux insejħulhom turisti ta’ kwalità.

Low cost

Meta nisimgħu l-espressjoni “low-cost tourists” f’Malta, normalment inkunu qed nirreferu għal turisti li jippruvaw jagħmlu l-vaganza tagħhom b’baġit baxx. Dawn jistgħu jagħżlu titjiriet irħas, hostels jew akkomodazzjoni low-cost, ikel irħis u attivitajiet b’xejn jew bi prezz baxx. Għalhekk, bħala medja jistgħu jonfqu inqas flus f’Malta minn turisti li joqogħdu f’lukandi aktar għaljin jew jagħmlu aktar attivitajiet bi ħlas. Madankollu, “low-cost tourist” ma jfissirx turist ħażin. Turist li jonfoq ftit xorta jista’ jgħin lin-negozji lokali u jirrispetta l-pajjiż. Biss għandi l-impressjoni li ħafna mill-problemi li smajna bihom matul is-sajf li għadda, kienu ġejjin minn din il-faxxa ta’ turisti. Din hija impressjoni tiegħi u għandi mnejn inkun sejjer żbaljat.

Turiżmu sostenibbli

Turiżmu sostenibbli jfisser turiżmu li jsir b’mod li jħares l-ambjent, jirrispetta l-kultura u jgħin lin-nies tal-lokal, filwaqt li xorta jippermetti lit-turisti jgawdu l-post. Pereżempju, f’Malta turiżmu sostenibbli jista’ jfisser li t-turisti jużaw it-trasport pubbliku, ma jħallux skart fil-bajjiet, jiffrankaw l-ilma u l-elettriku, u jżuru negozji u ristoranti lokali. Fi kliem sempliċi, ingawdu pajjiż mingħajr ma nagħmlu ħsara lill-ambjent u lill-ħajja tan-nies li jgħixu fih.

Skont l-aħħar statistika disponibbli tal-NSO, l-ikbar grupp ta’ turisti li jiġu Malta għandu bejn 25 u 44 sena. Pereżempju, f’Ġunju 2026, 37.2% tat-turisti kienu f’din il-faxxa ta’ età, filwaqt li 28.9% kellhom bejn 45 u 64 sena. Fis-sajf, però, jiżdiedu ħafna ż-żgħażagħ. Pereżempju f’Lulju 2025, turisti li kellhom anqas minn 24 sena kien l-akbar grupp, b’36.1% tat-turisti kollha. Ma ninsewx li Malta hija mfittxija ħafna għall-iskejjel lin jgħallmu l-ilsien Ingliż lill-barranin. Kull sena jiġu Malta bejn 75,000 u 80,000 student barrani biex jistudjaw l-Ingliż. Dawn l-istudenti huma parti importanti mit-turiżmu edukattiv u jgħinu lill-ekonomija billi jonfqu l-flus fuq akkomodazzjoni, ikel, trasport u divertiment. Biss tajjeb noqgħodu attenti, il-flus ma humiex kollox, huma importanti imma wieħed tajjeb jara ftit il bogħod minn imnieħru u jkejjel l-impatt ta’ dawn it-turisti kollha, jekk huwiex impatt negattiv jew pożittiv. Il-flus mhux kollox, importnati imma jistgħu jirrenduk fi skjav. Min għandu moħħ biex jifhem jifhem!

Għalhekk waħda mill-akbar isfidi għat-turiżmu Malti hija li nattiraw turiżmu ta’ kwalità u mhux niffukaw biss fuq numru kbir ta’ viżitaturi. L-għan għandu jkun li t-turiżmu jagħti benefiċċju ekonomiku lill-pajjiż filwaqt li jirrispetta l-ambjent u lir-residenti u dk kollu li huwa Malti.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 26 ta' Settembru 2026

Il-ħobża Maltija

 

Fost il-ħafna ikel tipiku Malti, insibu l-ħobż Malti. Tista’ tgħid li kull pajjiż u kull kultura għandha l-ħobż tagħha. L-istess nistgħu ngħidu għal pajjiżna. Il-ħobża Maltija hija aktar minn sempliċi ikel; hija simbolu tal-kultura u l-identità nazzjonali tagħna. Tiddistingwi ruħha bil-qoxra aktarx iebsa u tqarmeċ u l-qalba, li tissejjaħ ukoll lbieba, li tkun ratba. Għidli min ma jħobbx kisra ħobż tal-Malti biż-żejt u l-kunserva? Kultant nara hobż mormi u ngħid id-dritt inħoss qalbi tingħafas meta niftakar kemm ħin ikun għadda l-furnar fis-sħana tal-forn biex iwassal ħobża friska u mbagħad ikun hemm min jarmiha.

Il-proċess tal-ħobż Malti 

Il-proċess tal-ħobża Maltija huwa wieħed twil u jiddependi ħafna wkoll mit-temp. Il-proċess jibda mill-jum ta’ qabel issir il-furnata. X’jiġifieri? Il-ħobża Maltija, meta tkun maħduma bil-proċess tradizzjonali, ikollha dik li tissejjaħ tinsila, il-ħmira li tgħolli l-għaġna kollha. It-tinsila kienet tkun biċċa għaġina li titħalla mill-jum ta’ qabel biex din tiqras u ssir ħmira. Il-kelma li jużaw il-furnara hija li t-tinsila titlewwet. Din it-tinsila sservi biex issir il-fermentazzjoni biex il-ħobż jogħla u jieħu togħma rikka li fih.

Il-ħobża Maltija ma fihiex wisq ingredejenti, fiha biss proċess twil biex jagħmilha unika. Il-proċess jibda billi jitħalltu d-dqiq, l-ilma, il-melħ mill-oħxon u l-ħmira. Il-kwantità u l-ħin ta' mistrieħ tal-għaġina huma sigrieti ewlenin ta’ kull furnar. Kollox jitħallat fil-maġna u wara li l-għaġna tkun lesta tinqala’ mill-makna u tintefa’ f’tilar tal-injam. Hemm titħalla toqgħod imma titqalleb xi darbtejn. Imbagħad din l-għaġina tittieħed fil-mejjilla, li huwa banju kbir tal-injam biex tkompli togħla sakemm tibda titqatta’ sabiex titgerbeb f’ħobż.

Tieħu l-forma

Wara dan il-proċess ikun wasal il-waqt li l-għaġna titqatta’ tal-qies, tintiżen u tibda titkebbeb f’ħobż. Il-ħobża titgerbeb u ssirilha l-għoqda u titpassat, jiġfieri titpoġġa f’tilari. Tajjeb ngħidu li kull tip ta’ ħobż Malti għandu l-istess ingredjenti u l-istess proċess, imma l-forma tista’ tibdel anke xi ftit it-togħma.

Il-ħobża Maltija tista’ tkun “baxxa” jew “għolja”, id-differenza hija fil-mod ta’ kif wara li titgerbeb titpassat fit-tilar. Il-ħobża baxxa, tiġi mpoġġija fit-tilar bl-għoqda il fuq. Fil-fatt xi furnara jixħtu raxxa ġunġlien fit-tilar u dan jeħel ma’ wiċċ il-ħobża. Il-ħobż “għoli” jew kif insibuh ukoll, tas-salib jew tas-sikkina, jitpassat bl-għoqda tmiss mat-tilar u fil-fatt għalhekk ħobż ta’ dan it-tip ma jkunx fih ġunġlien. Il-ftajjar jitkebbu l-ewwel u warajhom jitkebbeb il-ħobż għoli u fl-aħħar isir il-ħobż baxx. Il-ħobża titkebbeb f’qisien differenti. Illum aktarx insibu dik li tissejjaħ “kbira” u dik li nsibuha bħala “żgħira”, imma qabel kien isir ħobż ta’ nofs wiżna, ħobż ta’ ratlejn, ta’ ratal u ta’ nofs artal. Ma rridux ninsew li sa ftit deċenji ta’ snin ilu l-ħobż kien bir-razzjon u għalhekk kien jintiżen u jekk il-piż ma kienx ikun eżatt kienet tingħata l-ġonta, biċċa ħobż, jew biċċa ftira, sabiex jintlaħaq il-piż li jkun imiss lil dik il-klijenta li tkun qed tixtri l-ħobż għall-familja tagħha.

Meta jiġi biex jinħema, jew kif jgħidu l-furnara, jinħabeż, jiddaħħlu l-ewwel il-ftajjar, imbagħad il-ħobż baxx u fl-aħħar dak l-għoli. Sakemm tkun maħbuża l-furnata kollha, qabel tingħalaq il-bieba tal-forn, jinħarġu l-ftajjar għax ikunu saru. Hawn nixtieq insemmi tip ta’ ħobż ieħor Malti, li jsir mill-istess għaġna. Qed nirreferi għall-ħobża tal-kexxun. Dan kien ikun ħobż li jitpoġġa fi speċi ta’ kexxun tal-pjanċi u jinħema ġo fih. Dan mhux il-ħobż tas-sandwich imma huwa ħobż Malti li minkejja li jixbah li dak tas-sandwich għandu togħma differenti.

Sakemm ikun qed isir dan kollu, jintefa’ l-ħatab fil-parti tiegħu tal-forn sabiex jilħaq it-temperatura li tista’ ssajjar il-ħobż. Hekk kif jintefa n-nar, tinfetaħ il-bieba tal-forn u jinkines minn xi ġamar li jista’ jkun hemm fil-qiegħa tal-forn. Dan isir b’dik li tissejjaħ kenniesa, lasta twila li jkollha magħha marbuta ċaruta jew xkora li tiddaħħal fl-ilma u biha jintmesaħ qiegħ il-forn.

Dħul u ħruġ

Dak li jitfa’ l-ħobż fil-forn jissejjaħ ħabbież, huwa dak li jaħbeż. Din hija sengħa, għax il-ħabbież irid idaħħal il-ħobż b’mod li malli jibda jsir u jikber ftit, imiss ma’ xulxin. Dik il-parti li tmiss ma’ ħobża oħra tissejjaħ il-bewsa. Il-ħobża tieħu madwar 45 minuta biex issir f’forn tradizzjonali. Issa jibda ħiereġ il-ħobż mill-forn. Joħroġ l-ewwel dak li jkun daħal l-aħħar, jiġifieri l-ħobż tas-salib u tas-sikkina u wara joħroġ il-ħobż baxx. Dan jitpoġġa fit-tilari sabiex kif jibred ikun jista’ titpoġġa fil-van biex tibda d-dawra.

Aktar xogħol

Dan li ktibt sa issa huwa l-proċess bażiku li kien isir sa ftit snin ilu. Illum ma’ dan il-proċess nistgħu nżidu aktar xogħol. Illum issib ħobż tal-Malti imqatta’ u lest fil-boroż. Biex isir dan il-proċess il-ħobż irid ikun bired sewwa, l-ewwel ħaġa għax jekk ikun għadu jaħraq ma jitqattax sewwa u jekk jitpoġġa fil-borża tal-plastik meta jkun għadu sħun dan irabbi l-għaraq u l-ħobża tixxarrab u timmoffa. Barra minn hekk illum insibu ħobż Malti żgħir li jinħema fi pjanċa.

Kemm fiha xogħol ħobża tal-Malti, tarmihiex!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 19 ta' Settembru 2026

Eric Arthur Blair

 

Nemmen li għal ħafna minna l-isem ta’ Eric Arthur Blair ma jfisser xejn, imma jekk ngħidilkom l-isem li kien jinqeda bih fil-kitbiet tiegħu, żgur li ħafna minna, biex ma ngħidx kulħadd, jafu min hu, jew tal-anqas semagħu bih u bil-kitba tiegħu. Eric Arthur Blair ma huwa ħadd għajr il-magħruf George Orwell, l-awtur tar-rumanz satiriku u politiku “Animal Farm” u tal-ktieb “Ninteen Eighty-Four”. Naħseb issa ndunajtu min hu Eric Arthur Blair.

Ħajtu

Eric Arthur Blair twieled fit-25 ta' Ġunju, 1903, f'Motihari, li dak iż-żmien kienet parti mill-Indja Britannika. Missieru, Richard Walmesley Blair, kien jaħdem fis-Servizz Ċivili Indjan, filwaqt li ommu kienet Ida Mabel Blair. Meta kellu madwar sena, ommu ħadet lilu u lil ħutu lejn l-Ingilterra, fejn qatta' l-biċċa l-kbira tat-tfulija tiegħu. Għalkemm il-familja tiegħu kienet tappartjeni għal dak li huwa aktar tard sejjaħ il-"klassi medja bejn dik għolja u dik  baxxa," fil-verità il-familja tiegħu kellha riżorsi finanzjarji limitati ħafna.

Attenda skejjel prestiġjużi, l-ewwel St Cyprian's School u aktar tard Eton College. Minkejja li huwa kien intelliġenti iżda qatt ma kien partikolarment interessat fil-kisbiet akkademiċi. Meta kiber imbagħad kellu tendenza qawwija ta' indipendenza u kellu xettiċiżmu kbir lejn l-awtorità li aktar tard kellu jikkaratterizza x-xogħol letterarju tiegħu. Biex jifhem il-faqar b'mod dirett, huwa għex fil-qrib fost il-fqar f'partijiet ta' Londra u Pariġi. Ħadem xogħlijiet b'paga baxxa, baqa' f'djar ta' akkomodazzjoni, u kien jagħmiha ma' vagaboni u ħaddiema tal-id. Dawn l-esperjenzi saru l-bażi għall-ewwel ktieb kbir tiegħu li huwa semma “Down and Out in Paris and London”.

Bdil tal-isem

Eric Blair adottat l-psewdonomu ta’ George Orwell fl-1933 biex jippubblika l-ewwel ktieb tiegħu, Down and Out in Paris and London. Huwa Għamel dan għal diversi raġunijiet fosthom bħala protezzjoni tal-familja tiegħu. Dan il-ktieb iddeskriva ż-żmien tiegħu li għadda fil-faqar, meta kien jaħdem f'impjiegi baxxi fil-kċina, u jitħallat ma' vagabondi u ħaddiema ta’ klassi soċjai baxxa. Kien jibża' li l-kontenut fil-ktieb tiegħu, li ma kien xejn ta’ klassi għolja, seta’ jimbarazza lill-ġenituri konservattivi tiegħu. Huwa ried joħloq bniedem ġdid minnu nnifsu, ried jinqata’ mill-klassi medja għolja tal-isem tiegħu. Huwa ma kienx iħobbu l-isem "Eric". Għalhekk huwa għażel "George" għax huwa isem tipiku Ingliż, u "Orwell" wara x-xmara pittoreska li nsibu f'Suffolk, l-Ingilterra.

Xogħol u Politika

Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Orwell ħadem bħala ġurnalist u xandar. Huwa ħadem għall-BBC u beda jipproduċi programmi kulturali u politiċi mmirati lejn l-udjenzi fl-Indja. Għalkemm appoġġja l-ġlieda kontra l-faxxiżmu, kien frustrat bil-burokrazija u l-propaganda li kienet għaddejja matul il-gwerra. Dawn il-frustrazzjonijiet qawwew l-impenn tiegħu għal użu ta’ linwaġġ onest u xerred twemminu dwar il-ġurnaliżmu tabilħaqq indipendenti. Matul dan il-perjodu kiteb kitbiet influwenti ħafna dwar il-politika, il-letteratura u l-lingwaġġ użat.

L-isem ta' Orwell sar magħruf bil-pubblikazzjoni tal-ktieb “Annimal Farm”, ktieb li llum insibuh maqlub f’aktar minn 70 lingwa, fosthom bil-Malti bl-isem “Ir-Razzett tal-Bhejjem” miġjub fi lsienna minn George Borg fl-1972. L-istorja tar-rumanz, li hija satira qawwija kontra l-abbuż tal-poter, tidher li hija sempliċi dwar annimali ta’ razzett li jduru u jkeċċu ’l barra mir-razzett lill-propjetarju tar-razzett. Fil-fatt hija allegorija politika dwar ir-Rivoluzzjoni Russa u dwar Stalin. Il-ktieb kien diffiċli biex jiġi ppubblikat inizjalment għax l-Unjoni Sovjetika kienet alleata tar-Renju Unit matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Madankollu, ladarba sab ruħu fuq l-ixkafef tal-ħwienet tal-kotba, beda jinxtara u kiseb suċċess kbir.

Il-frażi famuża minn dan ir-rumanz: "L-annimali kollha huma ndaqs, imma xi annimali huma aktar indaqs minn oħrajn." saret waħda mill-aktar dikjarazzjonijiet imsemmija fil-letteratura politika. Orwell juri li l-bhejjem li wettqu r-rivoluzzjoni u keċċew lil sidhom il barra, spiċċaw agħar milli kienu qabel. B’mod sottili Orwell juri kif spiss jinħoloq dittatorjat, anke wieħed naturali,  meta lill-poplu jibdew jittieħdulu l-libertajiet u d-drittijiet li jkun tant ħadem biex kisibhom.

Elf disa' snin u erbgħa u tmenin

Nineteen Eighty-Four huwa rumanz distopiku dwar soċjetà futura immaġinarja f’dinja fittizja, miktub minn George Orwell u ppubblikat fl-1949. Dan il-ktieb huwa meqjus bħala wieħed mill-kapolavuri tal-letteratura tas-seklu 20, huwa rappreżentazzjoni kerha ta’ futur iddominat minn reġim totalitarju li jikkontrolla kull aspett tal-ħajja taċ-ċittadini. Ix-xbihat u l-kunċetti bħal Big Brother, il-pulizija tal-ħsieb u Newspeak (lingwaġġ propogandistiku, vokabularju deliberatament manipulat u ddisinjat minn reġim totalitarju biex jillimita r-reġjun tal-ħsieb uman, jipprevjeni r-raġunar kritiku, u jelimina l-possibbiltà ta' xi ribelljoni) Dawn l-atti saru stabbiliti sew fil-kultura politika moderna.

Illum li għadda kważi seklu mill-kitba ta’ Orwell u aktar minn tliet kwarti ta’ seklu mil-mewt tiegħu, nistgħu naraw kemm kien profetiku dak li kiteb. 

 

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 12 ta' Settembru 2026

Nazzjonali

Minkejja l-ħafna differenzi li jeżistu bejnietna l-Maltin, żgur hemm ħaġa li tgħaqqadna minkejja li forsi ftit nindunaw biha. Għal xiex qiegħed nirreferi? Qed nirreferi għal dak is-sentiment li nħossu meta niġu quddiem xi ħaġa, jew xi ħadd li huwa Malti. Infittxu l-bandiera tagħna meta nkunu f’xi post fejn ikun hemm il-bnadar tal-pajjiżi tad-dinja kollha, jew kważi. Nifirħu meta nkunu msiefra u niltaqgħu ma’ xi Malti li jgħix f’dak il-pajjiż. Le, minkejja kollox aħna orgoljużi b’dak li huwa tagħna, dak li huwa nazzjonali. Forsi l-aktar ħwejjeġ li nqisuhom “tagħna” huma l-ilsien Malti, il-bandiera u l-arma. Imma hemm xi ħwejjeġ oħra li huma nazzjonali li forsi ftit naħsbu dwarhom. Ejjew naraw xi ftit minnhom.

Il-kelb

Minkejja li teżisti razza ta’ kelb magħrufa bħala l-Kelb Malti, il-Maltese terrier, dan ma huwiex il-kelb nazzjonali ta’ pajjiżna. Il-kelb nazzjonali ta’ Malta huwa l-Kelb tal-Fenek, li bl-Ingliż jissejjaħ Pharaoh Hound. Minkejja li ismu bl-Ingliż jindika mill-ewwel li għandu x’jaqsam mal-Fargħun tal-Eġittu tal-qedem, studji xjentifiċi fuq din ir-razza ta’ klieb jgħidu li ma għandu l-ebda rabta mal-Eġittu. Għandu mnejn ingħata dan l-isem għax jixbah ħafna lil klieb li nstabu mpittra f’xi oqbra tal-Eġittu tal-qedem. F’pajjiżna nsejħulu tal-fenek għax kien jintuża għall-kaċċa tal-fniek, meta pajjiżna kien għad hawn bosta fniek slavaġġ. L-istoriku Malti Ġan Franġisk Abela, fil-kitba tiegħu tas-sena 1647 isemmi kelb tal-kaċċa Malti, li għandu mnejn kien qed jirreferi għal dan il-kelb. Fl-1974 sar il-kelb nazzjonali ta’ Malta.

Il-pjanta

Widnet il-Baħar, magħruf ukoll bħala Cheirolophus crassifolius u bl-Ingliż Maltese Rock-Centaury, hija l-pjanta nazzjonali ta' Malta. Hija pjanta li tiffjorixxi biss fil-Gżejjer Maltin. Dan ifisser li din il-pjanata ma tinstab imkien ieħor fid-dinja jekk ma tkunx imkabbra, ma titlax fis-salvaġġ bħalma tikber f’pajjiżna. Hija pjanta li tikber fix-xagħri sa għoli ta' 50cm u tagħmel fjuri vjola bejn ix-xhur ta’ Mejju u Lulju. Din il-pjanta llum hija f’periklu kritiku minħabba t-telf ta' raba’ xagħri. Hija speċi strettament protetta taħt il-leġiżlazzjoni nazzjonali u internazzjonali. Din il-pjanta tissemma minn Stefano Zerafa, fil-kitba tiegħu ta’ madwar l-1830. Saret il-pjanta nazzjonali ta’ Malta fl-1973.

L-għasfur

L-għasfur nazzjonali ta’ pajjiżna huwa l-merill li xjentifikament jissejjaħ Monticola solitarius. Dan l-għasfur ibejjed fl-Ewropa ta' Isfel, fl-Afrika ta’ Fuq u ġieli nstab fl-Asja Ċentrali u ċ-Ċina. Huwa jintgħaraf mir-rix ikħal li għandu r-raġel u fuq kollox mill-għanja tiegħu. Huwa jgħix u jbejjet fl-irdumijiet. Fl-2024, merill ġie osservat f’Oregon. Din kienet l-ewwel dehra kkonfermata fl-Istati Uniti, avveniment rari ħafna li ġab interess kbir fost l-osservaturi tal-għasafar. Illum dan l-għasfur huwa protett, biss sa ftit għexieren ta’ snin  ilu kien spiss jinqabad sabiex jinżamm fil-gaġġa minħabba l-għanja sabiħa tiegħu. Fl-1971 dan l-għasfur kien iddikjarat bħala dak nazzjonali ta’ Malta.

Is-siġra

Malta għandha wkoll is-siġra nazzjonali tagħha, imsejħa Tal-Għargħar. Hija siġra mir-razza taċ-ċipress u għalhekk tħaddar is-sena kollha. Is-siġra hija nattiva għar-reġjun tal-Mediterran tal-punent, insibuha ħafna fil-Muntanji Atlas fil-Marokk, l-Alġerija u t-Tuneżija, u numru iżgħar f'Malta u fin-nofsinhar ta' Spanja. Hija siġra li tiflaħ klimi sħan u niexfa bħalma hija dik ta’ pajjiżna. Hija siġra li tikber bil-mod u tista’ tikber bejn 5 u 15-il metru. Aktarx li fil-qedem Malta kienet mimlija b’dawn is-siġar, imma sfortunatament illum skarsaw ħafna, għalhekk fl-1992 is-Siġra tal-Għargħar kienet iddikjarata bħala s-siġra nazzjonali ta’ Malta u sena wara saret protetta mil-liġi u suppost għall-ebda raġuni siġra tal-Għargħar ma tista’ tinqata’.

Żewġ slaleb

Aħna l-Maltin inqisu li għandna żewġ salaleb tagħna, minkejja li l-ebda wieħed minnhom ma huwa ddikjarat bħala s-salib nazzjonali. Is-Salib imsejjaħ ta’ Malta jew is-salib ta’ tmien ponot kien magħruf bħala s-Salib ta’ Amalfi sa mis-seklu XI, imma kien, u għadu, wkoll is-simbolu tal-Ordni ta’ San Ġwann li adottawh fis-sena 1126. Meta l-Kavallieri waslu Malta ġabuh magħhom u wara li telqu baqa’ magħruf bħala s-Salib ta’ Malta,  kif baqgħu magħrufin ukoll l-istess kavallieri.

Salib ieħor li nqisuh tagħna huwa l-George Cross li nsibu kemm fuq il-bandiera nazzjonali kif ukoll fuq l-arma tar-Repubblika ta’ Malta. Il-George Cross ingħatat lil Malta mir-Re Ġorġ VI fil-15 ta' April, 1942, biex jonora liċ-ċittadini tagħha għall-kuraġġ tagħhom matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Dan is-salib dlonk sab postu fuq il-bandiera Maltija, minkejja li llum hawn xi wħud li jarawh żejjed, biss huwa parti mill-istorja ta’ pajjiżna u dnub jekk inwarrbu dan is-simbolu li jonora lil missirijietna. Minkejja li dan is-salib bl-unur li jġorr miegħu kien mogħti li numru ta’ individwi jew għaqdiet, Malta tista’ tiftaħar li hija l-pajjiż waħdieni li rċevietu.

Dawn huma xi wħud mill-ħwejjeġ li jagħmluna Maltin u għalhekk bix-xieraq jissejħu Nazzjonali. Tajjeb nibżgħu għalihom.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 5 ta' Settembru 2026