Il-Madonna tal-Karmnu f’Malta

 

Id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu f’Malta hija mifruxa ħafna. Insibu xi parroċċi li fihom hemm artal iddedikat lill-Madonna taħt dan it-titlu. F’xi rħula hemm ukoll xi fratellanza taħt dan it-titlu. Insibu erba’ parroċċi li bħala titular għandhom lill-Madonna tal-Karmnu.

Il-Gżira

Fl-10 ta’ Lulju 1902, meta Malta kienet għadha bażi militari Brittanika, xi baħrin fis-sakra kienu tefgħu ġebla lejn niċċa bi kwadru tal-Madonna tal-Karmnu li kienet tinsab ma’ ħajt ta’ dar quddiem il-pont tal-Gżira, u l-ġebla baqgħet imwaħħla mal-ħġieġa tal-kwadru. Dan wassal biex tinbena kappella żgħira ftit ’il bogħod u ġiet magħrufa bħala l-kappella tal-Madonna tal-Ġebla. Din il-kappella saret parroċċa fl-1921 u n-nies tal-post bdew iħabirku biex tinbena knisja akbar, iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Bil-ħidma ħabrieka tal-ewwel Kappillan, Dun Anton Manche, u bix-xogħol tal-imgħallem is-Sur Antonio Sammut, il-knisja tlestiet 1935. 

Il-Fgura

Fil-qedem ġewwa l-Fgura kien hemm niċċa tal-Madonna u fl-1798 inbniet kappella ħdejha. Din twaqqgħet u reġgħet inbniet fl-1844 iżda fl-1956 kellha titwaqqa’ biex titwessa’ t-triq prinċipali ta’ dan il-post. Fl-1950 il-patrijiet Karmelitani bnew knisja oħra ftit bogħod minn fejn kienet din il-knisja u ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Din saret parroċċa fl-1965. Minħabba li l-popolazzjoni tal-Fgura kibret sewwa u l-knisja kienet żgħira wisq għan-nies, inbniet knisja ġdida li nsibu llum li ġiet imbierka fl-1988 u ddedikata fl-1990.

Il-Balluta

Bejn Tas-Sliema u San Ġiljan, fil-parti li tissejjaħ Il-Balluta, kien hemm knisja ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu sa mis-sena 1859. Din kienet inbniet mill-Fratellanza tal-Karmnu tal-Belt Valletta. Fl-1877 il-knisja nbniet mill-ġdid u għaddiet f’idejn il-patrijiet tal-Karmnu. Dawn fl-1900 bnewha mill-ġdid. Fl-1958 inbniet il-knisja li nsibu llum u fl-1974 saret parroċċa. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit ilu.

Fleur de Lys

Il-Patrijiet Karmelitani sa mill-bidu tas-sena 1918 kienu jieħdu ħsieb il-parroċċa ta’ Santa Venera. Huma ħasbu li jibnu knisja oħra fi Triq Fleur de Lys fil-parroċċa stess biex jintlaħqu aħjar in-nies li kienu joqgħodu f’dawk in-naħiet. Il-knisja li kienet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu saret parroċċa fl-1975. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit snin ilu.

Madwar Malta

Minbarra dawn il-parroċċi nsibu wkoll xi knejjes jew kappelli oħra li għandhom lill-Madonna tal-Karmnu bħala titular.

Il-Belt Valletta

Fl-1659, il-Karmelitani fetħu kunvent u knisja fl-Imdina. Ġewwa l-Belt Valletta nsibu s-Santwarju Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu. Din il-knisja nbniet fl-1570 u għal xi żmien serviet bħala knisja parrokkjali sakemm inbniet il-knisja ta’ San Pawl. L-inkwatru tal-Madonna ġie nkurunat fl-1881 u fl-1895 saret Bażilika Minuri. Fl-1958 beda l-bini tal-Bażilika l-ġdida li nsibu llum. Din tbierket fl-1981.

Fil-Birgu, il-knisja tal-Karmnu nbniet mill-baħħara u n-nies tax-xwieni fl-1611. Dawn kienu jqisuha bħala l-parroċċa tagħhomi u għalhekk kienu jagħmlu l-preċett kull sena fiha. Dawn żejnuha b’ħafna opri tal-arti. Fit-tieni gwerra dinjija din il-knisja ġġarfet u reġgħet telgħet mill-ġdid wara l-gwerra. Illum wieħed bilkemm jinduna biha għax tinsab sewwasew mal-Waterfront tal-Birgu.

Fit-triq li minn San Pawl il-Baħar twasslek ix-Xemxija hemm knisja fil-ġenb. Din ukoll hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja bdiet tinbena fl-1835 u fl-1927 ġiet imkabbra. Fl-1929 bdew jieħdu ħsiebha l-patrijiet Franġiskani Konventwali li f’idejhom għandhom ukoll il-Parroċċa ta’ San Pawl il-Baħar.

Ġewwa Ħal Luqa l-kappella tal-Madonna tal-Karmnu nbniet l-ewwel darba fl-1784 u reġgħet inbniet fl-1848. Din iġġarrfet fi żmien it-tieni gwerra dinjija u reġgħet inbniet bħala parti miċ-Ċentru taż-Żgħażagħ tal-parroċċa ta’ Sant’ Andrija ta’ Ħal Luqa.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù twaqqfu Għawdex fl-1880 minn Dun Ġużepp Diacono u Virginia Debrincat, li mbagħad ħadet l-isem ta’ Sor Margerita tal-Qalb ta’ Ġesù. Din il-kongregazzjoni fetħet id-dar għall-anzjani. “Pax et Bonum” fil-Mosta fl-1963. Il-kappella ta’ din id-dar hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu.

F’Għawdex

Ġewwa x-Xewkija lejn ir-Rabat Għawdex insibu l-knisja tal-Madonna tal-Karmnu magħrufa bħala ta’ Ħamet. Sewwasew hija l-akwata li tissejjaħ hekk u l-kappella ħadet il-laqam tagħha minn kif tissejjaħ l-akwata. Din il-knisja nbniet wara l-1800 minn flus Liberato Grech u martu Roża bħala radd ta’ ħajr lill-Madonna talli rnexxiet ir-rewwixta kontra l-Franċiżi. Minkejja li tinstab fil-limiti tax-Xewkija, din il-kappella hija affiljata mal-Katidral ta’ Għawdex.

Ix-Xlendi

Fil-bajja tax-Xlendi nsibu kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja nbniet fl-1868, wara wegħda, u bil-ħeġġa tan-nutar Niccolo Cauchi fuq l-art mogħtija mill-patrijiet Karmelitani tal-Imdina. Din kienet l-ewwel knisja li nbniet minn kemm kienet ilha wieqfa d-djoċesi ta’ Għawdex (imwaqqfa fit-22 ta’ Settembru 1864). Fl-1969 din il-knisja tkabbret billi dik oriġinali kienet ċkejna għan-numru ta’ nies li jżuruha l-aktar fix-xhur tas-sajf.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù fetħu d-dar tagħhom ġewwa n-Nadur fl-1917. Dawn marru f’dan ir-raħal wara li Karmenu Meilaq kien tahom daru biex jiftħu kunvent. Fost ix-xogħol ta’ tibdil li sar f’din id-dar, saret kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Fl-1998 sar restawr ta’ din il-kappella.

Sptar

Fl-1861 tlesta l-bini tal-isptar mentali li jġib l-isem ta’ Monte Carmeli ġewwa Ħ’ Attard. Dan ħa post l-isptar mentali li kien jinstab ġewwa Villa Franconi fil-Furjana. F’dan l-isptar iddedikat lill-Madonna tal-Karmnu nsibu l-kappella li taqdi lill-pazjenti u l-ħaddiema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Lulju 2026

Lulju - ix-xahar tal-Karmnu

Il-Muntanja Karmel, f’Iżrael, ilha post ta’ talb u viċinanza lejn Alla sa minn żmien il-profeta Elija, madwar is-seklu 10 qabel Kristu u dan insibuh imniżżel fl-ewwel Ktieb tas-Slaten (18:41-42 ++) meta Elija tala’ fuq il-quċċata tal-Karmel, inxteħet fl-art, u qagħad wiċċu bejn irkupptejh jitlob. L-eremiti Kristjani komplew jitolbu hemm. U hemm, fis-seklu XII, twaqqaf uffiċjalment l-Ordni tal-Aħwa tal-Verġni Mbierka tal-Muntanja Karmel.

Madankollu, is-seklu XIII kien żmien ta’ persekuzzjoni għall-Karmelitani, iżda f’nofs din il-prova kbira, fis-16 ta’ Lulju 1251, il-Verġni Mbierka dehret lil San Xmun Stock, il-Pirjol Karmelitan, u tatu l-Iskapular Kannella. Hija qaltlu, “Dan huwa privileġġ għalik u għall-ordni: kull min imut liebes l-Iskapular isalva.” Għalhekk dan il-jum huwa ddedikat lil Madonna tal-Karmnu u Lulju magħruf bħala “Tal-Karmnu”

Li tilbes verżjoni minjatura tal-Iskapular Karmelitan, magħruf sempliċement bħala “laptu”, ifisser li tingħaqad magħhom spiritwalment u temmen li l-Madonna tipproteġik fil-ħajja u fil-mewt.

X’ġara fuq il-Muntanja Karmel ma’ Elija?

Il-Muntanja Karmel kienet għolja sagra ddedikata lill-alla Bagħal, meqjum min-nies ta’ Kana. Fl-ewwel ktieb tas-Slaten, Elija jisfida 450 profeta ta’ alla Bagħal, biex jiddetermina liema "alla" kien veru, Bagħal jew l-Alla ta’ Iżrael. L-alla veru kien ikun dak li seta’ jqabbad in-nar lill-ħatab li kienu lestew. Minkejja dak kollu li għamlu l-profeti ta’ Bagħal in-nar ma niżilx mis-sema. Madankollu, meta Elija talab lill-Mulej, niżel nar mis-sema u xegħel il-ħuġġieġa. U niżel nar mingħand il-Mulej, u ħaraq il-vittma, u l-ħatab, u l-ġebel, u t-trab, sa ma xorob l-ilma fil-gandott. U dan rah il-poplu kollu, u nxteħtu wiċċhom fl-art jistqarru: “Jaħweh, Alla hu! Jaħweh, Alla hu!” U Elija qalilhom: “Aqbdu l-profeti ta’ Bagħal, tħallu ’l ħadd minnhom jeħles.” U qabduhom, u Elija niżżilhom fil-wied ta’ Kison, u qatilhom hemm.

Kien ukoll fuq il-Muntanja Karmel li t-talba ta’ Elija żgurat it-tmiem tan-nixfa u l-ġuħ li kienu laqtu lil Iżrael. Għal din ir-raġuni, il-Karmelitani jqisu lil Elija bħala wieħed mill-missirijiet spiritwali tagħhom.

Fejn tinsab il-Muntanja Karmel?

Il-Muntanja Karmel

Bħala post fiżiku, il-Muntanja Karmel tħares lejn il-Mediterran u l-belt u l-port ta’ Haifa tal-lum. Tinsab ukoll f’ras il-Wied ta’ Jezreel, magħruf ukoll bħala l-Wied ta’ Megiddo. L-Għarab isejħu lil Karmel bħala l-Muntanja ta’ Sant’ Elija. Minbarra l-ewwel ktieb tas-Slaten, il-Karmel tissemma aktar minn għoxrin darba fl-Iskrittura Mqaddsa, partikolarment fl-ktieb tal-Għanja tal-Għanjiet.

Bħala post spiritwali, ir-reputazzjoni tal-Karmel żgur ġejja mill-konnessjoni tal-post ma’ Elija, iżda mhux biss għax din il-muntanja tissemma wkoll fl-Għanja tal-Għanjiet. F’din il-poeżija dwar l-imħabba, ras l-għarusa hija mqabbla mal-Karmel. Għalhekk, ħafna awturi Kristjani raw l-Għanja tal-Għanjiet bħala allegorija tal-ħajja ta’ għaqda ma’ Alla. Fost id-dutturi tat-teoloġija spiritwali, bħal San Ġwann tas-Salib, il-Karmelu jsir metafora għat-tfittxija għal Alla.

Imma forsi għandna mnejn nistaqsu xi jfisser l-isem Karmel? Din hija kelma Ebrajka li tfisser “ġnien ta’ Alla.” Il-ġnien ta’ Alla huwa l-post fejn nistgħu nimxu mal-Mulej, kif għamlu Adam u Eva qabel ma tkeċċew mill-Ġenna tal-Art.

X'inhu l-Iskapular?

L-Iskapular tal-Madonna tal-Karmnu, jew il-laptu tal-karmnu, jikkonsisti f’żewġ biċċiet suf kannella marbuta flimkien b’qafla. Il-Madonna tat dan l-ilbies lil San Xmun Stock fl-1251 bil-wegħda li “kull min imut liebes dan l-Iskapular jiġi ppreservat minn fjammi eterni.” Huwa sinjal ta’ salvazzjoni, ħelsien fi żminijiet ta’ periklu, wegħda ta’ paċi u tal-protezzjoni speċjali ta’ Marija sal-aħħar taż-żmien.

Il-laptu hija forma mnaqqsa tal-libsa reliġjuża tal-Ordni tal-Patrijiet tal-Verġni Mbierka tal-Muntanja Karmel. Billi huwa verżjoni iżgħar tal-Iskapular tal-Ordni Karmelitan, kull min jilbsu jassoċja ruħu mal-Ordni Karmelitan, kemm fid-devozzjoni lejn il-Verġni Marija Mqaddsa kif ukoll fl-istennija tal-protezzjoni tagħha.

San Xmun Stock

 X'inhi t-tifsira spiritwali tal-Iskapulari

L-“ilbies” huwa tema komuni fl-Iskrittura Mqaddsa. Il-libsa twila bil-kmiem ta’ Ġużeppi (Ġenesi 37:3) huwa eżempju tal-importanza tal-ilbies fil-Bibbja. Proverbji 31, meta jiddeskrivi mara tajba, jgħid, “Ġieħ u qawwa huma l-ilbies tagħha.” Barra minn hekk, Iżaija 61:10 jgħid: “Nifraħ fuq li nifraħ bil-Mulej, taqbeż bil-ferħ ruħi b’Alla tiegħi. Għax hu libbisni bi lbies is-salvazzjoni, bil-mantar tal-ġustizzja għattieni, bħal għarus imżejjen b’kuruna, bħal għarusa tlellex bil-ġawhar tagħha.

L-ilbies jilħaq l-ogħla sinifikat spiritwali tiegħu fil-patt il-ġdid. Hemmhekk, jingħad li s-segwaċi ta’ Ġesù jilbsu lil Kristu nnifsu. Fl-ittra lill-Galatin 3:27, San Pawl jikteb: “Intom, li intom mgħammda fi Kristu, ilbistu ’l Kristu.” 

L-Iskapular, bħala libsa speċjali tar-reliġjużi kkonsagrati, ilu magħruf sa minn żmien San Benedittu (seklu VI). Il-patrijiet tiegħu kienu meħtieġa jilbsu wieħed fuq l-abitu tagħhom waqt ix-xogħol. Minn dan l-iskop prattiku, l-Iskapular kien imsejjaħ "il-madmad ta' Kristu" u kiseb sinifikat spiritwali bħala sinjal ta' devozzjoni. Fost il-lajċi li jassoċjaw ruħhom ma' ordnijiet partikolari jew jipprattikaw spiritwalità partikolari,  jintlibsu verżjonijiet iżgħar ta' dawn l-iskapulari, li spiss jissejħu “lapti” bħalma huwa l-laptu tal-Madonna tal-Karmnu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 4 ta' Lulju 2026

Lanċa ġejja u oħra sejra

 

Ftit ilu ktibt li ġejt assenjat fil-kunvent ta’ Ġesù Nazzarenu ta’ Tas-Sliema u għalhekk l-artiklu tiegħi kien jitratta fuq fuq il-Bażilika Santwarju tan-Nazzarenu li hemm mal-kunvent tagħna. Illum ser nikteb dwar xi ħaġa oħra li hi marbuta ma’ din ix-xaqliba ta’ Tas-Sliema. Mit-tieqa ta’ kamarti nara waħda mill-isbaħ veduti li għandna f’pajjiżna, nara l-Belt Valletta, in-naħa ta’ Marsamxett, bil-koppla tal-Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu u l-kampnar tal-Katidral Anglikan ta’ San Pawl. Tidher Manuel Island u nara ħafna dgħajjes u opri tal-baħar oħra. Kull qisu nofs siegħa nara l-catamaran li jkun għadu kif wasal mill-Belt jew li jkun għadu kif telaq minn Tas-Sliema lejn il-Belt. Ara ma taħsbux li ma għandix x’nagħmel u ngħaddi xi ġurnata wara t-tieqa ta’ kamarti nħares il barra, xejn minn dan imma billi t-twieqi tal-kmamar tal-kunvent tagħna huma kbar, kważi minn ħajt sa ħajt, bla ma trid hekk kif tħares il barra, tara l-attività li tkun għaddejja. U għalhekk illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif li ksibt dwar il-laneċ li kienu jaqsmu l-port ta’ Marsamxett u fl-istess ħin inwassal suġġeriment li nispera jasal fejn għandu jasal u jittieħed bis-serjetà.

Ftit tagħrif u storja

Is-servizz tal-laneċ ta' Tas-Sliema jaf il-bidu tiegħu nhar il-Ħadd 11 ta' Ġunju 1882, meta ċertu Julius Goldseller beda joffri s-servizz tal-Lanċa bejn Tas-Sliema u l-Belt Valletta. Jixraq ngħidu li dan Goldseller kien waqqaf il-kumpanija bl-isem “The Sliema Valletta Ferry Service Company” f’Jannar tas-sena ta’ qabel imma s-servizz ma bediex qabel Ġunju tas-sena 1882. L-ewwel dgħajjes jew laneċ li kienu joperaw dan is-servizz kienu jaħdmu bil-faħam u saru popolari fost dawk li kuljum, jew tal-anqas spiss, kienu jivvjaġġaw minn Tas-Sliema lejn il-Belt Valletta jew bil-kontra. Xieraq li ngħidu x’kien jisimhom dawn id-dgħajjes pijunieri fit-traġitt bil-baħar bejn dawn iż-żewġt ibliet: Kienu Ogygia u Melita. Sa sentejn wara dan is-servizz tant sar popolari li kellhom jiżdiedu l-laneċ u nafu li kien hemm żewġ opri tal-baħar oħra, waħda bl-isem ta’ Sliema u oħra bl-isem ta’ Victoria.

Kompetizzjoni

Għal dawk li jaħsbu li l-kompetizzjoni jew l-ikkupjar tal-ideat fin-negozju huwa xi ħaġa tal-lum, fejn jekk wieħed jiftaħ bil-pastizzi dlonk issib nofs tużżana oħra jagħmlu bħalu, ikun sejjer żball. Billi l-laneċ ta’ Goldseller kienu għamlu suċċess, inħolqot kumpanija oħra li kienet toffri t-trasport bejn Tas-Sliema u l-Belt Valletta. Inħoloq il-“Marsamscetto Steam Ferry Service” fil-bidu tas-seklu għoxrin. Dawn il-laneċ kienu jissejħu “Ta’ Mattej”. Kienu joperaw rotta tas-sajf bejn Spinola u Marsamxett. Kienu jagħmlu wkoll vjaġġi speċjali bejn il-Port il-Kbir u Spinola waqt il-festi prinċipali u xi Ħdud. Is-servizz kien popolari ħafna, speċjalment għall-pubbliku li kien imur għall-quddiesa ta' nofsillejl ta’ lejlet il-Milied. Is-servizz intemm għal kollox f'nofs is-snin għoxrin tas-seklu l-ieħor.

Aktar storja

Intant, dan is-servizz tant sar popolari li saħansitra ta isem lix-xatt ta’ Tas-Sliema minn fejn kienu jitilqu u beda jissejjaħ “Il-ferries” kif għadu jissejjaħ sal-lum il-ġurnata. U mhux hekk biss, anke l-karozza tal-linja li tieqaf hemmhekk, għad hawn min isejħilha “Il-ferry”. Inkomplu bi ftit storja. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, ir-rotot tal-ferry waqfu temporanjament iżda reġgħu bdew f'Lulju 1943 bl-użu ta' laneċ bl-isem ta’ Daphne u Neptune. Is-servizz waqaf għal kollox fis-snin ħamsin iżda fl-1991 reġa’ beda dan is-servizz biex fl-2012, Transport Malta ħadet f’idejha dan is-servizz biex illum għandna servizz b’catamaran tassew effiċjenti.

L-importanza u l-popolarità ta’ dan is-servizz jidher mill-fatt li saħansitra aħna l-Maltin ħloqna għanja dwarhom. Min qatt ma kantaha l-għanja li tibda hekk: “Lanċa ġejja u oħra sejra, minn Tas-Sliema għal Marsamxett”?

Suġġeriment lil Transport Malta

Issa li jiena qed noqgħod Tas-Sliema, nistqarr magħkom li kull meta jkolli bżonn immur sal-Belt, kemm naqsam it-triq, nirkeb il-lanċa u fi ftit minuti nsib ruħi fid-destinazzjoni tiegħi. Kieku kelli nuża tal-linja, f’dawk il-minuti mhux żgur inkun għadni wasalt l-Imsida. Hekk kif tasal Marsamxett, issib il-van jistenna biex jekk tkun trid tmur taqbad il-lanċa li tieħdok fit-tlett ibliet. Tasal bil-kumdità kollha. Ikun hemm min ikun irid joqgħod il-Belt. Sa Hawn kollox sew, imma issa inressaq is-suġġeriment tiegħi. Kieku l-van li jwasslek minn Marsamxett sa ħdejn id-dwana jgħaddi wkoll minn fejn it-terminus ta’ Pjazza Tritoni, dak li jkun Tas-Sliema u jrid imur f’destrinazzjoni li mhix il-Kottonera jkun jista’ juża l-lanċa għal nofs il-vjaġġ tiegħu. Biex titla’ bil-mixi minn fejn jorbot il-catamaran saċ-ċentru tal-Belt jew sa Putrijal, hemm triq li taqta’ qalb dak li jkun. Kieku jkun hemm dan is-servizz, nemmen li jonqos xi ftit it-traffiku mill-Imsida.  Transport Malta, ħudu nota jekk jogħġobkom u ddiskutuh dan is-suġġeriment!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 27 ta' Ġunju 2026

Elementi tal-Festa Maltija

Wasal Ġunju u dalwaqt jgħaddi wkoll, u għalhekk waslu il-jiem marbutin mal-festi tradizzjonali li jsiru fl-ibliet u l-irħula tagħna l-Maltin. Dwar dawn il-festi hemm ħafna x’wieħed jgħid, fosthom li hawn min jgħix is-sena kollha għall-festa u hawn imbagħad oħrajn li jieħdu qatgħa malli jisimgħu l-ewwel murtal. Hu x’inhu, tħobbhom jew ma tħobbhomx, minn l-aħħar ta’ Mejju jew il-bidu ta’ Ġunju sa Settembru jew il-bidu ta’ Ottubru f’pajjiżna jkun għaddej l-istaġun tal-festi.

Elementi ta’ ġewwa

Bħal kollox, il-festa Maltija fiha elementi li jsawruha, elementi li mingħajrhom ma tkunx festa kompluta. Prinċipalment il-festa tar-raħal hija avveniment reliġjuż, biss dan il-fatt spiss jintesa u jsir aktar enfasi fuq dak li jseħħ fit-toroq milli dwar dak li l-aktar huwa importanti fil-festa.

Il-ġimgħa tal-festa tibda bil-ħruġ tal-vara min-niċċa. Din wara sena msakkra terġa’ tinħareġ ftit għall-arja biex titgawda. Mhux l-għan tiegħi li nsemmi xi festi partikolari, imma ngħid biss li l-ħruġ tal-vara minn ġewwa n-niċċa hawn festi li jattendu għalih nies daqs kemm jattendu għall-purċissjoni. Element ieħor tal-ġimgħa tal-festa huma it-tlett ijiem tat-tridu. Dawn għandhom l-għan li fihom isiru prietki minn saċerdot mistieden biex il-parruċċani jagħrfu l-virtujiet li bihom kien imżejjen il-qaddis patrun tar-raħal. Hawn kultant tħoss uġigħ ta’ qalb, tara knisja armata sa snienha, predikatur li jkun fittex li jħejji prietka mill-aqwa biex imbagħad ikun hemm knisja kważi vojta. Mhux l-istess isir fil-marċ, hemm ikun hemm folla mhux ħażin! Ara l-knisja fil-jiem tat-tridu, inħalluha għal dawk ix-xjuħ li wara l-funzjoni jmorru lejn darhom għax issa ma għadhomx imorru jaqbżu mal-banda!Iżda ngħid ukoll li hawn festi fejn il-knisja tkun mimlija wkoll. Imbagħad hemm it-Te Deum, li normalment kien isir fil-jum tas-Sibt filgħodu. Minħabba n-nuqqas ta’ attendenza, llum hawn festi li qed jagħmluh il-Ġimgħa filgħaxija. Personalment nippreferi s-Sibt filgħodu, imma aħjar hekk milli ma jsir xejn. Is-Sibt ukoll issir it-transulazzjoni tar-relikwija tal-qaddis jew qaddisa u hekk uffiċjalment jibda l-jum tal-festa. Imbagħad jisbaħ il-Ħadd, filgħodu l-quddiesa tal-festa u tard waranofsinhar l-Għasar Solenni u l-purċissjoni bl-istatwa tal-qaddis jew qaddisa.

Dan huwa bejn wieħed u ieħor il-programm tal-knisja fil-festa Maltija. Jiena ħadt tip ta’ festa li tkun iċċelebrata l-Ħadd għax fl-istaġun tal-festi Maltin hemm festi li jiġu ċċelebrati fost il-ġimgħa fil-jum liturġiku tal-festa tal-qaddis jew qaddisa u hemm festi oħra li l-programm tagħhom ikun xi ftit differenti minn dan li ktibt jiena.

Elementi ta’ barra

Jekk fil-jiem tal-festa l-knisja tkun armata sa snienha, l-istess nistgħu ngħidu għat-toroq tal-parroċċa. Illum fil-jiem tal-festi tagħna nkunu nistgħu ngawdu bosta opri artistiċi mill-aqwa; xogħol ta’ pilandri u trofej, kolonni, statwi, xogħol ta’ ħjata ta’ pavaljuni, bandalori u bnadar, kollha fuq disinn inħażżeż minn artist Malti, li jkollna ngħiduha kif inhi, illum hawn minn dawn l-artisti li tabilħaqq huma ta’ livell. Ma’ dawn jidħol ħafna xogħol ieħor, bħall-irħamar tal-pilandri u armar ieħor u xogħol ieħor li ma jidhirx, bħal xogħol ta’ ħadid u xogħol tad-dawl. Insomma fi ftit kliem nistgħu ngħidu li fil-jiem tal-festa t-toroq tagħna jinbidlu f’vetrina ta’ artiġjanat u ta’ volontarjat, għax bosta mix-xogħol li naraw ikun sar matul is-sena minn numru ta’ volontiera.

Element ieħor li nsibu fil-festa esterna hija l-mużika. Għal kull soċjetà mużikali, il-ġimgħa tal-festa hija l-aktar waħda impenjattiva. Normalment isiru għadd ta’ marċi matul il-ġimgħa filgħaxija u s-Sibt jew il-Ħadd filgħodu, imma l-akbar impenn żgur li jkun il-programm mużikali ta’ fuq il-planċier. Mal-ħoss tal-mużika jingħaqad il-ħoss tan-nar. Nemmen li fost l-aktar kritika li jaqilgħu l-festi tagħna tkun minħabba l-eseġerazzjoni fil-logħob tan-nar. Wisq nibża’ li dan jiġri minħabba l-ħoss qawwi kif ukoll minħabba li dawn il-ħsejjes idumu wisq. Sa fejn naf jien hemm liġi f’Malta li kull storbju jrid jieqaf fil-ħdax ta’ bil-lejl. Ma jidhirlix li din il-liġi xi darba tneħħiet imma nemmen li tpoġġiet fuq l-ixkaffa. Jiġi mill-organizzaturi tal-festa li jiġi irrispettat dan il-ħin.

Tal-qubbajd u tal-hotdogs

Ħa ngħidha kif inħossha, festa fejn ma ssibx lil tal-qubbajd u l-gabbana tal-hotdogs naraha festa mhux kompluta b’kollox. Jista’ jkun li nħoss dan is-sentiment għax fi tfuliti tal-qubbajd u tal-hotdogs kienu l-uniċi bejjiegħa fil-festi tagħna. Mhux bħal-lum issib minn kollox, fi tfuliti tixtri hotdog u flixkun luminata, li kienu jiswew 5 ċenteżmi, u forsi jekk tkun il-każin tal-banda tixtri sandwich bil-butir mielaħ u l-perżut. Il-bqija ma kont issib xejn aktar. Nammetti li meta llum inkun f’xi festa u nara xi gabbana mill-antiki (jekk fadal xi waħda) jew xi mejda tal-quddajd, tiġini nostalġija kbira għal snin tfuliti.

Li ma kienx hemm żgur fil-festi ta’ tfuliti kienu l-parties li jsiru llum, li ngħid id-dritt ma naqbel xejn magħhom, imma mhux billi ngħid jien. Biss nistaqsi mistoqsija dwar dawn tal-aħħar, allura issa li l-festa Maltija hija ddikjarata bħala wirt intanġibbli, dawn il-parties jagħmlu parti minn dan il-wirt ukoll?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 20 ta' Ġunju 2026

Gwerra u paċi

Meta nisimgħu jew naqraw it-titlu ta’ dan l-artiklu għandna mnejn ma nifhmux mill-ewwel xi ħsieb ikun hemm warajh. Il-gwerra nafu x’inhi, minkejja li ħafna minna qatt ma esperjenzawha, imma l-paċi, il-paċi vera, kemm nafu xi tfisser?

Opra letterarja

Għandu mnejn f’moħħna mill-ewwel jiġi dak li kiteb Leo Tolstoy, l-awtur Russu, magħruf madwar id-dinja kollha għar-rumanzi tiegħu fosthom Anna Karenina u War and Peace – Gwerra u Paċi. Il-ġlieda tar-Russja ma' Napuljun, Tolstoy raha bħala traġedja li kienet tinvolvi lill-umanità kollha.

War and Peace huwa bbażat fuq l-invażjoni ta' Napuljun fir-Russja fl-1812 u jsegwi tlieta mill-aktar karattri magħrufa fil-letteratura: Pierre Bezukhov, l-iben illeġittimu ta' konti li kien qed jiġġieled għall-wirt tiegħu u f’mixja spiritwali kontinwa; Il-Prinċep Andrei Bolkonsky, li jħalli l-familja tiegħu biex jiġġieled fil-gwerra kontra Napuljun; u Natasha Rostov, it-tfajla żagħżugħa u sabiħa li ħadu nteress fiha ż-żewġ irġiel.

Hekk kif l-armata ta' Napuljun tibda tinvadi lir-Russja, Tolstoy isegwi b'mod brillanti karattri li jkunu ġejjin minn diversi oqsma; bdiewa u nobbli, ċivili u suldati, li kollha kemm huma jissieltu mal-problemi li jinqalgħu fi żminijiethom, mal-istorja tagħhom u mal-kultura tagħhom. U hekk kif l-istorja f’dan ir-rumanz tissokta, dawn il-karattri jsiru wħud mill-aktar figuri umanistiċi fil-letteratura dinjija. Ir-rumanz jintemm bi Pierre u Natasha jiżżewġu u jkollhom familja sabiħa u ferħana b’għadd ta’ wlied. Ir-rumanz fih ħsibijiet u argumenti filosofiċi ta' Tolstoy, li jrid juri li r-rieda ħielsa tal-bniedem hija biss illużjoni u li l-avvenimenti li jseħħu fil-ħajja tagħna huma determinati minn numru bla qies ta' fatturi. Huwa jargumenta li filwaqt li rridu nżommu l-illużjoni tar-rieda li ngħixu ħielsa, fl-aħħar mill-aħħar aħna dejjem għandna bżonn lil ħaddieħor.

Vera jew le?

L-istorja ta’ dan ir-rumanz hija vera jew fittizja, ivvintata minn Tolstoy biex iwassal messaġġ? F’dan il-ktieb insibu numru ta’ persuni veri, bħalma huwa Napuljun wara kollox u ħafna mill-fatti li jissemmew fir-rumanz seħħew tabilħaqq, biss fejn jidħlu l-istejjer tal-persunaġġi li nsibu f’din il-kitba huma fittizji, ivvintati mill-awtur sabiex iwassal il-messaġġ u l-ħsieb tiegħu, għalhekk dan il-ktieb nistgħu ngħidu li huwa bejn fittizju u storiku li jgħaqqad narrattiva fittizja mal-istorja attwali. Hu x’inhu, dan ir-rumaz kien maqlub f’għadd ta’ lingwi u huwa stmat li ġew mibjugħin aktar minn tletin miljun kopja tiegħu.

Lil hinn mir-rumanz

Ejjew immorru lil hinn mill-istorja ta’ dan ir-rumanz u naraw ftit kemm il-bneidem jgħix fi gwerra jew f’paċi. Qabditni l-kurżità u għamilt ftit tiftix. Rajt kemm kien hawn gwerer madwar id-dinja kollha minn tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija sal-lum. Sibt li kien hawn 248 gwerra u 153 konflitt. Bejniethom dawn jammontaw għal 401. Issa jekk it-Tieni Gwerra Dinjija ilha 80 sena li spiċċat u għalhekk niddividu 400 bi 80, nispiċċaw bin-numru 5. Bejn wieħed u ieħor 5 gwerer kull sena. Minn dawn l-400 gwerra jew konflitt, 15 biss intemmu qabel 3 xhur. Xi wħud minnhom damu snin u oħrajn għadhom għaddejjin. Mela 5 gwerer kull sena li jkunu itwal minn 3 xhur, nistgħu ngħidu li kull sena ma kienx hemm ġurnata waħda biss, minn wara l-aħħar gwerra dinjija ’l hawn, li fid-dinja kollha saltnet il-paċi! Naf li dan ir-raġunament u l-mod kif ikkalkulajt dan l-argument huwa xjentifikament żbaljat għal kollox, imma l-għan tiegħi kien li nara kemm id-dinja għexet fi sliem totali dawn l-aħħar 80 sena. Naħseb li taqbli miegħi jekk ngħid li ftit jew xejn.

Sliem veru

Il-paċi vera hija kunċett multidimensjonali li jinkludi kemm l-stat intern ta' serenità f’qalb u moħħ l-individwu kif ukoll il-kundizzjonijiet esterni ta' armonija, ġustizzja u n-nuqqas ta' vjolenza. Hija idea wiesgħa ħafna li tmur lil hinn minn sempliċement in-nuqqas ta' kunflitt sabiex tinkorpora l-preżenza ta' ftehim u rispett kemm fl-isferi personali kif ukoll fis-soċjetà. Nerġa’ għal Tolstoy. X’għamel dan il-ġenju letterarju? Għaqqad l-isfera personali mal-isfera soċjali, xena ħolistika. Għalhekk nistgħu ngħidu li anke fi żmien il-gwerra, wieħed jista’ jkun fil-paċi. Kif? Għall-bniedem, il-paċi vera spiss tfisser stat ta’ kalma, trankwillità, u kuntentizza, ħieles mill-inkwiet u l-ansjetà.  Dan ma jfissirx in-nuqqas ta' emozzjonijiet, iżda l-abbiltà li tgħix dawn l-emozzjonijiet mingħajr ma tkun megħlub minnhom, u żżomm l-istabbiltà interna anke f'mumenti diffiċli. Li tgħix fil-mument preżenti, u teħles milli tkunu skjav tal-ħsibijiet dwar il-passat jew il-futur.

Fuq livell aktar wiesa', livell ta’ soċjetà, il-paċi vera spiss tissejjaħ "paċi pożittiva," li hija n-nuqqas ta' vjolenza fil-forom kollha tagħha flimkien mal-ġustizzja soċjali u l-ekwità għan-nies kollha. Ħafna jissuġġerixxu li l-paċi dinjija ġenwina hija fatt kollettiv li jibda billi l-individwi jikkultivaw il-paċi interna u mbagħad jgħaddu dik l-atmosfera ta' paċi fil-familji tagħhom, fil-komunitajiet u fid-dinja. Imma kemm tabilħaqq xi darba d-dinja kollha se ssib il-paċi vera?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' April 2026

NUMRI

 

Qatt ħsibt kemm in-numri għandhom importanza f’ħajjitna? Aħseb biss li hekk kif nitwieldu, l-istat jagħtina numru li jibqa’ magħna tul ħajjitna kollha, in-numru tal-identità tagħna. Tul ħajjitna nkunu ngħixu f’dar li jkollha numru fl-indirizz tagħha u dan mhux kollox, mal-indirizz ikollna l-kodiċi postali. Hekk kif tintemm din ħajjitna, nispiċċaw f’qabar li wkoll ikollu n-numru tiegħu. Qegħdin taraw kemm in-numri jagħmlu parti importanti f’ħajjitna? In-numri huma xi ħaġa ovvja għalina llum, iżda forsi mhux kulħadd jaf l-oriġini tal-kitba tagħhom. Minn liema tradizzjoni ġejjin iċ-ċifri li nużaw aħna l-bnedmin?

Kultant l-affarijiet li jidhru l-aktar sempliċi għalina jaħbu stejjer straordinarji. Dan huwa l-każ fejn jidħlu ċ-ċifri li jiffurmaw in-numri tagħna.

Bidu

L-Eġizzjani tal-qedem kellhom sistema ta' numri fuq bażi ta’ għaxra. Dan il-poplu beda min-numru wieħed u assoċja simbolu miegħu, li kienet linja vertikali, imbagħad assoċja linja mgħawġa man-numru għaxra, forma ta’ arkata, ħoloq simbolu għan-numru mija, wieħed għan-numru elf, wieħed għal mitt elf u wieħed għal miljun. F’dan l-aħħar każ is-simbolu probabbilment kien jirrappreżenta divinità. Biex nifhmu ftit jekk wieħed kien ikun ried jikteb in-numru għoxrin kien jikteb hekk: ∩∩ biex jikteb ħamsa u għoxrin kien jikteb hekk: ∩∩ǀǀǀǀǀ. Fil-Mesopotamja, il-Babiloniżi kellhom ukoll sistema numerika bbażata fuq ir- ripetizzjoni tal-istess simbolu, iżda fil-każ tagħhom in-numerazzjoni kienet fuq bażi ​​ta’ sittin. Sinjal imżerżaq żgħir kien jissimbolizza n-numru wieħed, sinjal vertikali n-numru għaxra, sinjal imżerżaq akbar kien jissimbolizza sittin. Nieħdu l-eżempju ta’ qabel, in-numru għoxrin kien jinkteb hekk: ǀ ǀ filwaqt li l-ħamsa u għoxrin kien jinkiteb hekk: ǀ ǀ /////.

Il-Greċja u Ruma

Fil-Greċja kien hemm żewġ sistemi, it-tnejn ibbażati fuq għaxra: Is- sistema Attika, ibbażata fuq ir-ripetizzjoni tas-simboli. In-numri minn wieħed sa erbgħa kienu rappreżentati b’linja vertikali. Il-ħamsa kienet miktuba bl-ittra P tal-kelma Griega ħamsa, pente. Għan-numri minn sitta sa disgħa, kienu jiżdiedu linji ma' P biex jindikaw l-unitajiet. Għan-numri għaxra, mija, elf u għaxart elef intużaw l-ittri inizjali tal-kliem korrispondenti : D għal deca (għaxra), H għal hekaton (mija), X għal khilioi (elf) u M għal myrioi (għaxart elef). Is-sistema Jonika minflok kienet tassoċja n-numri mal-ittri f'ordni alfabetika u l-alfabett kien magħmul minn 27 ittra (biż-żieda tal-ittri antiki sigma, coppa u sampi). Minn wieħed sa disgħa ntużaw l-ewwel disa' ittri (minn alpha sa theta), id-disa' ittri ta' wara ntużaw għal multipli ta' għaxra sa disgħin (10 = iota , 90 = coppa ) u l-aħħar disgħa għal multipli ta' mija sa disa' mija (100 = rho , 900 = sampi). Is- sistema numerika Rumana, li żgur ħafna jafu biha għax għadha tintuża llum kienet pjuttost simili għal dik Attika. Is-sistema kienet taħdem permezz ta' żieda u tnaqqis skont il-pożizzjoni tal-ittri, pereżempju IV = 4 (wieħed jitnaqqas minn ħamsa) filwaqt li VI = 6 (wieħed jiżdied ma' ħamsa).

Numri Indjani u Għarab

Iżda s- sistema deċimali pożizzjonali li nużaw illum ġejja mit- taħlita ta’ żewġ kulturi: Indjana u Għarbija. Fl-Indja, bejn it-300 QK u l-400 WK, in-numri Brahimi (partikolarment simili għal tagħna) kienu qed jintużaw fuq il-muniti, jiġifieri, simboli uniċi għal kull ċifra mill-1 sad-9. Qabel ma waslu l-Ewropa, dawn l-ewwel disa’ ċifri għamlu vjaġġ twil  u laħqu l-Mediterran u waslu għand xi studjużi Għarab. Mohammed ibn-Musa al-Khuwarizmi, matematiku u ġeografu Persjan, kiteb xogħol dwar l-alġebra tradott għal-Latin bl-isem ta’ De numero Indorum, jew Dwar in-Numri Indjani. F’din il-kitba huwa spjega fid-dettall kif taħdem is-sistema numerika Indjana, u forsi għal din ir-raġuni ħafna minna naħsbu li n-numri tagħna huma esklussivament ta’ derivazzjoni Għarbija.

Fl-Ewropa

Kien Leonardo Pisano, li wara li kien ivvjaġġa lejn il-lvant, wassal din is-sistema numerika fl-Italja wara li ġie f'kuntatt man-numri Hindu-Għarab fil-vjaġġi li għamel ma’ missieru. Huwa fisser din is-sistema fil-ktieb Liber Abaci fl-1202, li fih iddeskriva ċ-ċifri użati minn dawn il-popli, inkluż in-numru 0, ċifra li ma kinitx tinstab f’sistemi numeriċi oħra.

Kien diffiċli li tiġi abbandunata s-sistema numerika Rumana fl-Ewropa u l-bidla saret bil-mod ħafna. Għalkemm il-Liber Abaci kiseb suċċess kbir, is- sistema numerika Griega, forsi minħabba l-viċinanza ġeografika, baqgħet tintuża fir-reġjuni madwar l-Adrijatiku għal ħafna snin. Sadanittant, fil-bqija tal-Ewropa, għal żmien twil ħafna kien hemm nuqqas ta’ qbil bejn dawk li riedu jadottaw in-numri l-ġodda u dawk li riedu jibqgħu jużaw in-numri Rumani l-antiki. Fl-1280 il-belt ta' Firenze pprojbixxiet l-użu ta’ din is-sistema lill-bankiera, għax xi wħud minnhom setgħu jifffalsifikaw iż-żero għal vantaġġi ekonomiċi. Għaddew is-sekli sakemm in-numri Għarab-Indjani ġew stabbiliti fl-Ewropa kollha. Dan seħħ fis-seklu XVI.

U aħna llum nużaw in-numri tul ħajjitna kollha bla ma naħsbu xi storja twila għandhom!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 18 ta' April 2026

 

 

L-Għid il-kbir fil-Knisja Kattolika u dik Ortodossa

Il-Kristjani Kattoliċi u Ortodossi aktarx jiċċelebraw l-Għid f'dati differenti minħabba l-użu ta' kalendarji differenti. Il-Knisja Kattolika tuża l-kalendarju msejjaħ Gregorjan filwaqt li l-Knisja Ortodossa tuża dak imsejjaħ Ġuljan. Biss ġieli jiġri li kemm il-Kattoliċi kif ukoll l-Ortodossi jiċċelebraw l-Għid il-Kbir fl-istess jum. Il-Għid Kattoliku jiġi ċċelebrat bejn it-22 ta' Marzu u l-25 ta' April, filwaqt li l-Għid Ortotoss iseħħ aktar tard, bejn l-4 ta' April u l-8 ta' Mejju. Għalhekk jekk l-Għid jiġi bejn l-4 u l-25 ta’ April jista’ jiġri li ż-żewġ Knejjes jiċċelebraw l-akbar festa tagħhom fl-istess jum. Hekk pereżempju ġara s-sena l-oħra, l-2025, meta l-Kristjani kollha ċċelebraw il-qawmien ta’ Kristu mill-imwiet nhar il-Ħadd 20 ta’ April. Din il-ħaġa sejra terġa’ sseħħ fis-sena 2034.

Għaliex dak iż-żmien

Bosta jistaqsu għaliex Ħadd il-Għid jibdel id-data tiegħu minn sena għal oħra, mhux bħal festi oħra, ngħidu aħna l-Milied, il-Kunċizzjoni, Is-Salvatur, Santa Marija u oħrajn. Il-Jum tal-Għid, il-festa prinċipali Kristjana li tiċċelebra r-riżurrezzjoni ta' Ġesù, tiġi ċċelebrata kull l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa. Din ir-regola kienet stabbilita mill-Konċilju ta' Nikea li sar fis-sena 325 wara Kristu. Għalhekk din ir-regola tagħmel l-Għid festa li ma għandhiex data fissa.

Issa bħalma għidt diġà, il-Knisja Ortodossa tuża kalendarju differenti minn dak li tuża l-Knisja Kattolika u għalhekk l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa spiss jiġi wara dak li fih ikun iċċelebrat l-Għid fil-Knisja hekk imsejħa Latina.

Il-Papa Ljun XIV esprima x-xewqa li tkun stabbilita data komuni għall-Għid bejn il-Kattoliċi u l-Ortodossi, biex ikunu megħlubin id-differenzi fil-kalendarji differenti użati  miż-żewġ Knejjes. L-għan prinċipali wara dan il-ħsieb hu li nibdew niċċelebraw il-qawmien mill-mewt ta’ Kristu flimkien biex insaħħu x-xhieda tal-Evanġelju u nsolvu xi problemi pastorali.

Kattoliċi u Ortodossi

Hawn bla ma rridu nistaqsu: Kristu mhux Knisja waħda waqqaf, mela liema waħda hi, dik Kattolika jew dik Ortodossa? Tassew li Kristu waqqaf Knisja waħda biss, imma kienu l-bnedmin li ħolqu dawn il-firdiet. Il-firdiet jeżistu fit-tmexxija tal-Knejjes u mhux fit-tagħlim għax it-twemmin Kattoiliku u dak Orrtososs huwa l-istess.

Il-Knejjes Kattolika u Ortodossa kienu Knisja waħda imma nfirdu minħabba x-xiżma tal-1054. It-tagħlim u t-twemmin taż-żewġ Knejjes huwa l-istess fejn għandhom x’jaqsmu s-sagramenti, il-fidi fi Kristu u l-Bibbja, iżda jvarjaw b'mod sinifikanti fejn tidħol l-awtorità tat-tmexxija. Il-Kattoliċi jirrikonoxxu lill-Papa bħala kap universali, filwaqt li l-Ortodossi huma awtonomi (jissejħu awtoċefali) taħt diversi patrijarki. Differenzi żgħar fit-teoloġija jeżistu wkoll, pereżempju filwaqt li l-Kattoliċi jemmnu li l-Ispirtu s-Santu ġej mill-Missier u mill-Iben, l-Ortodossi jemmnu li dan ġej biss mill-Missier. Hemm differenzi kbar fil-liturġija u kif din tiġi ċċelebrata. Il-ħobż li jużaw l-Ortodossi għall-Ewkaristija huwa ħobż bil-ħmira filwaqt li l-Kattoliċi jużaw ħobż bla ħmira. Fir-radd tas-salib, il-Kattoliċi l-ewwel imissu l-ispalla x-xellugija filwaqt li l-Ortodossi jmissu dik leminija. Insomma dettalji żgħar li ma jibdlu xejn fis-sustanza tal-fidi.

Ix-xiżma

Mela rajna li il-firda bejn dawn il-knejjes ma kinitx minn dejjem imma seħħet permezz ta’ xiżma.  Ix-xiżma tal-1054, magħrufa wkoll bħala x-Xiżma l-Kbira tal-Lvant, timmarka s-separazzjoni definittiva bejn il-Knisja Kristjana tal-Punent, imsejħa Kattolika u l-Knisja tal-Lvant imsejħa Ortodossa. Din il-firda ma kinitx frott ta’ xi avveniment isolat, iżda kienet il-qofol ta' sekli ta' tensjonijiet politiċi, kulturali u teoloġiċi.  Ruma kienet tiddikjara l-awtorità suprema tal-Papa fuq il-Kristjaneżmu kollu, filwaqt li Kostantinopli kienet tqisu biss bħala primus inter pares (l-ewwel fost l-ugwali) fost il-patrijarki. Ir-rivalità bejn l-Imperu Biżantin u s-Sagru Imperu Ruman, kif ukoll il-barrieri lingwistiċi, tal-Latin kontra l-Grieg, kienu elementi importanti li wasslu għal din ix-xiżma.

Fit-16 ta' Lulju 1054, il-Kardinal Umberto di Silva Candida, mibgħut mill-Papa Ljun IX, poġġa bolla ta' skomunikazzjoni kontra l-Patrijarka Michael Cerularius fuq l-altar tal-Bażilika ta’ Santa Sofija f'Kostantinopli, illum Istanbul fit-Turkija. Cerularius dlonk wieġeb billi skomunika lil-legati mibgħutin mill-Papa. U hekk bdiet il-firda li għadha sejra sal-lum. Kien biss fl-1965 li l-Papa Pawlu VI u l-Patrijarka Athenagoras formalment neħħew l-iskomuniki tagħhom lil xulxin, għalkemm iż-żewġ Knejjes baqgħu separati.

Tradizzjoni

Minkejja kollox, il-qofol ta’ din il-festa huwa dejjem l-istess: il qawmien ta’ Kristu mill-mewt. It-tradizzjoni tal-Bajd tal-Għid insibuha fiż-żewġ Knejjes. Fl-antik kien jitqassam bajd iebsa dekorat; il-verżjoni tal-ċikkulata bdiet fis-seklu tmintax, aktarx minn Turin. Il-bajda tal-Għid hija simbolu tradizzjonali tat-twelid u r-riżurrezzjoni, li nsibuha mifruxa kemm fil-Knisja Kattolika kif ukoll f’dik Ortodossa għax kif għidt, it-twemmin tagħhom it-tnejn huwa l-istess.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 4 ta' April 2026 

L-akbar gżira

Dawn l-aħħar ġimgħat fuq l-aħbarijiet bdejna nisimgħu bil-gżira bl-isem ta’ Greenland. Nemmen li ħafna minna semgħu b’din l-art imma minħabba d-distanza li teżisti bejn il-gżira u artna, ftit li xejn ikollna tagħrif dwarha. Mhux l-għan tiegħi li nidħol fil-merti tal-ġrajjiet u l-aħbarijiet li qed nisimgħu imma biss xi tagħrif dwar dan il-pajjiż.

Wara li Greenland saret kolonja Daniża fl-1721, ġiet kostituzzjonalizzata bħala art Daniża fl-1953. Kisbet id-dritt ta’ gvern lokali fl-1979  u sar gvern awtonomu fl-2009, li ppermettielha timmaniġġja r-riżorsi tagħha stess u tieħu passi lejn l-indipendenza. Sal-lum dan il-pajjiż għadu mhux indipendenti.

Xi tagħrif

Greenland hija l-akbar gżira fid-dinja, li ma hijiex kontinent, b’kobor ta’ aktar minn żewġ miljun kilometru kwadru. Hija territorju awtonomu ġewwa r-Renju tad-Danimarka, gżira li tinsab bejn l-oċeani Artiku u Atlantiku. Madwar 80% tal-art tagħha hija mgħottija b'ammonti kbar ta' silġ. Hija aktar minn darbtejn id-daqs tat-tieni l-akbar gżira fid-dinja li hja New Guinea. Minkejja dan il-kobor ta’ pajjiż, il-popolazzjoni hija waħda żgħira. Fil-fatt dan huwa wieħed postijiet bl-inqas b'popolazzjoni densa fid-dinja, b'madwar 57,000 resident. Biex nifhmu ftit kemm huma ftit ir-residenti ta’ Greenland, ngħid li matul is-sajf, f’San Pawl il-Baħar ikun hemm nies aktar milli hemm residenti f’din l-akbar gżira tad-dinja.

Qiegħed nirreferi għal Greenland bħala l-akbar gżira fid-dinja. Sewwasew l-Awstralja fiha kważi erba’ darbiet daqs Greenland, u hija gżira wkoll, iżda billi din hija kontinent, Greenland hija meqjusa bħala l-akbar gżira tad-dinja.

Bandiera

Il-bandiera ta’ din l-art kienet iddisinjata mill-politiku Greenlandiż Thue Christiansen. Din fiha żewġ strixxi orizzontali ta’ daqs ugwali b’dik ta' fuq ta’ lewn abjad u l-istrixxa ta’ isfel kulur aħmar. Fuq din il-bandiera hemm ċirku bl-ilwien abjad u aħmar imma l-ilwien jalternaw mal-ilwien tal-isfond tal-bandiera. Dan iċ-ċirku ma nsibuhx fin-nofs tal-bandiera imma kemmxejn lejn in-naħa tal-arblu. L-isem lokali għal din il-bandiera bil-lingwa Greenlandiża huwa Erfalasorput, li sewwasew tfisser “il-bandiera tagħna".

L-ewwel darba li n-nies ta’ Greenland bdew jaħsbu dwar bandiera tagħha stess kien fl-1973 meta ħames residenti pproponew bandiera ħadra, bajda u blu. Is-sena ta' wara, ġurnal lokali kien ħabbar ħdax-il proposta ta' disinn għal bandiera nazzjonali u għamel stħarriġ fost il-qarrejja biex jiddeterminaw l-iktar waħda popolari. Ta’ min jgħid li għaxra minn dawn il-ħdax-il disinn kellhom fuqhom is-Salib Nordiku (jew is-salib Skandinav), jiġifieri bħalma nsibu fuq il-bnadar tad-Danimarka, l-Iżvezja, il-Fillandja, Iceland, Faroe Island u xi oħrajn. Dan is-salib jgħaqqad lil dawn il-popli storikament u kulturalment u jagħtihom ukoll identità. Il-kumitat deċiżiv ma setax jasal għal kunsens, għalhekk ġew mitluba aktar proposti. Fl-aħħar, id-disinn attwali aħmar u abjad minn Thue Christiansen rebaħ bi ftit voti fuq is-salib Nordiku aħdar u abjad, Il-bandiera ħamra u bajda ta' Christiansen ġiet adottata uffiċjalment bħala l-bandiera nazzjonai fil-21 ta' Ġunju 1985. Tajjeb ngħidu li dak li ddisinja din il-bandiera kien politiku kif ukoll artist. Fil-fatt bejn l-1979 u l-1983 huwa kien il-Ministru għall-Edukazzjoni u l-Kultura ta’ Greenland.

Belt kapitali

Nuuk hija l-belt kapitali ta’ din il-gżira. Din il-belt hija ċ-ċentru tal-attivitajiet fil-gżira kif ukoll il-post minn fejn il-gvern imexxi. Hawn joqgħodu ftit aktar minn 20,000 ruħ, allura nistgħu ngħidu li joqgħodu aktar minn terz tal-popolazzjoni kollha ta’ Greenland. L-inħawi kienu abitati sa mill-era tal-Vikingi, fis-seklu X, li mbagħad għaddew għand id-Daniżi. Il-belt twaqqfet bl-isem ta’ Godthåb fit-29 ta' Awwissu 1728 mill-Missjunarju u esploratur Daniż-Norveġiż Claus Paars. Il-Campus tal-Università ta' Greenland, li fih ukoll l-Istitut tal-Istatistika, u l-binjiet prinċipali tal-Librerija Pubblika Nazzjonali ta' Greenland jinsabu fit-tramuntana ta' Nuuk. Il-Mużew li fih ukoll l-Arkivji Nazzjonali ta' Greenland, huwa wieħed mill-aqwa mużewijiet fi Greenland kollha u jinsab eżatt fil-port storiku ta’ Nuuk. Fil-belt ukoll hemm il-mużew tal-arti li fih numru ta’ opri artistiċi lokali. Nuuk ukoll hemm ajruport.

It-temp

Ma nistgħux nitkellmu fuq dan il-pajjiż bla ma nsemmu t-temp. It-temp fi Greenland ivarja b'mod drastiku skont ir-reġjun, mill-kosta tan-nofsinhar li joffru temp aktar ħanin sal-parti interna li hija estremament iffriżata. Greenland għandha żewġ staġuni prinċipali: xitwa twila u kiesħa, bejn Ottubru u April u sajf qasir u kiesaħ bejn Ġunju u Awwissu. It-temperatura tista’ tinżel sa 60 grad taħt iz-zero fl-eqqel tax-xitwa filwaqt li f’jiem sajfin it-temperatura rari titla’ aktar minn 20 grad. Dan huwa t-temp fuq din il-gżira enormi. Minħabba l-kobor ta’ din il-gżira, it-temperatura tvarja minn parti għal oħra tal-pajjiż, biss hu x’inhu, dan huwa pajjiż b’temp kiesaħ ħafna.

Hemm ħafna aktar xi tgħid dwar dan il-pajjiż, l-aktar dwar il-pożizzjoni geo-politika tiegħu, imma jien illimitajt ruħi għal xi tagħrif ġenerali biss.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Frar 2026

Il-grupp leġġendarju ABBA

Jgħidu li kollox bil-moda, kollox għandu ż-żmien tiegħu, kollox iħalli postu biex jagħti wisa’ lil ħaġa oħra. Imma kultant tiltaqa’ ma’ xi ħaġa li minkejja li jkunu għaddew bosta snin minn fuqha, donnha tkun għadha friska u żagħżugħa. Ftit xhur ilu kont Stokkolma, il-belt kapitali tal-Iżvezja u fost numru kbir ta’ mużewijiet, hemm wieħed iddedikat lill-grupp mużikali minn dan il-pajjiż li kien iġib l-isem ta’ Abba. Min ma jafx b’dan il-grupp? Ħaġa li mmeraviljatni meta żort dan il-mużew kienet l-għadd ta’ żgħażagħ li kien qed iżuruh. Kont qed nimmaġina li ġewwa nsib biss nies ta’ mpari, imma kont żbaljat. Indunajt kemm il-grupp Abba għadu popolari u minkejja li għaddew ħafna snin minn meta kien għadu magħqud, il-mużika tiegħu għadha maħbuba u għadha tinżel tajjeb mal-ġenerazzjonijiet tal-lum.

Min kienu

ABBA huwa grupp leġġendarju pop Żvediż li kien iffurmat f'Stokkolma fl-1972. Il-grupp jikkonsisti f'erba' membri li l-inizjali tagħhom jiffurmaw l-akronimu ABBA: Agnetha Fältskog, Björn Ulvaeus, Benny Andersson u Anni-Frid "Frida" Lyngstad.

Il-pedament li ta bidu għat- twaqqaf ta’ dan il-grupp nistgħu ngħidu li kien f'Ġunju 1966 meta Björn, li kien jagħmel parti milll-grupp folk Hootenanny Singers, iltaqa' ma' Benny li kien membru fil-grupp pop Hep Stars. Huma fehmu li kellhom xebh kbir fil-kitba tal-kanzunetti u bdew jikkollaboraw, imħeġġa mill- Stig Anderson li sar il-manager tagħhom.

Id-dinamika tal-grupp kollu seħħet meta l-irġiel iltaqgħu mal-futuri nisa tagħhom u seħbuhom mal-grupp. Björn u Agnetha Fältskog: Iltaqgħu f'Mejju 1969 waqt programm speċjali tat-televiżjoni u żżewġu fl-1971, filwaqt li Benny u Anni-Frid "Frida" Lyngstad iltaqgħu f'Marzu 1969 fil-konkors Melodifestivalen.  Huma kienu jgħixu flimkien imma żżewġu f’Ottubru 1978. Qabel ma saru uffiċjalment ABBA, l-erbgħa ħadmu fuq diversi proġetti kemm bħala solisti kif ukoll bħala backing vocals. F'April 1970, waqt li kienu fuq btala f'Ċipru, il-koppji taw spettaklu lis-suldati tal-Ġnus Magħquda. L-ewwel diska li huma rrekordjaw l-erbgħa li huma kienet fl-1970 bl-isem “Hej, gamle man”, diska bl-Iżvediż li kienet attribwita lill-membri maskili biss tal-grupp. L-ewwel diska li uffiċjalment ħarġet mill-grupp kienet People Need Love fl-1972.

Eurovision 1974

Il-festival Eurovision tas-sena 1974 sar fl-Ingilterra, sewwasew fi Brighton. Dik is-sena kienu qed jieħdu sehem 17-il pajjiż. Malta ma kinitx qed tieħu sehem, wara li sentejn qabel ħadet sehem bid-diska “L-Imħabba” li tkantat minn Helen Micallef u Joe Cutajar wara li s-sena ta’ qabel (1971), Joe Grech kien kanta “Marija l-Maltija” Sena wara, jiġifieri fl-1975 Renato kien ħa sehem f’dan il-festival bid-diska “Singing this Song.” Intant il-festival tal-1974 intrebaħ mill-Iżvezja li kellu lill-grupp Abba jirrapreżentah bid-diska “Waterloo”. Ftit wara dan it-trijonf, 'Waterloo' kienet in-Numru Wieħed fiċ-charts madwar l-Ewropa kollha, u saħansitra laħqet it-Top Ten fl-Istati Uniti, fejn il-Eurovision Song Contest qatt ma kellu l-ebda popolarità. Minn din ir-rebħa ’l quddiem il-grupp Abba sar magħruf mal-erbat irjieħ tad-dinja. Ir-repertorju ta’ dan il-grupp fih aktar minn 170 diska. Huma tellgħu spettakli bid-diski tagħhom madwar bosta pajjiżi fl-Ewropa kif ukoll fl-Awstralja, l-Istati Uniti u l-Ġappun. Jingħad li n-numru ta’ diski li biegħu jaqbes il ħames mitt miljun kopja

Minkejja li l-grupp infired fl-1982, id-diski tiegħu baqgħu xorta waħda popolari ħafna.

Il-Mużew

Semmejt fil-bidu li żort il-mużew li nsibu għal dan il-grupp. Il-Mużew huwa wirja interattiva li tinsab fi Djurgårdsvägen Stokkolma, l-Isvezja. Hemm wieħed ikun jista jara kostumi oriġinali, tifkiriet, u wirjiet interattivi fejn il-viżitaturi jkunu jistgħu jkantaw, jiżfnu, u jħalltu l-mużika flimkien ma' xbihat tal-membri tal-band. Din il-wirja, jew mużew infetħet fl-2013. Sena wara żaru dan il-mużew nofs miljun ruħ. Illum huwa stmat li aktar minn mitt elf persuna jmorru fih kull sena. Normalment dawra f’dan il-mużew tieħu bejn siegħa u tliet sigħat, jiddependi minn kemm dak li jkun jidħol fl-ispirtu u kemm il-memorja tibda tieħdu lura fiż-żmien.

Kurżità

Meta dawn l-erba’ persuni ngħaqdu fi grupp mużikali ħadu l-isem ta’ Festfolk. Meta l-manager tagħhom issuġġerixxa li isem il-kwartett isir l-akkronomu ta’ isimhom sabu ntopp. Abba kien isem ta’ kumpanija li tipproċessa l-ikel, bħal kavjar, aringi u prodotti oħra. Huma talbu permess biex jużaw dan l-isem lid-diriġenti tal-kumpanija u dan il-permess ingħata fl-1974. Ta’ min jgħid li sal-lum wieħed għadu jsib jixtri prodotti tal-ikel tad-ditta Abba.

Agnetha, Björn, Benny u Anni-Frid ma  għadhomx flimkien bħala l-grupp Abba, imma għadhom leġġenda mhux biss għalina li niftakruhom attivi fi tfulitna u żgħożitna, imma anke mal-ġenerazzjonijiet tal-lum. Għax it-tajjeb ma jwarrabx, it-tajjeb ma tmurx il-moda tiegħu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 31 ta' Jannar 2026

Vokazzjonijiet femminili

 

Meta nitkellmu dwar vokazzjonijiet femminili nkunu qed nirreferu għas-sorijiet. Spiss tqum xi diskussjoni, l-aktar illum meta l-media soċjali għandu aċċess għaliha kulħadd, dwar jekk wasalx iż-żmien li jew is-saċerdoti jitħallew jiżżewġu jew jibdew ikunu ordnati saċerdoti nisa. Dwar dawn iż-żewġ punti tkellimt fuq fuq jew ser nitkellem fl-artikli li jmiss, biss illum ser nagħti ħarsa lejn il-kwistjoni ta’ saċerdoti ta’ sess femminili. Tajjeb ngħidu li fi Knejjes Kristjani, iżda mhux fil-Knisja Kattolika, is-saċerdotessi jeżistu. Minkejja li ma kinux minn dejjem.

Il-pożizzjoni tal-Knisja Kattolika

Il-pożizzjoni uffiċjali tal-Knisja Kattolika dwar il-kwistjoni tas-saċerdoti nisa hija bbażata fuq it-tagħlim ta’ Ġesù Kristu, li għażel biss l-irġiel bħala l-appostli tiegħu. Skont din id-duttrina, is-saċerdozju Kattoliku huwa riservat biss għall-irġiel, għax dawn jirrappreżentaw lil Kristu, li kien raġel. Barra minn hekk, il-Knisja Kattolika ssostni li din il-prattika nżammet b’mod konsistenti fit-tradizzjoni tal-Knisja sa minn żminijiet appostoliċi. Il-Knisja temmen li m’hemm l-ebda setgħa li tinbidel din il-linja ta’ tagħlim, peress li ġiet istitwita minn Kristu nnifsu. Il-Knisja Kattolika għandha storja twila u tradizzjoni li ma tħallihiex tordna n-nisa bħala qassisin.

Liġijiet

Fil-fidi hemm il-liġi diretta u l-liġi pożittiva. X’jiġifieri? Il-liġi diretta hija dik il-liġi, jew ordni li ġejja direttament mingħand Alla, bħalma huma l-Kmandamenti. Pereżempju ladarba hemm il-kmandament li jgħidlek “la toqtolx” il-Knisja ma tista’ qatt tibdel il-pożizzjoni tagħha dwar l-ewtanasja jew l-abort minkejja li l-liġijiet ċivili jkunu jippermettuhom. Iżda fil-każ ta’ liġi pożittiva il-Knisja tkun tista’ tbiddel il-pożizzjoni tagħha għax din ma tkunx ordni li taha Alla, pereżempju li s-saċerdoti ma jistgħux jiżżewġu. Imkien fil-Kelma ta’ Alla ma hemm din l-ordni imma din hija liġi li għamlitha l-Knisja stess għax ħasset li hekk ikun jaqbel. Fejn jidħol is-saċerdozju femminili ma hemmx liġi diretta.

Papiet riċenti

L-aħħar tliet papiet, konxji minn nuqqas kbir ta’ vokazzjonijiet u mill-kurrenti fi ħdan il-Knisja stess favur is-saċerdozju femminili, tkellmu fuq dan.  Il-Papa San Ġwanni Pawlu II, fl-ittra appostolika tiegħu tal-1994 “Ordinatio Sacerdotalis,” stqarr li l-Knisja m’għandhiex l-awtorità li tordna n-nisa bħala qassisin. Dan il-papa afferma li s-saċerdozju Kattoliku huwa riservat biss għall-irġiel u li l-Knisja m’għandhiex is-setgħa li tbiddel din il-prattika. F’omelija tiegħu waqt il-quddiesa tal-Griżma f’San Pietru, f’April 2012, il-Papa Benedittu XVI saħaq li hemm “sitwazzjoni drammatika” fil-Knisja u li hija diffiċli ħafna. Huwa kien qed jindika grupp ta’ saċerdot mill-Awstrija li talbu aktar bilanċ bejn is-sessi fi ħdan il-Knisja u fost oħrajn kienu favur is-saċerdozju tan-nisa. Dakinhar Ratzinger fakkar fil-pożizzjoni “irriversibbli” li ħareġ il-Papa Wojtyla dwar din il-kwistjoni. Skont il-Papa Freanġisku s-saċerdozju femminili huwa “problema teoloġika”. Mara ma tistax tersaq għas-saċerdozju “għax għaliha ma jgħoddx il-prinċipju Petrin, iżda dak Marjan, li huwa iktar importanti. Għalhekk, il-fatt li n-nisa ma jaċċessawx il-ħajja ministerjali mhuwiex deprivazzjoni, għax posthom huwa ferm iktar importanti.” “In-nisa huma ta’ servizz kbir bħala nisa, mhux bħala ministri fi ħdan l-Ordnijiet Sagri,” qal il-Papa Franġisku f’intervista ma’ CBS News f’Mejju tas-sena 2024, fejn tenna il-“le” ferma tiegħu għad-djakonat femminili u, konsegwentement ukoll għas-saċerdozju għan-nisa.

Din hija l-pożizzjoni tal-Knisja Kattolika dwar is-saċerdozju femminili u jidher li ftit hemm tama li tinbidel. Hemm ħafna Nsara favur din il-pożizzjoni imma hemm ukoll kurrenti, anke jekk huma f’minoranzi, li huma kontra dan il-ħsieb tal-Knisja.

Fr Reno Muscat

 Il-Mument - 20 ta' April 2025