Gwerra u paċi

Meta nisimgħu jew naqraw it-titlu ta’ dan l-artiklu għandna mnejn ma nifhmux mill-ewwel xi ħsieb ikun hemm warajh. Il-gwerra nafu x’inhi, minkejja li ħafna minna qatt ma esperjenzawha, imma l-paċi, il-paċi vera, kemm nafu xi tfisser?

Opra letterarja

Għandu mnejn f’moħħna mill-ewwel jiġi dak li kiteb Leo Tolstoy, l-awtur Russu, magħruf madwar id-dinja kollha għar-rumanzi tiegħu fosthom Anna Karenina u War and Peace – Gwerra u Paċi. Il-ġlieda tar-Russja ma' Napuljun, Tolstoy raha bħala traġedja li kienet tinvolvi lill-umanità kollha.

War and Peace huwa bbażat fuq l-invażjoni ta' Napuljun fir-Russja fl-1812 u jsegwi tlieta mill-aktar karattri magħrufa fil-letteratura: Pierre Bezukhov, l-iben illeġittimu ta' konti li kien qed jiġġieled għall-wirt tiegħu u f’mixja spiritwali kontinwa; Il-Prinċep Andrei Bolkonsky, li jħalli l-familja tiegħu biex jiġġieled fil-gwerra kontra Napuljun; u Natasha Rostov, it-tfajla żagħżugħa u sabiħa li ħadu nteress fiha ż-żewġ irġiel.

Hekk kif l-armata ta' Napuljun tibda tinvadi lir-Russja, Tolstoy isegwi b'mod brillanti karattri li jkunu ġejjin minn diversi oqsma; bdiewa u nobbli, ċivili u suldati, li kollha kemm huma jissieltu mal-problemi li jinqalgħu fi żminijiethom, mal-istorja tagħhom u mal-kultura tagħhom. U hekk kif l-istorja f’dan ir-rumanz tissokta, dawn il-karattri jsiru wħud mill-aktar figuri umanistiċi fil-letteratura dinjija. Ir-rumanz jintemm bi Pierre u Natasha jiżżewġu u jkollhom familja sabiħa u ferħana b’għadd ta’ wlied. Ir-rumanz fih ħsibijiet u argumenti filosofiċi ta' Tolstoy, li jrid juri li r-rieda ħielsa tal-bniedem hija biss illużjoni u li l-avvenimenti li jseħħu fil-ħajja tagħna huma determinati minn numru bla qies ta' fatturi. Huwa jargumenta li filwaqt li rridu nżommu l-illużjoni tar-rieda li ngħixu ħielsa, fl-aħħar mill-aħħar aħna dejjem għandna bżonn lil ħaddieħor.

Vera jew le?

L-istorja ta’ dan ir-rumanz hija vera jew fittizja, ivvintata minn Tolstoy biex iwassal messaġġ? F’dan il-ktieb insibu numru ta’ persuni veri, bħalma huwa Napuljun wara kollox u ħafna mill-fatti li jissemmew fir-rumanz seħħew tabilħaqq, biss fejn jidħlu l-istejjer tal-persunaġġi li nsibu f’din il-kitba huma fittizji, ivvintati mill-awtur sabiex iwassal il-messaġġ u l-ħsieb tiegħu, għalhekk dan il-ktieb nistgħu ngħidu li huwa bejn fittizju u storiku li jgħaqqad narrattiva fittizja mal-istorja attwali. Hu x’inhu, dan ir-rumaz kien maqlub f’għadd ta’ lingwi u huwa stmat li ġew mibjugħin aktar minn tletin miljun kopja tiegħu.

Lil hinn mir-rumanz

Ejjew immorru lil hinn mill-istorja ta’ dan ir-rumanz u naraw ftit kemm il-bneidem jgħix fi gwerra jew f’paċi. Qabditni l-kurżità u għamilt ftit tiftix. Rajt kemm kien hawn gwerer madwar id-dinja kollha minn tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija sal-lum. Sibt li kien hawn 248 gwerra u 153 konflitt. Bejniethom dawn jammontaw għal 401. Issa jekk it-Tieni Gwerra Dinjija ilha 80 sena li spiċċat u għalhekk niddividu 400 bi 80, nispiċċaw bin-numru 5. Bejn wieħed u ieħor 5 gwerer kull sena. Minn dawn l-400 gwerra jew konflitt, 15 biss intemmu qabel 3 xhur. Xi wħud minnhom damu snin u oħrajn għadhom għaddejjin. Mela 5 gwerer kull sena li jkunu itwal minn 3 xhur, nistgħu ngħidu li kull sena ma kienx hemm ġurnata waħda biss, minn wara l-aħħar gwerra dinjija ’l hawn, li fid-dinja kollha saltnet il-paċi! Naf li dan ir-raġunament u l-mod kif ikkalkulajt dan l-argument huwa xjentifikament żbaljat għal kollox, imma l-għan tiegħi kien li nara kemm id-dinja għexet fi sliem totali dawn l-aħħar 80 sena. Naħseb li taqbli miegħi jekk ngħid li ftit jew xejn.

Sliem veru

Il-paċi vera hija kunċett multidimensjonali li jinkludi kemm l-stat intern ta' serenità f’qalb u moħħ l-individwu kif ukoll il-kundizzjonijiet esterni ta' armonija, ġustizzja u n-nuqqas ta' vjolenza. Hija idea wiesgħa ħafna li tmur lil hinn minn sempliċement in-nuqqas ta' kunflitt sabiex tinkorpora l-preżenza ta' ftehim u rispett kemm fl-isferi personali kif ukoll fis-soċjetà. Nerġa’ għal Tolstoy. X’għamel dan il-ġenju letterarju? Għaqqad l-isfera personali mal-isfera soċjali, xena ħolistika. Għalhekk nistgħu ngħidu li anke fi żmien il-gwerra, wieħed jista’ jkun fil-paċi. Kif? Għall-bniedem, il-paċi vera spiss tfisser stat ta’ kalma, trankwillità, u kuntentizza, ħieles mill-inkwiet u l-ansjetà.  Dan ma jfissirx in-nuqqas ta' emozzjonijiet, iżda l-abbiltà li tgħix dawn l-emozzjonijiet mingħajr ma tkun megħlub minnhom, u żżomm l-istabbiltà interna anke f'mumenti diffiċli. Li tgħix fil-mument preżenti, u teħles milli tkunu skjav tal-ħsibijiet dwar il-passat jew il-futur.

Fuq livell aktar wiesa', livell ta’ soċjetà, il-paċi vera spiss tissejjaħ "paċi pożittiva," li hija n-nuqqas ta' vjolenza fil-forom kollha tagħha flimkien mal-ġustizzja soċjali u l-ekwità għan-nies kollha. Ħafna jissuġġerixxu li l-paċi dinjija ġenwina hija fatt kollettiv li jibda billi l-individwi jikkultivaw il-paċi interna u mbagħad jgħaddu dik l-atmosfera ta' paċi fil-familji tagħhom, fil-komunitajiet u fid-dinja. Imma kemm tabilħaqq xi darba d-dinja kollha se ssib il-paċi vera?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' April 2026

NUMRI

 

Qatt ħsibt kemm in-numri għandhom importanza f’ħajjitna? Aħseb biss li hekk kif nitwieldu, l-istat jagħtina numru li jibqa’ magħna tul ħajjitna kollha, in-numru tal-identità tagħna. Tul ħajjitna nkunu ngħixu f’dar li jkollha numru fl-indirizz tagħha u dan mhux kollox, mal-indirizz ikollna l-kodiċi postali. Hekk kif tintemm din ħajjitna, nispiċċaw f’qabar li wkoll ikollu n-numru tiegħu. Qegħdin taraw kemm in-numri jagħmlu parti importanti f’ħajjitna? In-numri huma xi ħaġa ovvja għalina llum, iżda forsi mhux kulħadd jaf l-oriġini tal-kitba tagħhom. Minn liema tradizzjoni ġejjin iċ-ċifri li nużaw aħna l-bnedmin?

Kultant l-affarijiet li jidhru l-aktar sempliċi għalina jaħbu stejjer straordinarji. Dan huwa l-każ fejn jidħlu ċ-ċifri li jiffurmaw in-numri tagħna.

Bidu

L-Eġizzjani tal-qedem kellhom sistema ta' numri fuq bażi ta’ għaxra. Dan il-poplu beda min-numru wieħed u assoċja simbolu miegħu, li kienet linja vertikali, imbagħad assoċja linja mgħawġa man-numru għaxra, forma ta’ arkata, ħoloq simbolu għan-numru mija, wieħed għan-numru elf, wieħed għal mitt elf u wieħed għal miljun. F’dan l-aħħar każ is-simbolu probabbilment kien jirrappreżenta divinità. Biex nifhmu ftit jekk wieħed kien ikun ried jikteb in-numru għoxrin kien jikteb hekk: ∩∩ biex jikteb ħamsa u għoxrin kien jikteb hekk: ∩∩ǀǀǀǀǀ. Fil-Mesopotamja, il-Babiloniżi kellhom ukoll sistema numerika bbażata fuq ir- ripetizzjoni tal-istess simbolu, iżda fil-każ tagħhom in-numerazzjoni kienet fuq bażi ​​ta’ sittin. Sinjal imżerżaq żgħir kien jissimbolizza n-numru wieħed, sinjal vertikali n-numru għaxra, sinjal imżerżaq akbar kien jissimbolizza sittin. Nieħdu l-eżempju ta’ qabel, in-numru għoxrin kien jinkteb hekk: ǀ ǀ filwaqt li l-ħamsa u għoxrin kien jinkiteb hekk: ǀ ǀ /////.

Il-Greċja u Ruma

Fil-Greċja kien hemm żewġ sistemi, it-tnejn ibbażati fuq għaxra: Is- sistema Attika, ibbażata fuq ir-ripetizzjoni tas-simboli. In-numri minn wieħed sa erbgħa kienu rappreżentati b’linja vertikali. Il-ħamsa kienet miktuba bl-ittra P tal-kelma Griega ħamsa, pente. Għan-numri minn sitta sa disgħa, kienu jiżdiedu linji ma' P biex jindikaw l-unitajiet. Għan-numri għaxra, mija, elf u għaxart elef intużaw l-ittri inizjali tal-kliem korrispondenti : D għal deca (għaxra), H għal hekaton (mija), X għal khilioi (elf) u M għal myrioi (għaxart elef). Is-sistema Jonika minflok kienet tassoċja n-numri mal-ittri f'ordni alfabetika u l-alfabett kien magħmul minn 27 ittra (biż-żieda tal-ittri antiki sigma, coppa u sampi). Minn wieħed sa disgħa ntużaw l-ewwel disa' ittri (minn alpha sa theta), id-disa' ittri ta' wara ntużaw għal multipli ta' għaxra sa disgħin (10 = iota , 90 = coppa ) u l-aħħar disgħa għal multipli ta' mija sa disa' mija (100 = rho , 900 = sampi). Is- sistema numerika Rumana, li żgur ħafna jafu biha għax għadha tintuża llum kienet pjuttost simili għal dik Attika. Is-sistema kienet taħdem permezz ta' żieda u tnaqqis skont il-pożizzjoni tal-ittri, pereżempju IV = 4 (wieħed jitnaqqas minn ħamsa) filwaqt li VI = 6 (wieħed jiżdied ma' ħamsa).

Numri Indjani u Għarab

Iżda s- sistema deċimali pożizzjonali li nużaw illum ġejja mit- taħlita ta’ żewġ kulturi: Indjana u Għarbija. Fl-Indja, bejn it-300 QK u l-400 WK, in-numri Brahimi (partikolarment simili għal tagħna) kienu qed jintużaw fuq il-muniti, jiġifieri, simboli uniċi għal kull ċifra mill-1 sad-9. Qabel ma waslu l-Ewropa, dawn l-ewwel disa’ ċifri għamlu vjaġġ twil  u laħqu l-Mediterran u waslu għand xi studjużi Għarab. Mohammed ibn-Musa al-Khuwarizmi, matematiku u ġeografu Persjan, kiteb xogħol dwar l-alġebra tradott għal-Latin bl-isem ta’ De numero Indorum, jew Dwar in-Numri Indjani. F’din il-kitba huwa spjega fid-dettall kif taħdem is-sistema numerika Indjana, u forsi għal din ir-raġuni ħafna minna naħsbu li n-numri tagħna huma esklussivament ta’ derivazzjoni Għarbija.

Fl-Ewropa

Kien Leonardo Pisano, li wara li kien ivvjaġġa lejn il-lvant, wassal din is-sistema numerika fl-Italja wara li ġie f'kuntatt man-numri Hindu-Għarab fil-vjaġġi li għamel ma’ missieru. Huwa fisser din is-sistema fil-ktieb Liber Abaci fl-1202, li fih iddeskriva ċ-ċifri użati minn dawn il-popli, inkluż in-numru 0, ċifra li ma kinitx tinstab f’sistemi numeriċi oħra.

Kien diffiċli li tiġi abbandunata s-sistema numerika Rumana fl-Ewropa u l-bidla saret bil-mod ħafna. Għalkemm il-Liber Abaci kiseb suċċess kbir, is- sistema numerika Griega, forsi minħabba l-viċinanza ġeografika, baqgħet tintuża fir-reġjuni madwar l-Adrijatiku għal ħafna snin. Sadanittant, fil-bqija tal-Ewropa, għal żmien twil ħafna kien hemm nuqqas ta’ qbil bejn dawk li riedu jadottaw in-numri l-ġodda u dawk li riedu jibqgħu jużaw in-numri Rumani l-antiki. Fl-1280 il-belt ta' Firenze pprojbixxiet l-użu ta’ din is-sistema lill-bankiera, għax xi wħud minnhom setgħu jifffalsifikaw iż-żero għal vantaġġi ekonomiċi. Għaddew is-sekli sakemm in-numri Għarab-Indjani ġew stabbiliti fl-Ewropa kollha. Dan seħħ fis-seklu XVI.

U aħna llum nużaw in-numri tul ħajjitna kollha bla ma naħsbu xi storja twila għandhom!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 18 ta' April 2026

 

 

L-Għid il-kbir fil-Knisja Kattolika u dik Ortodossa

Il-Kristjani Kattoliċi u Ortodossi aktarx jiċċelebraw l-Għid f'dati differenti minħabba l-użu ta' kalendarji differenti. Il-Knisja Kattolika tuża l-kalendarju msejjaħ Gregorjan filwaqt li l-Knisja Ortodossa tuża dak imsejjaħ Ġuljan. Biss ġieli jiġri li kemm il-Kattoliċi kif ukoll l-Ortodossi jiċċelebraw l-Għid il-Kbir fl-istess jum. Il-Għid Kattoliku jiġi ċċelebrat bejn it-22 ta' Marzu u l-25 ta' April, filwaqt li l-Għid Ortotoss iseħħ aktar tard, bejn l-4 ta' April u l-8 ta' Mejju. Għalhekk jekk l-Għid jiġi bejn l-4 u l-25 ta’ April jista’ jiġri li ż-żewġ Knejjes jiċċelebraw l-akbar festa tagħhom fl-istess jum. Hekk pereżempju ġara s-sena l-oħra, l-2025, meta l-Kristjani kollha ċċelebraw il-qawmien ta’ Kristu mill-imwiet nhar il-Ħadd 20 ta’ April. Din il-ħaġa sejra terġa’ sseħħ fis-sena 2034.

Għaliex dak iż-żmien

Bosta jistaqsu għaliex Ħadd il-Għid jibdel id-data tiegħu minn sena għal oħra, mhux bħal festi oħra, ngħidu aħna l-Milied, il-Kunċizzjoni, Is-Salvatur, Santa Marija u oħrajn. Il-Jum tal-Għid, il-festa prinċipali Kristjana li tiċċelebra r-riżurrezzjoni ta' Ġesù, tiġi ċċelebrata kull l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa. Din ir-regola kienet stabbilita mill-Konċilju ta' Nikea li sar fis-sena 325 wara Kristu. Għalhekk din ir-regola tagħmel l-Għid festa li ma għandhiex data fissa.

Issa bħalma għidt diġà, il-Knisja Ortodossa tuża kalendarju differenti minn dak li tuża l-Knisja Kattolika u għalhekk l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa spiss jiġi wara dak li fih ikun iċċelebrat l-Għid fil-Knisja hekk imsejħa Latina.

Il-Papa Ljun XIV esprima x-xewqa li tkun stabbilita data komuni għall-Għid bejn il-Kattoliċi u l-Ortodossi, biex ikunu megħlubin id-differenzi fil-kalendarji differenti użati  miż-żewġ Knejjes. L-għan prinċipali wara dan il-ħsieb hu li nibdew niċċelebraw il-qawmien mill-mewt ta’ Kristu flimkien biex insaħħu x-xhieda tal-Evanġelju u nsolvu xi problemi pastorali.

Kattoliċi u Ortodossi

Hawn bla ma rridu nistaqsu: Kristu mhux Knisja waħda waqqaf, mela liema waħda hi, dik Kattolika jew dik Ortodossa? Tassew li Kristu waqqaf Knisja waħda biss, imma kienu l-bnedmin li ħolqu dawn il-firdiet. Il-firdiet jeżistu fit-tmexxija tal-Knejjes u mhux fit-tagħlim għax it-twemmin Kattoiliku u dak Orrtososs huwa l-istess.

Il-Knejjes Kattolika u Ortodossa kienu Knisja waħda imma nfirdu minħabba x-xiżma tal-1054. It-tagħlim u t-twemmin taż-żewġ Knejjes huwa l-istess fejn għandhom x’jaqsmu s-sagramenti, il-fidi fi Kristu u l-Bibbja, iżda jvarjaw b'mod sinifikanti fejn tidħol l-awtorità tat-tmexxija. Il-Kattoliċi jirrikonoxxu lill-Papa bħala kap universali, filwaqt li l-Ortodossi huma awtonomi (jissejħu awtoċefali) taħt diversi patrijarki. Differenzi żgħar fit-teoloġija jeżistu wkoll, pereżempju filwaqt li l-Kattoliċi jemmnu li l-Ispirtu s-Santu ġej mill-Missier u mill-Iben, l-Ortodossi jemmnu li dan ġej biss mill-Missier. Hemm differenzi kbar fil-liturġija u kif din tiġi ċċelebrata. Il-ħobż li jużaw l-Ortodossi għall-Ewkaristija huwa ħobż bil-ħmira filwaqt li l-Kattoliċi jużaw ħobż bla ħmira. Fir-radd tas-salib, il-Kattoliċi l-ewwel imissu l-ispalla x-xellugija filwaqt li l-Ortodossi jmissu dik leminija. Insomma dettalji żgħar li ma jibdlu xejn fis-sustanza tal-fidi.

Ix-xiżma

Mela rajna li il-firda bejn dawn il-knejjes ma kinitx minn dejjem imma seħħet permezz ta’ xiżma.  Ix-xiżma tal-1054, magħrufa wkoll bħala x-Xiżma l-Kbira tal-Lvant, timmarka s-separazzjoni definittiva bejn il-Knisja Kristjana tal-Punent, imsejħa Kattolika u l-Knisja tal-Lvant imsejħa Ortodossa. Din il-firda ma kinitx frott ta’ xi avveniment isolat, iżda kienet il-qofol ta' sekli ta' tensjonijiet politiċi, kulturali u teoloġiċi.  Ruma kienet tiddikjara l-awtorità suprema tal-Papa fuq il-Kristjaneżmu kollu, filwaqt li Kostantinopli kienet tqisu biss bħala primus inter pares (l-ewwel fost l-ugwali) fost il-patrijarki. Ir-rivalità bejn l-Imperu Biżantin u s-Sagru Imperu Ruman, kif ukoll il-barrieri lingwistiċi, tal-Latin kontra l-Grieg, kienu elementi importanti li wasslu għal din ix-xiżma.

Fit-16 ta' Lulju 1054, il-Kardinal Umberto di Silva Candida, mibgħut mill-Papa Ljun IX, poġġa bolla ta' skomunikazzjoni kontra l-Patrijarka Michael Cerularius fuq l-altar tal-Bażilika ta’ Santa Sofija f'Kostantinopli, illum Istanbul fit-Turkija. Cerularius dlonk wieġeb billi skomunika lil-legati mibgħutin mill-Papa. U hekk bdiet il-firda li għadha sejra sal-lum. Kien biss fl-1965 li l-Papa Pawlu VI u l-Patrijarka Athenagoras formalment neħħew l-iskomuniki tagħhom lil xulxin, għalkemm iż-żewġ Knejjes baqgħu separati.

Tradizzjoni

Minkejja kollox, il-qofol ta’ din il-festa huwa dejjem l-istess: il qawmien ta’ Kristu mill-mewt. It-tradizzjoni tal-Bajd tal-Għid insibuha fiż-żewġ Knejjes. Fl-antik kien jitqassam bajd iebsa dekorat; il-verżjoni tal-ċikkulata bdiet fis-seklu tmintax, aktarx minn Turin. Il-bajda tal-Għid hija simbolu tradizzjonali tat-twelid u r-riżurrezzjoni, li nsibuha mifruxa kemm fil-Knisja Kattolika kif ukoll f’dik Ortodossa għax kif għidt, it-twemmin tagħhom it-tnejn huwa l-istess.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 4 ta' April 2026 

L-akbar gżira

Dawn l-aħħar ġimgħat fuq l-aħbarijiet bdejna nisimgħu bil-gżira bl-isem ta’ Greenland. Nemmen li ħafna minna semgħu b’din l-art imma minħabba d-distanza li teżisti bejn il-gżira u artna, ftit li xejn ikollna tagħrif dwarha. Mhux l-għan tiegħi li nidħol fil-merti tal-ġrajjiet u l-aħbarijiet li qed nisimgħu imma biss xi tagħrif dwar dan il-pajjiż.

Wara li Greenland saret kolonja Daniża fl-1721, ġiet kostituzzjonalizzata bħala art Daniża fl-1953. Kisbet id-dritt ta’ gvern lokali fl-1979  u sar gvern awtonomu fl-2009, li ppermettielha timmaniġġja r-riżorsi tagħha stess u tieħu passi lejn l-indipendenza. Sal-lum dan il-pajjiż għadu mhux indipendenti.

Xi tagħrif

Greenland hija l-akbar gżira fid-dinja, li ma hijiex kontinent, b’kobor ta’ aktar minn żewġ miljun kilometru kwadru. Hija territorju awtonomu ġewwa r-Renju tad-Danimarka, gżira li tinsab bejn l-oċeani Artiku u Atlantiku. Madwar 80% tal-art tagħha hija mgħottija b'ammonti kbar ta' silġ. Hija aktar minn darbtejn id-daqs tat-tieni l-akbar gżira fid-dinja li hja New Guinea. Minkejja dan il-kobor ta’ pajjiż, il-popolazzjoni hija waħda żgħira. Fil-fatt dan huwa wieħed postijiet bl-inqas b'popolazzjoni densa fid-dinja, b'madwar 57,000 resident. Biex nifhmu ftit kemm huma ftit ir-residenti ta’ Greenland, ngħid li matul is-sajf, f’San Pawl il-Baħar ikun hemm nies aktar milli hemm residenti f’din l-akbar gżira tad-dinja.

Qiegħed nirreferi għal Greenland bħala l-akbar gżira fid-dinja. Sewwasew l-Awstralja fiha kważi erba’ darbiet daqs Greenland, u hija gżira wkoll, iżda billi din hija kontinent, Greenland hija meqjusa bħala l-akbar gżira tad-dinja.

Bandiera

Il-bandiera ta’ din l-art kienet iddisinjata mill-politiku Greenlandiż Thue Christiansen. Din fiha żewġ strixxi orizzontali ta’ daqs ugwali b’dik ta' fuq ta’ lewn abjad u l-istrixxa ta’ isfel kulur aħmar. Fuq din il-bandiera hemm ċirku bl-ilwien abjad u aħmar imma l-ilwien jalternaw mal-ilwien tal-isfond tal-bandiera. Dan iċ-ċirku ma nsibuhx fin-nofs tal-bandiera imma kemmxejn lejn in-naħa tal-arblu. L-isem lokali għal din il-bandiera bil-lingwa Greenlandiża huwa Erfalasorput, li sewwasew tfisser “il-bandiera tagħna".

L-ewwel darba li n-nies ta’ Greenland bdew jaħsbu dwar bandiera tagħha stess kien fl-1973 meta ħames residenti pproponew bandiera ħadra, bajda u blu. Is-sena ta' wara, ġurnal lokali kien ħabbar ħdax-il proposta ta' disinn għal bandiera nazzjonali u għamel stħarriġ fost il-qarrejja biex jiddeterminaw l-iktar waħda popolari. Ta’ min jgħid li għaxra minn dawn il-ħdax-il disinn kellhom fuqhom is-Salib Nordiku (jew is-salib Skandinav), jiġifieri bħalma nsibu fuq il-bnadar tad-Danimarka, l-Iżvezja, il-Fillandja, Iceland, Faroe Island u xi oħrajn. Dan is-salib jgħaqqad lil dawn il-popli storikament u kulturalment u jagħtihom ukoll identità. Il-kumitat deċiżiv ma setax jasal għal kunsens, għalhekk ġew mitluba aktar proposti. Fl-aħħar, id-disinn attwali aħmar u abjad minn Thue Christiansen rebaħ bi ftit voti fuq is-salib Nordiku aħdar u abjad, Il-bandiera ħamra u bajda ta' Christiansen ġiet adottata uffiċjalment bħala l-bandiera nazzjonai fil-21 ta' Ġunju 1985. Tajjeb ngħidu li dak li ddisinja din il-bandiera kien politiku kif ukoll artist. Fil-fatt bejn l-1979 u l-1983 huwa kien il-Ministru għall-Edukazzjoni u l-Kultura ta’ Greenland.

Belt kapitali

Nuuk hija l-belt kapitali ta’ din il-gżira. Din il-belt hija ċ-ċentru tal-attivitajiet fil-gżira kif ukoll il-post minn fejn il-gvern imexxi. Hawn joqgħodu ftit aktar minn 20,000 ruħ, allura nistgħu ngħidu li joqgħodu aktar minn terz tal-popolazzjoni kollha ta’ Greenland. L-inħawi kienu abitati sa mill-era tal-Vikingi, fis-seklu X, li mbagħad għaddew għand id-Daniżi. Il-belt twaqqfet bl-isem ta’ Godthåb fit-29 ta' Awwissu 1728 mill-Missjunarju u esploratur Daniż-Norveġiż Claus Paars. Il-Campus tal-Università ta' Greenland, li fih ukoll l-Istitut tal-Istatistika, u l-binjiet prinċipali tal-Librerija Pubblika Nazzjonali ta' Greenland jinsabu fit-tramuntana ta' Nuuk. Il-Mużew li fih ukoll l-Arkivji Nazzjonali ta' Greenland, huwa wieħed mill-aqwa mużewijiet fi Greenland kollha u jinsab eżatt fil-port storiku ta’ Nuuk. Fil-belt ukoll hemm il-mużew tal-arti li fih numru ta’ opri artistiċi lokali. Nuuk ukoll hemm ajruport.

It-temp

Ma nistgħux nitkellmu fuq dan il-pajjiż bla ma nsemmu t-temp. It-temp fi Greenland ivarja b'mod drastiku skont ir-reġjun, mill-kosta tan-nofsinhar li joffru temp aktar ħanin sal-parti interna li hija estremament iffriżata. Greenland għandha żewġ staġuni prinċipali: xitwa twila u kiesħa, bejn Ottubru u April u sajf qasir u kiesaħ bejn Ġunju u Awwissu. It-temperatura tista’ tinżel sa 60 grad taħt iz-zero fl-eqqel tax-xitwa filwaqt li f’jiem sajfin it-temperatura rari titla’ aktar minn 20 grad. Dan huwa t-temp fuq din il-gżira enormi. Minħabba l-kobor ta’ din il-gżira, it-temperatura tvarja minn parti għal oħra tal-pajjiż, biss hu x’inhu, dan huwa pajjiż b’temp kiesaħ ħafna.

Hemm ħafna aktar xi tgħid dwar dan il-pajjiż, l-aktar dwar il-pożizzjoni geo-politika tiegħu, imma jien illimitajt ruħi għal xi tagħrif ġenerali biss.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Frar 2026

Il-grupp leġġendarju ABBA

Jgħidu li kollox bil-moda, kollox għandu ż-żmien tiegħu, kollox iħalli postu biex jagħti wisa’ lil ħaġa oħra. Imma kultant tiltaqa’ ma’ xi ħaġa li minkejja li jkunu għaddew bosta snin minn fuqha, donnha tkun għadha friska u żagħżugħa. Ftit xhur ilu kont Stokkolma, il-belt kapitali tal-Iżvezja u fost numru kbir ta’ mużewijiet, hemm wieħed iddedikat lill-grupp mużikali minn dan il-pajjiż li kien iġib l-isem ta’ Abba. Min ma jafx b’dan il-grupp? Ħaġa li mmeraviljatni meta żort dan il-mużew kienet l-għadd ta’ żgħażagħ li kien qed iżuruh. Kont qed nimmaġina li ġewwa nsib biss nies ta’ mpari, imma kont żbaljat. Indunajt kemm il-grupp Abba għadu popolari u minkejja li għaddew ħafna snin minn meta kien għadu magħqud, il-mużika tiegħu għadha maħbuba u għadha tinżel tajjeb mal-ġenerazzjonijiet tal-lum.

Min kienu

ABBA huwa grupp leġġendarju pop Żvediż li kien iffurmat f'Stokkolma fl-1972. Il-grupp jikkonsisti f'erba' membri li l-inizjali tagħhom jiffurmaw l-akronimu ABBA: Agnetha Fältskog, Björn Ulvaeus, Benny Andersson u Anni-Frid "Frida" Lyngstad.

Il-pedament li ta bidu għat- twaqqaf ta’ dan il-grupp nistgħu ngħidu li kien f'Ġunju 1966 meta Björn, li kien jagħmel parti milll-grupp folk Hootenanny Singers, iltaqa' ma' Benny li kien membru fil-grupp pop Hep Stars. Huma fehmu li kellhom xebh kbir fil-kitba tal-kanzunetti u bdew jikkollaboraw, imħeġġa mill- Stig Anderson li sar il-manager tagħhom.

Id-dinamika tal-grupp kollu seħħet meta l-irġiel iltaqgħu mal-futuri nisa tagħhom u seħbuhom mal-grupp. Björn u Agnetha Fältskog: Iltaqgħu f'Mejju 1969 waqt programm speċjali tat-televiżjoni u żżewġu fl-1971, filwaqt li Benny u Anni-Frid "Frida" Lyngstad iltaqgħu f'Marzu 1969 fil-konkors Melodifestivalen.  Huma kienu jgħixu flimkien imma żżewġu f’Ottubru 1978. Qabel ma saru uffiċjalment ABBA, l-erbgħa ħadmu fuq diversi proġetti kemm bħala solisti kif ukoll bħala backing vocals. F'April 1970, waqt li kienu fuq btala f'Ċipru, il-koppji taw spettaklu lis-suldati tal-Ġnus Magħquda. L-ewwel diska li huma rrekordjaw l-erbgħa li huma kienet fl-1970 bl-isem “Hej, gamle man”, diska bl-Iżvediż li kienet attribwita lill-membri maskili biss tal-grupp. L-ewwel diska li uffiċjalment ħarġet mill-grupp kienet People Need Love fl-1972.

Eurovision 1974

Il-festival Eurovision tas-sena 1974 sar fl-Ingilterra, sewwasew fi Brighton. Dik is-sena kienu qed jieħdu sehem 17-il pajjiż. Malta ma kinitx qed tieħu sehem, wara li sentejn qabel ħadet sehem bid-diska “L-Imħabba” li tkantat minn Helen Micallef u Joe Cutajar wara li s-sena ta’ qabel (1971), Joe Grech kien kanta “Marija l-Maltija” Sena wara, jiġifieri fl-1975 Renato kien ħa sehem f’dan il-festival bid-diska “Singing this Song.” Intant il-festival tal-1974 intrebaħ mill-Iżvezja li kellu lill-grupp Abba jirrapreżentah bid-diska “Waterloo”. Ftit wara dan it-trijonf, 'Waterloo' kienet in-Numru Wieħed fiċ-charts madwar l-Ewropa kollha, u saħansitra laħqet it-Top Ten fl-Istati Uniti, fejn il-Eurovision Song Contest qatt ma kellu l-ebda popolarità. Minn din ir-rebħa ’l quddiem il-grupp Abba sar magħruf mal-erbat irjieħ tad-dinja. Ir-repertorju ta’ dan il-grupp fih aktar minn 170 diska. Huma tellgħu spettakli bid-diski tagħhom madwar bosta pajjiżi fl-Ewropa kif ukoll fl-Awstralja, l-Istati Uniti u l-Ġappun. Jingħad li n-numru ta’ diski li biegħu jaqbes il ħames mitt miljun kopja

Minkejja li l-grupp infired fl-1982, id-diski tiegħu baqgħu xorta waħda popolari ħafna.

Il-Mużew

Semmejt fil-bidu li żort il-mużew li nsibu għal dan il-grupp. Il-Mużew huwa wirja interattiva li tinsab fi Djurgårdsvägen Stokkolma, l-Isvezja. Hemm wieħed ikun jista jara kostumi oriġinali, tifkiriet, u wirjiet interattivi fejn il-viżitaturi jkunu jistgħu jkantaw, jiżfnu, u jħalltu l-mużika flimkien ma' xbihat tal-membri tal-band. Din il-wirja, jew mużew infetħet fl-2013. Sena wara żaru dan il-mużew nofs miljun ruħ. Illum huwa stmat li aktar minn mitt elf persuna jmorru fih kull sena. Normalment dawra f’dan il-mużew tieħu bejn siegħa u tliet sigħat, jiddependi minn kemm dak li jkun jidħol fl-ispirtu u kemm il-memorja tibda tieħdu lura fiż-żmien.

Kurżità

Meta dawn l-erba’ persuni ngħaqdu fi grupp mużikali ħadu l-isem ta’ Festfolk. Meta l-manager tagħhom issuġġerixxa li isem il-kwartett isir l-akkronomu ta’ isimhom sabu ntopp. Abba kien isem ta’ kumpanija li tipproċessa l-ikel, bħal kavjar, aringi u prodotti oħra. Huma talbu permess biex jużaw dan l-isem lid-diriġenti tal-kumpanija u dan il-permess ingħata fl-1974. Ta’ min jgħid li sal-lum wieħed għadu jsib jixtri prodotti tal-ikel tad-ditta Abba.

Agnetha, Björn, Benny u Anni-Frid ma  għadhomx flimkien bħala l-grupp Abba, imma għadhom leġġenda mhux biss għalina li niftakruhom attivi fi tfulitna u żgħożitna, imma anke mal-ġenerazzjonijiet tal-lum. Għax it-tajjeb ma jwarrabx, it-tajjeb ma tmurx il-moda tiegħu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 31 ta' Jannar 2026

Vokazzjonijiet femminili

 

Meta nitkellmu dwar vokazzjonijiet femminili nkunu qed nirreferu għas-sorijiet. Spiss tqum xi diskussjoni, l-aktar illum meta l-media soċjali għandu aċċess għaliha kulħadd, dwar jekk wasalx iż-żmien li jew is-saċerdoti jitħallew jiżżewġu jew jibdew ikunu ordnati saċerdoti nisa. Dwar dawn iż-żewġ punti tkellimt fuq fuq jew ser nitkellem fl-artikli li jmiss, biss illum ser nagħti ħarsa lejn il-kwistjoni ta’ saċerdoti ta’ sess femminili. Tajjeb ngħidu li fi Knejjes Kristjani, iżda mhux fil-Knisja Kattolika, is-saċerdotessi jeżistu. Minkejja li ma kinux minn dejjem.

Il-pożizzjoni tal-Knisja Kattolika

Il-pożizzjoni uffiċjali tal-Knisja Kattolika dwar il-kwistjoni tas-saċerdoti nisa hija bbażata fuq it-tagħlim ta’ Ġesù Kristu, li għażel biss l-irġiel bħala l-appostli tiegħu. Skont din id-duttrina, is-saċerdozju Kattoliku huwa riservat biss għall-irġiel, għax dawn jirrappreżentaw lil Kristu, li kien raġel. Barra minn hekk, il-Knisja Kattolika ssostni li din il-prattika nżammet b’mod konsistenti fit-tradizzjoni tal-Knisja sa minn żminijiet appostoliċi. Il-Knisja temmen li m’hemm l-ebda setgħa li tinbidel din il-linja ta’ tagħlim, peress li ġiet istitwita minn Kristu nnifsu. Il-Knisja Kattolika għandha storja twila u tradizzjoni li ma tħallihiex tordna n-nisa bħala qassisin.

Liġijiet

Fil-fidi hemm il-liġi diretta u l-liġi pożittiva. X’jiġifieri? Il-liġi diretta hija dik il-liġi, jew ordni li ġejja direttament mingħand Alla, bħalma huma l-Kmandamenti. Pereżempju ladarba hemm il-kmandament li jgħidlek “la toqtolx” il-Knisja ma tista’ qatt tibdel il-pożizzjoni tagħha dwar l-ewtanasja jew l-abort minkejja li l-liġijiet ċivili jkunu jippermettuhom. Iżda fil-każ ta’ liġi pożittiva il-Knisja tkun tista’ tbiddel il-pożizzjoni tagħha għax din ma tkunx ordni li taha Alla, pereżempju li s-saċerdoti ma jistgħux jiżżewġu. Imkien fil-Kelma ta’ Alla ma hemm din l-ordni imma din hija liġi li għamlitha l-Knisja stess għax ħasset li hekk ikun jaqbel. Fejn jidħol is-saċerdozju femminili ma hemmx liġi diretta.

Papiet riċenti

L-aħħar tliet papiet, konxji minn nuqqas kbir ta’ vokazzjonijiet u mill-kurrenti fi ħdan il-Knisja stess favur is-saċerdozju femminili, tkellmu fuq dan.  Il-Papa San Ġwanni Pawlu II, fl-ittra appostolika tiegħu tal-1994 “Ordinatio Sacerdotalis,” stqarr li l-Knisja m’għandhiex l-awtorità li tordna n-nisa bħala qassisin. Dan il-papa afferma li s-saċerdozju Kattoliku huwa riservat biss għall-irġiel u li l-Knisja m’għandhiex is-setgħa li tbiddel din il-prattika. F’omelija tiegħu waqt il-quddiesa tal-Griżma f’San Pietru, f’April 2012, il-Papa Benedittu XVI saħaq li hemm “sitwazzjoni drammatika” fil-Knisja u li hija diffiċli ħafna. Huwa kien qed jindika grupp ta’ saċerdot mill-Awstrija li talbu aktar bilanċ bejn is-sessi fi ħdan il-Knisja u fost oħrajn kienu favur is-saċerdozju tan-nisa. Dakinhar Ratzinger fakkar fil-pożizzjoni “irriversibbli” li ħareġ il-Papa Wojtyla dwar din il-kwistjoni. Skont il-Papa Freanġisku s-saċerdozju femminili huwa “problema teoloġika”. Mara ma tistax tersaq għas-saċerdozju “għax għaliha ma jgħoddx il-prinċipju Petrin, iżda dak Marjan, li huwa iktar importanti. Għalhekk, il-fatt li n-nisa ma jaċċessawx il-ħajja ministerjali mhuwiex deprivazzjoni, għax posthom huwa ferm iktar importanti.” “In-nisa huma ta’ servizz kbir bħala nisa, mhux bħala ministri fi ħdan l-Ordnijiet Sagri,” qal il-Papa Franġisku f’intervista ma’ CBS News f’Mejju tas-sena 2024, fejn tenna il-“le” ferma tiegħu għad-djakonat femminili u, konsegwentement ukoll għas-saċerdozju għan-nisa.

Din hija l-pożizzjoni tal-Knisja Kattolika dwar is-saċerdozju femminili u jidher li ftit hemm tama li tinbidel. Hemm ħafna Nsara favur din il-pożizzjoni imma hemm ukoll kurrenti, anke jekk huma f’minoranzi, li huma kontra dan il-ħsieb tal-Knisja.

Fr Reno Muscat

 Il-Mument - 20 ta' April 2025

 

Vokazjonijiet li jintemmu

 

Minbarra n-nuqqas ta’ vokazzjonijiet saċerdotali u reliġjużi spiss niltaqgħu ma’ każi fejn persuni jkunu bdew din il-mixja u wara xi żmien jieqfu. Tajjeb naħsbu ftit dwar dan il-fatt.

Inkunu ċari

Qabel ma persuna tidħol għal ħajja bħal din trid tara sewwa jekk tabilħaqq hemmx vokazzjoni jew le. Mill-banda l-oħra min ikun qed jinkoraġġihom biex jaqbdu din it-triq għandu jkun ċar u jispjega sewwa din il-ħajja x’titlob. Ġieli jiġri li xi żgħażagħ jgħaddu xi jiem ta’ esperjenza f’xi kunvent biex jaraw b’għajnejhom kif inhi l-ħajja hemm ġew. Hekk għandu jkun, iżda spiss dawk il-jiem li fihom f’kunvent ikun hemm dawn it-talin, il-ħajja tiġi pproġettata b’mod differenti għal kollox milli kif tabilħaqq tkun fil-jiem l-oħra. Dan jista’ jwassal biex xi ħadd jitħajjar jidħol fl-ordni u wara ftit li jidħol jinduna li dak li kien qed jaħseb li jsib ikun biss illużjoni u għalhekk jiddeċiedi li jerġa’ lura. Il-kunvent jew is-seminarju ma huwiex xi stabbiliment fejn għandu xi ħaġa xi jbigħ u jagħmel minn kollox biex ibigħha.

Età

Forsi problema oħra ta’ dawn il-persuni li jduru lura lejn il-ħajja sekulari hija li dawn jidħlu f’din il-ħajja ta’ età żgħira wisq. Nemmen li qabel ma’ persuna taqbad din it-triq għandha tagħmel żmien taħdem u tgħix il-ħajja bħal kull żagħżugħ u żagħżugħa oħra. B’hekk ikollha f’moħħha idea ċara ta’ xi trid tagħmel b’ħajjitha. Id-dinja tax-xogħol hija dinja għal kollox differenti mid-dinja ta’ wara l-bieb tal-kunventi u tal-knejjes. Għalhekk ikun tajjeb li qabel wieħed jieħu deċiżjoni jkun matur biżżejjed.

Miċ-ċokon

Hawn min jirraġuna li kif jgħid il-qawl Malti: Ix-xemx minn filgħodu turi! Tabilħaqq imma jekk tifel ikun minn ċkunitu jilgħab bl-istatwi u bil-mudell ta’ knisja ma jkunx ifisser li dan għandu vokazzjoni. Kien hemm każi fejn xi talin daħlu għall-ħajja reliġjuża jew saċerdotali għax il-ġenituri tagħhom qalulhom li dik hija ħajjithom. Biss il-logħob u d-delizju tal-mudelli tal-knisja jew tal-istatwi ma huwiex indikazzjoni ta’ vokazzjoni. Din il-ħaġa tajjeb inżommuha f’moħħna. Hawn mhux qed ngħid li kull min hu dilettant tal-mudelli tal-knejjes jew tal-istatwi f’minjatura mhux tajjeb għal din il-ħajja imma rrid ngħid li dan id-delizju mhux il-barometru tal-vokazzjonijiet. Hemm min hu dilettant ta’ dawn l-affarijiet u tabilħaqq ikollu vokazzjoni u hemm oħrajn li huma dilettanti biss.

Skandli

Xi wħud iħallu din il-ħajja għax jippreferu li jitilqu milli jagħtu skandlu b’ħajjithom. Hekk għandu jkun. Illum nisimgħu b’ħafna skandli fid-dinja sekulari u donnhom in-nies drawhom u aċċetawhom, imma skandlu minn reliġjuż jew reliġjuża mhux aċettat. Din hija ħaġa tajba ħafna għax filwaqt li naċċettaw politiku li jitħammeġ bi skandlu, tal-anqas għadna nippretendu li bniedem fil-ħajja reliġjuża ma jagħtix skandli.

Dwar dawn l-iskandli, il-Knisja trid toqgħd ftit bilqegħda u taħseb ftit xi jkun qed jikkawżahom. Il-persuna reliġjuża qed issib ħajja diċenti? Snin ilu kien kellimni żagħżugħ li kien qabad il-mixja għall-ħajja reliġjuża. Kien qalli li kien xeba’ jiekol ħobż bil-butir kull filgħaxija. Din dinjità? Beda joħroġ jixtri xi ħaġa x’jiekol u ltaqa’ ma’ tfajla li llum hija martu. Min ilumu? U din hija storja waħda li smajt u li ma nistax ngħid li hija gravi. Kultant telf ta’ vokazzjoni tkun tort ta’ min imexxi. Ngħid ukoll li kien hemm żgħażagħ oħra ma’ dan il-ġuvni li ma telqux.

Tajjeb li kulħadd iżomm f’moħħu kliem San Pawl: “Dan it-teżor qiegħed għandna f'ġarar tal-fuħħar, ħalli b'hekk jidher sewwa li l-kobor ta' din il-qawwa ġej minn Alla, u mhux minna.” [2Kor:4:7]  U ġarra tal-fuħħar malajr tinkiser!

Fr Reno Muscat

Il-Mument - 30 ta' Marzu 2025

Vokazzjonijiet u l-qagħda attwali

 

Wara li rajna fit-tul xi tfisser vokazzjoni saċerdotali jew reliġjuża, rajna xi ftit il-kariżmi differenti u missejna fuq fuq il-problema tan-nuqqas ta’ vokazzjonijiet, xieraq issa naraw ftit il-qagħda f’pajjiżna. Meta qed ngħid qagħda, ma rridx nifhem li rrid nagħti xi statistika, għax nafu li ma tantx għandna fejn nimirħu fin-numru ta’ vokazzjonijiet, imma rrid nagħti ħarsa in ġenerali biex nifhmu l-problema tan-nuqqas ta’ vokazzjonijiet.

Parroċċi

Fl-Arċidjoċesi ta’ Malta nsibu 71 parroċċa filwaqt li fid-Djoċesi ta’ Għawdex insibu 15-il waħda. Filwaqt li l-parroċċi Għawdxin huma kollha mmexxijin minn saċerdoti djoċesani, f’Malta l-istorja hija differenti. Mill-parroċċi Maltin, 13-il waħda huma mmexxijin minn saċerdoti reliġjużi, jiġifieri patrijiet u mhux qassisin. Dan ifisser li aktar minn 18 fil-mija tal-parroċċi f’Malta huma tal-patrijiet. U dan illum, għax sa ftit ilu kien hemm 3 parroċċi oħra li llum għaddew f’idejn l-Arċidjoċesi Maltija.

Nistħajjilkom tgħiduli: “X’differenza tagħmel jekk parroċċa tkunx f’idejn il-qassisin djoċesani jew f’idejn il-patrijiet?” Il-problema hija li l-kariżma tal-patrijiet hija li jgħixu f’komunità u komunità ma tistax issir minn persuna waħda biss. F’għadd ta’ parroċċi li jitmexxew minn saċerdoti djoċesani nsibu lill-kappillan waħdu, imma jekk il-parroċċa tkun ta’ xi provinċja tal-patrijiet dan ma jistax iseħħ għax primarjament il-patri jrid jgħix flimkien ma’ patrijiet oħra.

Il-qagħda geografika

Ejjew issa naraw kif inhuma mifruxin il-parroċċi li jitmexxew mill-patrijiet. Insibu lil San Pawl il-Baħar, Burmarrad, il-Qawra, Santa Venera, il-Marsa (Trinità), Gwardamanġa, Il-Belt Valletta (San Duminku u Santu Wistin), Ta’ Xbiex, San Ġwann, Tas-Sliema (Sacro Cuor u Nazzarenu) u l-Fgura. Issa tajjeb ngħidu li dawn il-parroċċi huma ta’ diversi ordnijiet reliġjużi differenti. Huma maqsumin hekk: 3 tal-Franġiskani Konventwali, 3 tad-Dumnikani, 2 tal-Franġiskani Kapuċċini, 2 tal-Karmelitani, 1 tal-Franġiskani Minuri, 1 tal-Agostinjani u 1 tat-Tereżjani. Xi parroċċi li jkunu qrib u li jkunu jitmexxew minn patrijiet tal-istess ordni tista’ b’xi mod tinstab soluzzjoni, bħalma seħħ f’Burmarrad fejn il-parroċċa titmexxa minn patrijiet li jgħixu fil-komunità tal-Qawra, imma mill-bqija ftit hemm soluzzjonijiet. Ma hemmx parroċċi oħra tal-istess ordnijiet b’konfini jmissu ma’ xulxin.

F’idejn l-Arċisqof

Għaddejna minn fażi fejn 3 parroċċi li kienu tal-patrijiet għaddew f’idejn id-djoċesi (Marija Reġina l-Marsa, ta’ Fleur de lys u tal-Balluta). Id-djoċesi ħadet l-impenn li tmexxi dawn il-parroċċi imma kemm tiflaħ tilqa’ iżjed? Diġà għandha parroċċi b’nuqqas ta’ qassisin, tista’ tkompli żżid il-piż li diġà qed iġġorr? Bin-nuqqas ta’ vokazzjonijiet u bl-età tas-saċerdoti dejjem tikber, din il-problema ser teskala b’mod allarmanti fil-ġejjieni qrib. Tassew li saċerdot ma jieqafx mill-ħidma tiegħu mal-età tal-pensjoni, imma jasal żmien ukoll li s-saħħa tiegħu tbatti u ma jkunx jista’ jibqa’ jagħti servizz. U la jwarrab mhux ser ikun hemm min jissostitwih.

Mhux biss il-parroċċa

Għażilt li nikteb dwar il-qagħda tal-parroċċi għax din aktarx hija l-aktar entità reliġjuża qrib tan-nies, imma ma rridux ninsew bosta knejjes oħra, kemm dawk tal-patrijiet u oħrajn b’saċerdot djoċesan, li minkejja li ma humiex parroċċi joffru servizz lill-poplu. Immaġinaw lin-nies tal-Baħrija kieku ma għandhomx knisja b’qassis li jieħu ħsiebha! Hemm mhux parroċċa u jagħmel ma’ San Pawl tar-Rabat. Dawn il-knejjes ukoll għad jibdew jaffaċċjaw l-istess problemi li għandhom quddiemhom il-parroċċi. Din hija l-qagħda attwali, il-qagħda tas-sena 2025 f’Malta. Min jaf kif ser tkun sa għaxar snin oħra?

Fr Reno Muscat

Il-Mument - 6 ta' April 2025

Vokazzjonijiet u kawża tan-nuqqas tagħhom

 

Ilna nitkellmu dwar in-nuqqas ta’ vokazzjonijiet saċerdotali u reliġjużi u f’dawn il-kitbiet tiegħi ppruvajt nindaga ftit x’inhu jwassal biex inqas żgħażagħ illum jagħżlu din il-ħajja. Din hija kwistjoni li ma naħsbux fuqha aħna biss imma tippreokkupa lil kull membru tassew fil-Knisja.

X’qal il-Papa

Il-Papa Franġisku, waqt diskors lill-Kurja Rumana fl-okkażjoni tal-Milied tas-sena 2019, qal li ninsabu f’sitwazzjoni ta’ wara l-Kristjaneżmu (il-kelma li uża l-Papa kienet: post-Kristjanità), u li forsi għadna m’ aħniex konxji biżżejjed tagħha: “M’aħniex aktar fil-Kristjaneżmu! […]. Għalhekk neħtieġu bidla fil-mentalità pastorali, li ma jfissirx li mmorru għal pastorali relattiva. M’għadniex ngħixu f’reġim tal-Kristjaneżmu għax il-fidi – speċjalment fl-Ewropa, iżda mhux biss, anke f’ħafna pajjiżi tal-Punent – il-fidi​​m’għadhiex tikkostitwixxi prerekwiżit ovvju għall-ħajja komuni, anzi ħafna drabi saħansitra tiġi miċħuda, imqarrqa, emarġinata u ridikolata.”

Solitudni

Għandu mnejn waħda mir-raġunijiet għal nuqqas ta’ vokazzjonijiet hija li saċerdot għandu mnejn jgħix ħajja ta’ solitudni minħabba li ma jkollux familja. Imma tajjeb niftakru li hemm dimensjoni ta’ solitudni f’kull stat tal-ħajja, kif jafu sew il-miżżewġin, jista’ jiġi żmien li bniedem iħossu vojt tant li xejn u ħadd ma jista’ jimla dan il-vojt. Din il-possibbiltà, jekk ma tiġix aċċettata, tista’ twassal għall-falliment tar-relazzjoni. Mela s-solitudni ma hijiex sinonimu mas-saċerdozju. Ma’ dan kollu hemm ukoll ir-rivoluzzjoni diġitali u l-miġja tan-netwerks soċjali , speċjalment għall-ġenerazzjonijiet iż-żgħar, fejn il-kapaċità li jintużaw teknoloġiji ġodda ħafna drabi ma tikkorrispondix għal sens kritiku adegwat, speċjalment meta wieħed jixtieq ifittex fihom rimedju għas-solitudni. U s-solitudni tista’ twassal għall-fatalitajiet. Għal xi żmien kien hemm żieda impressjonanti ta’ suwiċidji fost il-qassisin fil-Brażil. Matul l-2018, 17-il qassis neħħew ħajjithom u 10 oħra fl-2021.

Stress

Jekk wieħed jifli bir-reqqa l-ħajja ta’ saċerdot għandu mnejn jinduna li din tista’ tkun ħajja b’ħafna stress. Biss biss is-saċerdot ma għandux tmiem il-ġimgħa bla xogħol, anzi dawn il-jiem ikunu aktar impenjattivi. Saċerdot ma jirtirax mal-età tal-pensjoni. U ma’ dan kollu wieħed għandu mnejn jara l-ammont ta’ xogħol li din il-ħajja titlob. Hawn min jaħseb li s-saċerdot kemm iqaddes quddiesa u lesta l-ġurnata, imma jinsa x-xogħol l-ieħor kemm pastorali kif ukoll xogħol klerikali kif ukoll manwali li dan il-bniedem ikollu jagħmel matul il-jum. Qassis żagħżugħ f’pajjiż fejn hemm nuqqas ta’ saċerdoti, fejn jista’ jsib ruħu ffaċċjat b’ħafna – anzi b’wisq – xogħol pastorali, jista’ jasal għal attitudni iper-responsabbli, li faċilment twassal għal attiviżmu żejjed, li mbagħad jinbidel fi stress, u dan f'ansjetà u dipressjoni. U spiss dan ikun jgħix  waħdu u ma jkunx jaf jieħu ħsieb tiegħu nnifsu. Nerġa’ nsemmi l-Brażil. Fl-2008 saret riċerka fejn inġabru madwar 1,600 intervista ta’ qassis u reliġjużi irġiel u nisa. Minn dan l-istudju kien innotat li l-kawża ewlenija ta’ stress fil-ħajja reliġjuża kienet in-nuqqas ta' privatezza,  nuqqas ta’ ħin u spazju għall-kura personali. Dan mhux xi sigriet, dawn huma ċifri li ġew ippubblikati u li kulħadd għandu aċċess għalihom. Għalhekk jekk żagħżugħ jew żagħżugħa jkunu qed jiddixxernu biex jidħlu għall-ħajja saċerdotali jew reliġjuża għandhom mnejn jaqtgħu qalbhom. Biss hawn tajjeb niftakru li l-istress, in-nuqqas ta’ ħin, privatezza u spazju ma jeżistux biss fil-ħajja tal-qassis, tal-patri u tas-soru imma f’kull stat ta’ ħajja.

Fr Reno Muscat

Il-Mument - 9 ta' Marzu 2025

Vokazjonijiet u n-nuqqas tagħhom

 

Spiss ngħidu li l-vokazzjonijiet saċerdotali u reliġjużi naqsu ħafna. Spiss ngħidu li pajjiżna, li darba kien jibgħat bosta missjunarji madwar id-dinja, għad jispiċċa hu fuq il-lista tal-pajjiżi tal-missjoni. Ikollna nammettu li tabilħaqq in-numru ta’ dawk li llum jagħżlu li joffru ħajjithom għas-servizz tal-poplu bħala saċerdoti jew reliġjużi naqas qatigħ meta mqabbel man-numru ta’ għexieren ta’ snin ilu. Il-fatt li bosta minna jħossuhom preokkupati b’dan il-fatt juri li għad hemm numru sostanzjali ta’ Maltin li mhux biss japprezzaw il-ħidma ta’ dawn it-talin imma wkoll iħossu l-ħtieġa tal-ħidma li jwettqu.

Sa mill-bidu

Elfejn sena ilu, meta kienet imwaqqfa l-Knisja, ma kienx hemm din il-problema? It-tweġiba għal din il-mistoqsija nistgħu nsibuha fil-paġni tal-Evanġelju. Ara ftit din is-silta, li għandna mnejn smajnieha kemm-il darba imma qatt ma rriflettejna dwarha jew qatt ma fhimna sewwa xi tfisser. Is-silta hija din: “Il-ħsad huwa kbir, imma l-ħaddiema ftit. Itolbu mela lil Sid il-ħsad biex jibgħat ħaddiema għall-ħsad tiegħu." (Lq 10:2)

Jekk nifhmu sewwa din is-silta ma ndumux ma nintebħu li sa mit-twaqqif tal-Knisja, ix-xogħol kellu jinqasam bejn ftit nies. Il-ħsad huwa l-ħidma filwaqt li l-ħaddiema huma s-saċerdoti u r-reliġjużi. Jekk nifhmu dan dlonk nindunaw li dak li qed naraw bħala problema kbira llum kienet diġà teżisti elfejn sena ilu. Minkejja kollox il-Knisja baqgħet wieqfa.

Żmien sabiħ u mhux

Kien hemm epoki fl-istorja tal-Knisja fejn din il-problema ftit kienet tinħass, imma dan kien meta l-ħajja kienet totalment differenti minn dik li ngħixu llum. Meta l-familji kienu numerużi aktar kien hemm probbabiltà li xi iben jew bint jagħżlu l-ħajja ta’ servizz fil-Knisja. Kien hemm żmien ukoll li familji nobbli kienu jaraw li xi ħadd minn uliedhom jagħżel il-ħajja reliġjuża. Insomma ma nkunx korrett meta ngħid il-kelma “jagħżel” għax fil-verità kien hemm żmien fejn il-ġenituri kienu jagħżlu huma din il-ħajja għal uliedhom. Kien hemm żmien fejn kien hemm dawk li jissejħu “donati”. Dawn kienu jkunu tfal ta’ familji, aktarx għonja, li jagħtu xi wieħed jew waħda minn uliedhom lil xi monasteru biex isiru raħeb jew soru tal-klawsura. Pereżempju San Tumas ta’ Aquino kien mogħti lill-monasteru ta’ Monte Cassino meta kellu 5 jew 6 snin. Meta kiber telaq u aktar tard ingħaqad mad-Dumnikani. Qegħdin nitkellmu fl-ewwel nofs tas-seklu 13. B’sistema bħal din, il-monasteri kienu jkunu mimlijin, imma kemm tabilħaqq kien ikun hemm membri li verament kien ikollhom vokazzjoni?

F’Malta

Xi snin ilu kont qed nitkellem ma’ persuna li għamlet xi żmien bħala ajk, jew fra. Din il-persuna qaltli li kienu ħafna aħwa u missieru kien webblu biex jidħol fra. Qalli li biex iħajru, missieru kien jgħidu li jekk jidħol il-kunvent jibda’ jiekol il-laħam mhux bħad-dar li l-laħam fuq il-mejda kien skars minħabba n-numru kbir ta’ wlied. Dan it-tali daħal b’dan il-ħsieb f’moħħu imma ftit wara ntebaħ li ħafna patrijiet kienu mżaqqin mhux għax kienu jieklu ħafna laħam imma għax kienu jieklu ħafna għaġin u ħobż. Wara xi snin ħareġ minn fra u żżewweġ.

Intant, inkompli dwar in-nuqqas ta’ vokazzjonijiet li qed naffaċċjaw illum. Qegħdin naraw parroċċi b’saċerdot wieħed, kunventi jingħalqu, kappelli li ma għadux isir quddies fihom u elf ħaġa oħra. X’nagħmlu? Mhux faċli twieġeb! Mill-esperjenza tiegħi ngħid li tabilħaqq illum, aktar minn qatt qabel, jgħodd għalina l-qawl Ingliż: Where there is a will there is a way!

Fr Reno Muscat

Il-Mument - 2 ta' Marzu 2025

 

Vokazzjonijiet u kariżmi

 

Sa issa naħseb li fhimna li hemm differenza bejn irħieb u patrijiet, bejn sorijiet tal-klawsura u sorijiet ta’ ħajja attiva. Spiss nisimgħu riferimenti żbaljati għalihom. Fil-fatt, spiss inkun qiegħed naqra, anke f’gazzetti prestiġjużi jew f’siti mill-aktar awtorevoli u nsib espressjonijiet bħal: “patri Benedittin” jew “raħeb Franġiskan”, kif ukoll “abbazija Franġiskana” jew “kunvent Benedittin”. Dawn l-iżbalji spiss insibhom f’kitbiet Taljani fejn fi lsienhom għandhom termini speċifiċi aktar minna l-Maltin. Il-Benedittini huma rħieb filwaqt li l-Franġiskani huma patrijiet filwaqt li raħeb joqgħod f’abbazija jew monasteru u patri joqgħod f’kunvent. Veru li l-użu ta’ dawn it-termini b’mod mhux xieraq ma jikkawża l-ebda disgrazzja, imma l-preċiżjoni m’għandhiex tkun dmir ta’ min jipprovdi l-informazzjoni? Intant id-differenzi li jeżistu bejn dawn ma hijiex biss fit-terminoloġija iżda fuq kollox hija fil-kariżma.

Ordnijiet Kontemplattivi

It-terminu “kontemplattivi” jirreferi għal dawk ir-reliġjużi kollha, ġeneralment irħieb, li għandhom it-talb u l-istudju tal-Iskrittura Mqaddsa bħala l-karatteristika primarja ta’ ħajjithom u jgħixu f’abbaziji jew monasteri bħalma diġà għidna. Il-Benedittini, tal-familji u l-kongregazzjonijiet kollha, iċ-Ċisterċensi, it-Trappisti, il-Kartużjani, il-Bażiljani tat-tradizzjoni Orjentali u l-Kanonċi Regolari tat-tradizzjoni Agostinjana huma ordnijiet kontemplattivi. Karatteristika komuni ta’ dawn il-familji kollha hija l-importanza tat-talb korali. Il-jum tal-irħieb kontempattivi huwa fil-fatt immarkat mil-Liturġija tas-Sigħat u talb komunitarju li jingħad fil-kor tal-knisja, ġeneralment permezz tal-kant Gregorjan.

Ordnijiet Mendikanti

It-terminu "ordnijiet mendikanti" jidentifika dawk l-ordnijiet reliġjużi kollha, imwielda bejn is-sekli 13 u 15 bħalma huma d-Dumnikani, il-Franġiskani, il-Karmelitani, is-Servi ta’ Marija eċċetra, dawk li jgħixu l-aspirazzjonijiet antiki tagħhom stess, bħall-faqar evanġeliku, il-predikazzjoni itineranti, il-libertà mill-kontroll episkopali u l-ħajja ta’ fraternità assoluta fost il-membri tal-ordni u għalhekk jissejħu “fra” minn Fratello bit-Taljan. Fost dawn insibu d-differenzi fil-kariżma tal-ordni. In-nukleu oriġinali tal-mendikanti huwa ffurmat mid-Dumnikani u l-Franġiskani, iż-żewġ ordnijiet li bdew din il-forma ta’ ħajja reliġjuża u warajhom imxew ordnijiet oħra. Fi ħdan l-ordnijiet mendikanti nsibu familji reliġjużi mwielda b’karatteristiċi u skopijiet differenti iżda li lilhom l-awtoritajiet pontifikali riedu jagħtuhom status legali komuni, speċjalment fir-rigward tal-possibbiltà li jipprietkaw, jiġbru l-elemosina (jittalbu) u jkunu eżenti mill-ġurisdizzjoni episkopali. Il-Knisja llum għandha sbatax-il ordni definiti bħala Mendikanti, filwaqt li tqis ukoll ir-riformi interni ta’ kull ordni. Pereżempju, hemm erba’ ordnijiet ta’ Franġiskani (Osservanti Minuri, Konventwali, Kapuċċini u Terzjarji), tlieta ta’ Agostinjani (Osservanti, Skalzi u Rikoletti), tnejn Karmelitani (Osservanti u Skalzi jew Tereżjani).

Kleriċi Regolari

Imbagħad hemm il-Kleriċi Regolari bħall-Ġiżwiti, il-Barnabiti, u t-Teattini. Karatteristika komuni ta’ dawn l-ordnijiet il-ġodda, li twieldu f’nofs is-seklu 16 u huma definiti bħala “Kleriċi Regolari”, huwa l-fatt li huma magħmula prinċipalment minn saċerdoti li ma għandhomx il-ħajja riġida tal-komunità. Huma jilbsu libsa simili bħal dik tas-saċerdoti djoċesani. Aktarx li dawn jipprattikaw forom ġodda ta’ talb bħalma huma l-Eżerċizzji Spiritwali ta’ Sant’ Injazju. L-edukazzjoni, il-predikazzjoni, il-missjoni u id-devozzjoni popolari huma fost il-kariżmi ta’ dawn il-Kleriċi.

Oħrajn

L-era moderna rat it-twelid ta’ Kongregazzjonijiet Reliġjużi li huma differenti mill-Kleriċi Regolari biss f’materji ġuridiċi u huma fil-biċċa l-kbira orjentati lejn għanijiet speċifiċi bħalma huma tagħlim, kura tal-morda jew missjonijiet. Minn dawn insibu ħafna madwar id-dinja, fost l-aktar magħrufin insibu lis- Salesjani, imwaqqfa minn San Ġwann Bosco. F’Malta għandna wkoll Soċjetà ta’ patrijiet imwaqqfa minn Malti bħalna. Dawn huma s-Soċjetà Missjunarja ta’ San Pawl, imwaqqfa minn Monsinjur Ġużeppi De Piro.

Fr Reno Muscat

Il-Mument - 23 ta' Frar 2025

Vokazzjonijiet attivi u kontemplattivi

 

Fil-ħajja reliġjuża nsibu ordnijiet jew istituti ta’ ħajja attiva u oħrajn ta’ ħajja kontemplattiva. Dawn huma kollha persuni li jikkonsagraw ħajjithom lil Alla, imma hemm differenza bejn ħajja u oħra. Il-ħajja attiva hija dik ta’ patrijiet u sorijiet, li jgħixu f’kunvent u li jaħdmu direttament mal-poplu. Għall-kuntrarju il-membri ta’ ordni, kongregazzjoni jew istitut ta’ ħajja kontemplattiva jgħixu f’monasteru jew abazija u ħajjithom hija aktar inklinata għat-talb milli għall-attivitajiet mal-pubbliku. Il-membri tal-ħajja kontemplattiva jissejħu rħieb il-fergħat maskili filwaqt li dawk femminili jissejħu sorijiet tal-klawsura. Malta ma għandniex irħieb, għalkemm bosta snin ilu kien hemm tentattiv li jitwaqqaf monasteru f’Malta imma l-pjan ma seħħx. Dan ma jfissirx li ma hemmx rħieb Maltin. Imma dawn qegħdin f’xi monasteru barra minn pajjiżna. Fejn jidħlu sorijiet tal-klawsura l-istorja hija differenti u nsibu numru ta’ monasteri f’Malta: tnejn il-Belt Valletta, wieħed fil-Birgu, wieħed Bormla, wieħed l-Imdina u wieħed San Ġiljan. F’Għawdex illum ma hemmx sorijiet tal-klawsura imma kien hemm żmien fejn kien infetaħ monasteru tas-Sorijiet Dumnikani u aktar qrib tagħha kien twaqqaf monasteru tal-Klarissi.

Ħajja kontemplattiva

Illum rari nisimgħu b’xi xebba li tingħaqad mas-sorijiet tal-klawsura u meta dan iseħħ tiġbed l-attenzjoni tal-media. Fiż-żminijiet li qed ngħixu fihom, imdawrin bil-media soċjali, taslilna l-aħbar u dlonk jibdew il-kummenti. Ħafna jqisu li jekk xebba tidħol f’monasteru tkun qed tarmi ħajjitha, tindifen ħajja, Oħrajn jgħidu li din hija ħajja moħlija u ladarba riedet tidħol soru setgħet daħlet soru ma’ xi kongeegazzjoni li tgħin lit-tfal, lix-xjuħ jew lill-morda. Min jirraġuna hekk ikun qed juri kemm ma jafx kemm jiswa t-talb u għandu mnejn għalih it-talb huwa ħin mitluf. Mhux bilfors hekk.

Tajjeb ngħidu li qabel ma San Duminku waqqaf l-ordni tal-patrijiet tiegħu, huwa waqqaf lis-sorijiet tal-klawsura biex jitolbu għal ħuthom il-patrijiet li billi l-kariżma tagħhom kellha tkun il-predikazzjoni, ma kienx ser ikollhom ħin daqs is-sorijiet biex jitolbu. Dan huwa s-sens ta’ ħajja f’monasteru tal-klawsura.

Ħafna jaħsbu li l-membri ta’ monasteru jkunu maqtugħin għal kollox mid-dinja. Dan huwa żball kbir. Nassigurakom li dawn il-membri jkunu jafu x’qed jiġri fid-dinja daqsna u kultant aktar minna. Dan juri kemm ikun żbaljat min jaħseb li dawk li jidħlu fil-klawsura jkunu donnhom mejtin u maqtugħin mill-kumpament tad-dinja. Huma għażlu din il-ħajja biex jitolbu għad-dinja, imma billi d-dinja tal-lum tilfet is-sens tat-talb, dawn jidhru li ramew ħajjithom.

Ħajja attiva

Mill-banda l-oħra hemm sorijiet ta’ ħajja attiva, li minkejja li n-numru tagħhom naqas sewwa, aħna aktar familjari magħhom. Dawn huma xebbiet li jagħżlu li jgħixu ħajjithom bil-voti tal-faqar, kastità u ubbidjenza imma jkollhom kuntatt kontinwu mad-dinja. Għalhekk insibu ħafna minn dawn is-sorijiet li jieħdu ħsieb tfal li ġejjin minn familji bi problemi, anzjani u morda. Ħajjithom issir talba. F’pajjiżna nsibu diversi kunventi ta’ sorijiet, xi wħud minnhom ta’ kongregazzjonijiet imwaqqfa minn Maltin stess bħal ngħidu aħna d-Dumnikani, imwaqqfa minn Carolina Cauchi u Fortunata Spiteri, is-Sorijiet Franġiskani tal‑Qalb ta’ Ġesù imwaqqfa minn Dun Ġużepp Diacono u Virginia Debrincat li mbagħad ħadet l-isem ta’ Suor Margerita tal-Qalb ta’ Ġesù, is-Sorijiet Ursolini, li twaqqfu minn Monsinjur Isidoro Formosa u Ulied Marija Ewkaristika li waqqafhom is-Superjur Ġorġ Grima. Dawn huma kollha sorijiet ta’ ħajja attiva li spiss niltaqgħu magħhom fil-ħajja tagħna.

Fr Reno Muscat

Il-Mument - 16 ta' Frar 2025

Vokazzjonijiet reliġjużi

 

Bit-twelid u l-formazzjoni tal-Muniċipalitajiet li seħħ fl-Ewropa lejn nofs is-seklu 12, is-soċjetà in ġenerali nistgħu ngħidu li ttrasformat ruħha. Il-monakiżmu tradizzjonali beda jidħol fi kriżi u bdew jitwieldu movimenti reliġjużi ġodda, l-aktar importanti minnhom huma dawk imwaqqfa minn San Franġisk ta’ Assisi u San Duminku ta’ Gużman.

Ordnijiet reliġjużi

L-Ordni Franġiskan u dak Dumnikan, imwielda fl-ewwel għoxrin sena tas-seklu tlettax, għandhom ħafna karatteristiċi komuni bejniethom li jiddistingwuhom mill-ħajja monastika. Dawn il-patrijiet jiċħdu kull tip ta’ ġid u ma jiddependux fuq ix-xogħol agrikolu biex jgħixu, bħalma kienu sa issa l-ordnijiet ta’ oriġini Benedittina, iżda fuq il-karità tal-fidili; għalhekk jissejħu Ordnijiet Mendikani, jiġifieri ordnijiet ta’ tallaba. Il-Franġiskani u d-Dumnikani jsejħu lilhom infushom patrijiet, aħwa, u mhux irħieb, jiġifieri rġiel solitarji, u jgħixu f’kunventi, postijiet fejn jinġabru, u mhux fil-monasteri, jiġifieri postijiet li fihom jiżolaw lilhom infushom. Hawn naraw ukoll li l-isem tad-djar fejn jgħixu dawn il-patrijiet kien element ġdid ukoll. Il-kelma “monasteru” turi fiha nnfisha is-solitudni: mono stare – tibqa’ waħdek, filwaqt li l-kelma “kunvent” ġejja minn con vivere: tgħix flimkien. Hawn naraw waħda mill-ħafna differenzi li jeżistu bejn l-irħieb, jew il-monaċi u l-patrijiet. Il-kunventi m'għadhomx jinbnew f'postijiet imbiegħda miċ-ċentri abitati, iżda fis-subborgi tal-bliet u wkoll it-tqassim arkitettoniku tal-knejjes ta’ dawn il-kunventi jkunu maħsub biex jilqgħu fihom bosta fidili. Dawn huma żewġ differenzi oħra li nsibu bejn il-ħajja monastika u dik f’ordni reliġjuż. Filwaqt li l-irħieb kienu jibnu l-monasteri tagħhom kemm jista’ jkun bogħod mill-ibliet, il-patrijiet bdew jibnu djarhom fil-qalba jew qrib l-ibliet. Il-knejjes tal-monasteri oriġinarjament kienu maħsuba biex fihom isir it-talb komunitarju tal-irħieb imma l-knejjes tal-patrijiet inbnew biex mal-komunità jingħaqdu wkoll il-fidili. Differenza oħra notevoli bejn il-Benedettini u l-membri tal-Ordnijiet Reliġjużi huwa l-vot tal-istabilità. Jekk raħeb jidħol f’monasteru jagħmel vot li jibqa’ fih ħajtu kollha, filwaqt li fl-ordnijiet mendikani dan il-vot ma jeżistix u patri jista’ jiġi trasferit minn kunvent għal ieħor skont il-ħtieġa jew fuq ordni tas-superjur, ġeneralment imsejjaħ “provinċjal.”

Riforma

Wara l- Konċilju ta’ Trento li sar bejn is-sena 1545 u l-1563, ġew ristrutturati ħafna ordnijiet reliġjużi tradizzjonali u twaqqfu oħrajn ġodda biex jiġġieldu l-ereżiji u biex jerġgħu jħabbru l-veritajiet tal-fidi lill-poplu Nisrani. L-istituti reliġjużi l-ġodda, bħalma huma t-Teatini, il- Barnabiti u l-Ġiżwiti huma nvoluti b’mod attiv fis-soċjetà billi jwettqu attivitajiet ta’ assistenza, appostolat u ta’ tagħlim mal-poplu. F’xi wħud minnhom hemm mentalità u dixxiplina militari, ta’ ġellieda lesti li jieħdu azzjoni. Dawn il-kongregazzjonijiet jissejħu Kumpanniji u s-superjuri tagħhom jissejjaħ Ġeneral.

Mhux irġiel biss

Sa issa aktarx trattajna l-ordnijiet jew l-istituti ta’ reliġjużi maskili imma nafu li jeżistu wkoll nisa reliġjużi, is-sorijiet. Hawn irridu niddistingwi bejn is-sorijiet tal-klawsura u s-sorijiet ta’ ħajja attiva. San Franġisk u Santa Kjara ta’ Assisi waqqfu s-sorijiet tal-klawsura li jissejħu Klarissi wara il-fundatur kien ġabar miegħu l-ewwel aħwa. Mill-banda l-oħra San Duminku waqqaf sorijiet tal-klawsura qabel waqqaf l-ordni tal-patrijiet li tissejjaħ Ordni tal-Predikaturi. Semmejt lil dawn iż-żewġ qaddisin għax kienu huma li biddlu r-rotta tal-ħajja komunitarja, minn persuni monastiċi għal persuni f’ordni reliġjuż. B’danakollu ma jfissirx li ma kienx hemm fundaturi oħra li waqqfu patrijiet u sorijiet.

Xi wħud mill-kongregazzjonijiet reliġjużi femminili twaqqfu minn fundaturi li għażlu r-regola ta’ xi ordni reliġjuż. Għalhekk insibu s-sorijiet Franġiskani u Dumnikani, imma dawn ma kinux imwaqqfa la minn San Franġisk u lanqas minn San Duminku.

Din hija l-istorja, fil-qosor ħafna, tal-bidu tal-ħajja reliġjuża.

Fr Reno Muscat

 Il-Mument - 9 ta' Frar 2025