Il-maskra

Maskra

L-imxija tal-Covid 19 biddlet id-dinja jew aħjar qalbet id-dinja ta’ taħt fuq, Fost il-ħafna tibdiliet li kellna nagħmlu f’dawn il-ġimgħat hija fejn jidħol l-użu tal-maskra. Sa ftit xhur ilu l-maskra kienu jilbsuha xi turisti aktarx Ċiniżi li jżuru l-Ewropa, u mhux kollha, xi waħdiet minnhom biss. Kienu jużawha l-ħaddiema li jaħdmu fit-trab biex jifrankaw xi ftit minn dak it-trab li jidħol fi mniffsejhom u l-istess bħat-turisti Ċiniżi, mhux kulħadd kien jużaha. Illum l-użu tal-maskra sar obbligu u qegħdin narawha kull fejn inħarsu.

Maskri jew maskli

Fuq il-mezzi tal-media soċjali qamet kemm-il darba l-kwistjoni ta’ x’għandna ngħidu u kif għandna niktbu l-kelma li tirreferi għal dik l-għata tal-imniffsejn u l-ħalq. Min jikteb u jgħid maskra u min isejħilha maskla.

Maskli 

Il-kelma maskra ġejja mit-Taljan <mashera> li ġejja minn kelma Pre-Indoewropea <masca> li tfisser nugrufun jew fatat iswed. Il-maskra ma tħallix lil dak li jkun jingħaraf bħalma ma jintgħarafx min jiksi wiċċu bin-nugrufun u jsir qisu fatat iswed. Mela la din il-kelma għandha l-anteneti tagħha bl-R il-kelma preċiża hija maskra u mhux maskla. Sfortunatament smajnieha eluf ta’ drabu imtennija b’mod żbaljat kif ukoll rajnieha miktuba wkoll ħażin. Issa ma rridux ninsew il-konsonanti likwidi, L, M, N, R u GĦ, li għandhom ħabta jixxiebħu bejniethom jew ma’ xi vokali oħra. Imma din mhux lezzjoni tal-Malti!

Maskli

Allura xi wħud jistgħu jistaqsu x’inhi maskla? Maskla hija frotta tal-baħar, dik li bl-Ingliż tissejjaħ <mussle>. Ma naħsibx li xi ħadd jitħajjar joħroġ b’xi maskla tal-baħar ma’ mnieħru! Aħjar jitfa’ maskra! Maskla hija wkoll kelma li fl-antik kienet użata fl-arti piroteknika. Qabel ma bdew isiru l-murtali li jinħarqu mill-kanen li jkunu mħawla fil-ħamrija jew marbutin sewwa f’kaxxi tal-injam, fil-festi Maltin kienu jinħarqu l-maskli. Dawn kienu jkunu bħal bott li dari kienu jieħdu t-te fih, qisu mug tal-enemel. Imma l-maskli kienu jkunu taċ-ċomb, ħadid jew ram. Fihom kien jitqiegħed il-porvli u magħhom titpoġġa biċċa miċċa li tibqa’ dieħla minn toqba li kien ikun fiha l-maskla. Dawn kienu jitpoġġew mal-ġenb tat-triq u jinħarqu waqt il-purċissjoni tal-qaddis jew qaddisa. Hawn l-istess ma naħsibx li hawn min se jitħajjar joħroġ b’xi maskla tal-metall ma’ wiċċu. L-ewwel ħaġa dawn huma tqal mhux ħażin u t-tieni ħaġa llum ma ssibhomx jekk mhux f’xi mużew tal-antikità.

Naħseb issa għamilniha ċara d-differenza bejn maskra u maskla. Issa hawn min qed jgħid li dawn huma varjanti u huma tajbin it-tnejn. Kulħadd jaħseb b’moħħu u jagħmel il-konklużjoni hu.

Tipi ta’ maskri

Maskra

Ara ma taħsbux li hawn sejjer ngħidilkom x’tipi ta’ maskri għandkom tilbsu meta tmorru tixtru. Xejn minn dan. Sejjer biss ngħidilkom kemm tipi ta’ maskri nistgħu insibu fil-ħajja madwarna.Fil-gwerra kienu komuni l-maskri tal-gas minħabba l-biża’ ta’ xi attakk mill-għadu b’gassijiet velenużi. Tip ta’ maskra oħra hija dik li nużaw fil-baħar biex naraw il-qiegħ, dik li llum saret tissejjaħ <goggles>. Din fi ċkuniti kont nisma’ min isejħilha maskra tal-għaddasa jew maskra tal-baħar. Bħal bosta kliem Malti ieħor, intilfet u qed nużaw biss il-kelma Ngliża.

Hemm sitwazzjoni fil-logħba tal-biljard li tissejjaħ maskra. Din tissejjaħ maskra wkoll, bl-R mhux bl-L.

Maskra

Żgur li l-aktar maskri pjaċevoli huma dawk tal-karnival. Dawn ivarjaw minn tal-kartun, tal-plastik, tal-lasktu u jistgħu jkunu wkoll taċ-ċeramika. Skont ma tħallas tieħu. Bosta ballijiet famużi li jsiru fil-karnival madwar id-dinja jkollhom esebizzjoni ta’ maskri mill-ifjen. Qed jiġi f’moħħi bħalissa l-karnival ta’ Venzja fejn kemm in-nisa kif ukoll l-irġiel jilbsu maskri mill-aktar lussużi li min jaf kemm jiswew flus. La semmejt il-karnival ma nistax inħalli barra dak tan-Nadur fejn hawn bi mħatra min ikollu l-aktar maskra oriġinali biex ma jintgħarafx minn dawk li jafuh.

Persuna

Forsi ftit jafu li l-kelma <persuna> wkoll ġejja minn kelma li tfisser maskra. Il-kelma Latina <persona> aktarx ġejja mill-kelma Etruska li kienet tfisser il-maskra li tintuża fit-teatru. Fil-qedem l-attur kien jagħmel il-parti teatrali tiegħu b’maskra kbira quddiemu u għalhekk meta jibdel il-maskra kien ukoll jibdel il-parti tal-personaġġ li kien ikun qed jinterpreta. Illum il-kelma persuna, li nużaw anke fil-Malti ħadet it-tifsira li ħadet; riferenza għal bniedem bla ma tindika il-ġeneru hux raġel jew mara.

Maksra tista’ jkollha wkoll sens metaforiku, meta bniedem juri wiċċ b’ieħor jingħad li jkun libes il-maskra u meta bniedem bħal dan jinkixiflu xi għemil li jkun wettaq malajr tisma’ lil min jgħid li waqgħetlu l-maskra. Metafora oħra li nużaw hija li l-ipokrita jilbes maskra skont il-waqt u skont il-ħtieġa. Kollha nafu xi jfissru dawn il-metafori għax huma komuni fit-taħdidiet tagħna.

Illum dorna dawra mal-maskri li l-pandemija tal-Covid 19 qed iġġibna wiċċ imb wiċċ magħhom, anzi qed twaħħalhomna ma’ wiċċna u mhux biss, rajna wkoll il-maskli!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 16 ta' Mejju 2020

Sejrin il-baħar

Kemm smajna teoriji dwar it-temp din is-sena? Għexieren ta’ previżjonijiet dwar kif se jkun is-sajf ta’ din is-sena. Hu x’inhu issa li s-sajf uffiċjalment jibda ftit jiem oħra, ejjew nagħtu ftit ħarsa lejn dan l-istaġun f’pajjiżna. Hemm bosta attivitajiet li jsiru fil-jiem twal u sħan tas-sajf Malti, imma llum nixtieq noħodkom sa xatt il-baħar. Mela tlaqna.

Fi ċkuniti

Ġurnata l-baħar fi ċkuniti kienet differenti minn dik tal-lum. Illum nistqarr magħkom li x-xemx naħrabha u mhux infittixha kif kont nagħmel meta kont għadni daqsxejn ta’ tifel. Intant, fi ċkuniti l-jum li konna nqattgħu ħdejn il-baħar aktarx kien ikun nhar ta’ Tnejn. Nistaħajjilkom tistaqsuni għalfejn it-Tnejn u mhux il-Ħadd? Billi l-familja tiegħi hija familja ta’ furnara, il-Ħadd kien ikun għalihom jum ta’ xogħol normali imma t-Tnejn filgħodu ma kinux jaħmu ħobż u għalhekk kien ikun il-jum waħdieni ta’ mistrieħ għan-nannu u z-zijiet li kienu jaħdmu fil-forn. Għalhekk it-Tnejn matul is-sajf ħafna drabi konna nerħulha għall-Armier.

Mas-soqfa ta’ żewġ karozzi pparkjati bi ftit spazju bejniethom konna norbtu liżar kbir biex noqgħodu taħtu u nistekknu xi ftit mill-qilla tax-xemx. Hemm taħt in-nanna kienet tieħu ħsieb tlesti biex timla l-ħawsla tagħha u tagħna billi hi ma kinitx tinżel tgħum. Il-kuġini kienu jehdew idoqqu d-diski bil-juke box oranġjo li kellu z-ziju, taħdem bil-batteriji. Tispiċċa diska u joħorġuha mill-kaxxa tad-daqq u jdaħħlu oħra. Dawk li ma kinux jafu jgħumu kienu jew jinżlu jċafċfu fejn jilħqilhom jew jikkurdaw tubu ta’ rota ta’ karozza, jonfħuh u jilbsuh madwar żaqqhom.

F’ħin l-ikel konna ninġabru taħt il-liżar li kien iservina ta’ kamp u nieklu kisra ħobż biż-żejt u t-tadam, nixorbu l-luminata jew ir-ruġġata li kienet tibqa’ kiesħa fil-picnic cooler, xi felli bettiegħa jew dulliegħa u mbagħad konna mmorru nixtru ġelat mingħand tal-van li kien jarma ftit bogħod minna. Wara l-ikel ma kinux iħalluna ninżlu ngħumu mill-ewwel imma wara xi siegħa konna nkomplu ngħumu u nċafċfu. Mal-erbgħa jew l-erbgħa u nofs konna nerġgħu lura lejn id-dar għax iz-zijiet u n-nannu kienu jkunu jridu jmorru jibdew il-ħidma tagħhom fil-forn . Din kienet ġurnata tipika ta’ ċkuniti fejn il-baħar.

Illum

Bla ma trid meta tqabbel ix-xena ta’ tfuliti ma’ dik tal-lum tara elf differenza. Illum tmur sa ħdejn il-baħar u ma ssibx fejn tpoġġi l-karozza aħseb u ara kemm tħalli spazju bejn żewġ karozzi biex tagħmel bħal speċi ta’ tinda għal ftit dell. Illum ix-xtajtiet tagħna jkunu mimlijin umbrellel biex dak li jkun jikrihom. Jien mhux kontra l-kummerċ, imma nemmen li għandu jkun hemm spażju fejn jekk bniedem ikun irid imur fejn il-baħar bla ma jikri umbrella jkun jista’ jmur bla nkwiet u jekk ikun irid jieħu umbrella miegħu isib post fejn iwaħħalha. Ir-realtà turi li mhux faċli tmur f’ċerti bajjiet u ssib post biex tiftaħ l-umbrella tiegħek. La qed nitkellmu fuq dan is-suġġett naqsam magħkom ħsieb ieħor. Ħabib tiegħi, saċerdot Taljan kien Malta għall-vaganzi. Mar f’bajja partikolari u kera umbrella u pultruna ta’ fejn il-baħar. Kienu tlieta min-nies, allura kellhom tliet pultruni. Qalli li swiethom erbgħin ewro biex qagħdu tliet kwarti bilqegħda għall-frisk taħt umbrella. Żgur li se nsib min jgħidli li kellhom iħallsu tas-servizz, kollox sew, imma trid jew ma tridx f’ċerti bajjiet l-umbrella u s-siġġu mikri trid toħodhom bil-fors għax inkella ma ssibx post fejn toqgħod. Din naraha inġustizzja l-aktar ma’ dawk il-familji li jieħdu lill-uliedhom sa fejn il-baħar.

Aktar qabel semmejt il-juke box li kienu jdoqqu l-kuġini. Illum il-mużika fejn il-baħar toħroġ minn xi bar jew inkella kulħadd jisma’ l-mużika għal rasu permezz tal-mobile. Hekk sirna llum, inkunu bilqegħda ħdejn xuxlin, qrib fiżikament imma nkunu bogħod minn xulxin eluf ta’ mili bil-ħsibijiet tagħna. Dak hu l-bniedem tal-bidu tat-tielet millejnu!

Indafa

Fi ċkuniti ma kellniex il-ħafna plastik li hawn illum. Kien jeżisti imma kien għadu mhux fl-użu daqs illum. Basktijiet kienu taċ-ċaruta, ġewlaq kienu jsejħulu, jew jekk kien ikun tal-plastik kien ikun oħxon li tużah għal snin twal sakemm jispiċċa, mhux bħal tal-lum, uża u armi. L-istess il-fliexken tax-xorb; kollox tal-ħġieġ u li kienu jiġu meħudin lura għand tal-ħanut tal-merċa. Srievet tad-drapp konna nieħdu magħna l-baħar u mhux tal-karti bħal-lum. Tabilħaqq li llum għamilna progress kbir imma meta konna nitilqu minn ħdejn il-baħar ma konna nħallu xejn warajna għajr xi ftit karti strazzi, ovvjament mhux fl-art imma fit-tankijiet li kien ikun hemm apposta. Illum anke jekk nixħtu kollox fit-tankijiet xorta qed inħallu warajna għadd ta’ plastik li jagħmel ħsara lill-ambjent. Tajjeb naħsbu ftit fuq dan u min għandu għal qalbu l-ambjent jaħseb sewwa x’jieħu miegħu meta jmur ħdejn il-baħar.

Illum qabbilt naqra jum fejn il-baħar ta’ ċkuniti u wieħed tal-lum. X’differnza! Tgħid aħjar dari jew aħjar illum?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  15 ta' Ġunju 2019

Barbecue

Fix-xhur tas-sajf daħlet sewwa fostna l-Maltin id-drawwa li filgħaxija morru fejn xatt il-baħar, nieħdu l-ikel nej magħna u nixwu l-laħam u l-patata hemmhekk, ovvjament wara li nkun qbiżna qabża l-baħar. Qabel konna nieħdu l-ħobż biż-żejt ħdejn il-baħar, illum sirna nippreferu mmorru barbecue. Arana ngħabbu l-apparat tax-xiwi, il-ħatab jew il-faħam u tlaqna lejn xatt il-baħar.

Il-kelma barbecue

Barabicu 

Ġieli rajna din il-kelma miktuba fil-qosor: Bar b q, biss il-kelma sewwa tinkiteb barbecue. Minn dejjem kelli kurżità minn fejn oriġinat il-kelma u għalhekk mort infittex f’ dizzjunarju. Sibt li barbecue tfisser: ikla jew laqgħa fejn jissajjar laħam jew ħut, barra mid-dar, fuq gradilja b’ nar baxx dirett jew inkella fuq apparat apposta. Barbecue tfisser ukoll l-apparat użat biex jinxtewa l-ikel b’ dan il-mod li qed insemmu. Għalaqt id-dizzjunarju għax ma qalli xejn ġdid, dak li qalli kont nafu bħalma tafu inti wkoll. Għalhekk komplejt infittex biex naqta’ l-kurżità tiegħi u sibt hekk: Aktarx li l-kelma barbecue ġejja mill-kelma barabicu, kelma li kienu jużaw l-indiġeni Indjani tal-Karibew. Għalihom barabicu ma kienx ifisser il-mod tat-tisjir iżda l-qafas taz-zkuk li kienu jpoġġu fejn xulxin biex jinħarqu u fuq il-ġamar tagħhom jixwu l-laħam. Meta fl-1492 Kristofru Kolombu niżel fl-art il-ġdida, il-kontinent Amerikan, sab li n-nies tal-post kienu jixwu l-laħam fuq il-ġamar tal-injam u zkuk. Il-fjamma dgħajfa u d-duħħan tal-ġamar kien isajjar ftit ftit u l-laħam kien jieħu dik it-togħma tant tajba li llum niġġennu għaliha ħdejn il-baħar. L-ispanjoli ta’ ma’ Kolombu ħadu magħhom din id-drawwa u jidher li nxterdet sewwa ma’ Spanja. Dan jixhdu l-fatt li l-kelma barbacoa insibuha fid-dizzjunarja Spanjol li kien stampat fl-1526, sewwasew 34 sena wara l-iskoperta tal-Amerika. Il-ħaġa li tiskantani hija kif illum l-Ispanjoli, jew fejn jitkellmu l-ilsien Spanjol, il-laħam mixwi ma jsejħulux biss barbecoa imma parrillada jew asado. Mur ifhem hux?

Illum il-kelma “barbecue” saret tinftiehem fl-Ewropa kollha u tirreferi aktar għall-ikla milli għall-apparat minkejja li oriġinarjament kienet tirreferi għall-mod li fih kienu jitpoġġew iz-zkuk biex jinħarqu u fuqhom jinxtewa l-laħam.

X’ differenza

Tassew li jiena qed ngħid li l-barbecue isir ħdejn il-baħar, iżda ma hemm l-ebda regola fejn wieħed jista’ jagħmlu. Illum bosta djar għandhom barbecue fil-bitħa tad-dar jew fuq il-bejt. Bosta lukandi wkoll jorganizzaw barbecue.  Hu x’ inhu l-barbecue ma jsirx taħt is-saqaf imma għall-arja aperta, issa f’ xatt il-baħar, fuq il-bejt, fil-bitha jew fejn il-pool ta’ xi lukanda ma jbiddel xejn it-teknika tat-tisjir tiegħu

.

Tiskanta x’ differenza tgħaddi fit-togħma bejn biċċa laħam jew ħuta mixwija fuq il-barbecue u biċċa laħam jew ħuta mixwija fuq il-forn tal-kċina. Aktarx li s-sistema “low and slow”, nar bati u ħin twil għat-tisjir huwa s-sigriet ta’ kollox.

Attività soċjali

Bosta organizazzjonijiet, għaqdiet, każini jew gruppi matul is-sajf jorganizzaw barbecue għall-membri tagħhom. Dan jista’ jsir ukoll bħala mod kif jinġabru fondi b’ risq l-għaqda li torganizzah. Il-barbecue sar attività soċjali popolari ħafna kemm mill-pubbliku kif ukoll mill-organizzaturi.

Kien hemm żmien li l-barbecues il-kbar kienu jsiru fuq ix-xtajta ta’ xi ramla, biss illum anke dawn ġew ikkontrollati. Ma hemmx isbaħ mill-kontroll. Għalhekk bosta organizzaturi qegħdin joganizzaw dawn l-attivitajiet f’ xi lukanda. Hu x’ inhu il-barbecue huwa l-attività sajfija l-aktar popolari għall-għaqdiet u l-membri tagħhom.

Festival tal-Bar-b-q

Bar-B-Q festival 

Minkejja li dan il-mod ta’ tisjir infirex sewwa mal-Ewropa,  jibqa’ l-fatt li twieled l-Amerika u għadu maħbub sewwa hemmhekk. Fil-fatt ta’ kull sena jsiru festivals tat-tisjir tal-Barbecue. Dawn isiru f’ diversi bliet Amerikani. L-ewwel festival sar fl-1973 ġewwa Memphis u għadu jsir kull sena fix-xahar ta’ Mejju. F’ Mejju wkoll isir l-International Bar-B-Q Festival ġewwa Kentucky. Dan ilu jsir kull sena mill-1979 u għalih jattendu għexieren ta’ eluf ta’ nies. Min jaf, fosri Malta wkoll għad nibdew norganizzaw xi festival bħal dan;  għandna għażla kbira ta’ festivals, forsi b’ dan li qed ngħid jien jista’ jitwieled ieħor. Li huwa żgur hu li l-Maltin iħobbu dan it-tip ta’ ikel u naħseb li kieku kellu jsir ikun suċċess.

Wara l-barbecue

Hu x’ inhu, fis-sajf, lejla ħdejn il-baħar bi platt laħam mixwi fuq il-ġamar, hija xi ħaġa mill-isbaħ. Tajjeb li nkunu prudenti meta norganizzaw dawn il-barbecues żgħar, familjari jew bejn il-ħbieb. Tajjeb li ma ndejqux lil ħaddieħor u tajjeb li nħallu l-post nadif. Ladarba nkunu ġarrejna l-apparat għal dik il-lejla sabiha, jekk niġbru l-iskart tagħna ġo borża u noħduha magħna d-dar jekk ma jkunx hemm fejn narmuha fil-qrib, mhux ser ittaqqalna. Wara l-barbecue ma hemmx għalfejn inħallu traċċi, l-aqwa li nkunu gawdejnih aħna, ma hemmx għalfejn inħallu marki biex ħaddieħor ikun jaf x’ kilna!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 6 ta' Awwissu 2016