PORTO... U L-INBID TAJJEB TAGĦHA

Waħda mill-ibliet li kull min iżur il-Portugall jipprova jżur hija bla duju ta’ xejn il-belt ta’ Porto. Din hija t-tieni l-akbar belt fil-Portugall wara l-kapitali Lisbona u tinsab max-xatt tal-Oċean Atlantiku. Hija belt magħrufa għal-inbid li jiġi prodott fiha, inbid famuż mad-dinja kollha li għandu isem il-belt ukoll – Port Wine. Porto tat ukoll isem il-pajjiż kollu – Portugall. Hija belt li tiġbdek lejha mill-ewwel.

Ftit storja

Porto bħala raħal kien imwaqqaf miċ-Ċelti fuq il-bokka tax-Xmara Douro li taqsam il-post. Hawn kien okkupat mir-Rumani matul ir-raba' seklu u dawn bidluh f'port kummerċjali li semmewh "Portus Cale".  Fis-sena 456 kien invadut minn Teodoriku II, Re tal-Visigoti, li baqgħu fil-poter sas-sena 716, meta Porto kien maħkum mill-Mori.

Alfonso III iġġieled kontra l-Musulmani Mori u rebaħ Portus Cale fis-sena 868. Fis-snin ta’ wara l-Portugall twaqqaf bħala entità politika. Fl-1096, ir-Re Alfonso VI ta' Kastilja żewweġ lil bintu Tereża ta' León lil Enriku tal-Burgundy u bħala dota ta lir-raġel ta’ bintu l-art tal-Portugall, b'Porto tkun il-kapitali. Dan kien il-bidu ta’ storja twila u nistgħu ngħidu xi ftit imqallba wkoll.

Porto saret belt rikonoxxuta għall-ġlieda tagħha fejn  jidħlu d-drittijiet ċivili u matul is-seklu dsatax u bosta kittieba u poeti importanti għexu fil-belt. Fl-1820, f'Porto bdiet Rivoluzzjoni Liberali li titlob monarkija kostituzzjonali fil-Portugall. Wara li Miguel tal-Portugall ħa t-tron, fl-1832 Porto rribella kontra l-ħakma assoluta tiegħu u minħabba f’hekk għadda minn assedju ta’ tmintax-il xahar mill-armata tar-Re Miguel. In-nies ta’ Porto ħarġu rebbieħa u r-Re Miguel abdika wara l-bosta sagrifiċċji tal-abitanti, li b’mod erojku ġġieldu biex jiddefendu l-Kostituzzjoni. Matul id-dittatorjat ta’ António de Oliveira Salazar li ntemm fl-1974, l-infrastruttura ta’ Porto tjiebet ħafna. Il-belt ta’ Porto kienet magħżula bħala l-kapitali kulturali tal-Ewropa fl-2001 u għall-okkażjoni l-belt bniet il-"Casa da Musica".

l-Inbid Port

Inbid tal-belt ta’ Porto, magħruf ukoll bħala vinho do Porto,  jew sempliċiment Port,  huwa nbid famuż Portugiż magħmul fil-Wied tad-Douro fit-Tramuntana tal -Portugall. Tipikament huwa inbid aħmar ħelu, ħafna drabi servut mad-deżerta iżda nsibuh ukoll f'varjetajiet dry, semi sweet u abjad. Aktar minn mitt varjetà ta' għeneb jistgħu jiġu wżati għall-produzzjoni tal-port, għalkemm ħamsa biss huma kkultivati fil-qrib tal-belt ta’ Porto ​​u huma l-aktar użati. Dawn huma l-għeneb  Tinta Barroca , Tinto Cão , Tinta Roriz  , Touriga Francesa , u Touriga Nacional. L-inbid Port tipikament huwa aktar sinjur, ħelu u ogħla fil-kontenut ta’ alkoħol minn inbejjed oħra. Il-port, bħal inbid ieħor, għandu jinħażen f'post frisk iżda mhux kiesaħ u bogħod mid-dawl tax-xemx u f'temperatura stabbli, bħal kantina, bil-flixkun imqiegħed fuq il-ġenb tiegħu jekk ikollu sufra, jew wieqfa jekk ikun magħluq b’tapp tal-kamin.  Bl-eċċezzjoni tal-port abjad, li jista' jiġi servut imkessaħ, il-port għandu jiġi servut f'temperatura ta' bejn 15 u 20 °C. Naħseb aħjar nieqfu hawn fuq l-inbid Port għax malajr jitla’ għal rasna!

Ikel

Wara li semmejt l-inbid tajjeb ngħid li x-xorb fuq stonku vojt jitla’ għar-ras aktar malajr, mela ejjew naraw x’ser nieklu! Bħal kull pajjiż ieħor u bħal kull belt kbira oħra, f’Porto ssib platti tradizzjonali li dak li jkun qed iżur il-belt tajjeb li jduq xi ħaġa minnhom. Insemmi xi ftit minnhom: Tripas à moda do Porto huwa platt bil-kirxa taċ-ċanga. Dan il-platt huwa speċjalità ta’ Porto u huwa xi ħaġa li tara fuq il-menus madwar il-belt kollha. Filwaqt li jista’ ma jinstemax wisq apetituż, tripas à moda do Porto fil-fatt huwa platt delizzjuż u li huwa perfett għal ikla tax-xitwa, imma tajjeb ukoll għas-sajf. Bifanas huma speċjalità oħra ta' Porto u wkoll xi ħaġa li tara fuq il-menus madwar il-belt kollha. Dawn huma tip ta’ sandwiches magħmulin bil-majjal mixwi u ġeneralment jiġu servuti bil-mustarda u l-patata moqlija. Bifanas huma tajbin għal ikla ta’ malajr jew snack ħafif – insomma ħafif, mhux wisq! Sandwich ieħor popolari huwa dak li jissejjaħ Francesinha. Dan is-sandwich huwa magħmul bil-ħobż mimli bil-perżut, zalzett u dawra laħam u jinkesa b’zalza tat-tadam u tal-birra. Ġieli jiġi servut ukoll ukoll b’bajda moqlija fuqu. Il-Francesinha huwa l-aktar ikel famuż ta' Porto u għalhekk l-aktar mibjugħ. Billi Porto hija belt max-xatt tal-Atlantiku ma jistax jonqos li hawn insibu platti fuq bażi ta’ ħut. Bla ma noqgħod insemmi, ngħid biss li wieħed isib għadd ta’ platti tal-bakkaljaw kif ukoll isib ħafna sardin moqli. Aħjar nieqaf hawn għax ser niftħilkom l-aptit!

Illum ħaddkom xi ftit bogħod minn pajjiżna. Morna l-Portugall, fit-tramuntana tal-pajjiż, f’belt magħrufa għall-istorja, il-ġmiel tagħha kif ukoll għall-ikel u –inbid uniku tagħha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 5 ta' Awwissu 2023

Franġisku Marto

Din is-sena taħbat il-mitt sena mill-mewt taċ-ċkejken Franġisku Marto, ħu Ġjaċinta li flimkein ma’ kuġinithom Luċija Dos Santos kienu dawk li fl-1917 kellhom dehriet mill-Madonna ġewwa Cova da Iria qrib ir-raħal ta’ Fatima fil-Portugall. Xieraq li nkunu nafu xi ħaġa dwar dan il-qaddis ċkejken.

Ftit tagħrif

Franġisku twieled nhar il-11 ta’ Ġunju tas-sena 1908 ġewwa r-raħal żgħir ta’ Aljustrel fil-periferija ta’ Fatima. Missieru kien Emanuel Pietru Marto u ommu kienet Olimpja di Ġesù. Franġisk kien l-iżgħar tifel tal-familja, warajh kien hemm oħtu Ġjaċinta li kienet kważi sentejn iżgħar minnu. Bħal ħuthom ta’ qabilhom dawn kienu jieħdu ħsieb il-merħliet tal-familja flimkien ma’ kuġinithom Luċija. Kienu tfal komuni, sewwasew bħat-tfal l-oħra tal-Portugall kollu, tfal ta’ ftit skola. Skont dak li kitbet dwaru kuġintu Sor Luċija, Franġisku kellu natural kalm ħafna, kien inklinat għall-mużika u jħobb joqgħod għalih waħdu jaħseb. Anke biex jitlob, jingħad li kien jippreferi jitlob waħdu milli mal-oħrajn.

Franġisku, flimkien ma’ oħtu u kuġintu kellhom dehriet mill-anġlu matul is-sena 1916 u dawn l-istess tfal kellhom sitt dehriet mill-Madonna bejn it-13 ta’ Mejju u t-13 ta’ Ottubru tas-sena ta’ wara ġewwa Cova da Iria f’Fatima, fejn kienu jirgħu l-merħliet tal-familji tagħhom. Mhux l-iskop tiegħi li nirrakonta dak li seħħ ġewwa Fatima għax nemmen li ħafna minna jafu sewwa dik l-istorja.

Jingħad li Franisku ġieli skarta l-iskola biex imur fil-knisja tar-raħal quddiem is-sagrament. Fit-tabernaku kien jgħid li hemm Ġesù moħbi u hemm kien jgħaddi bosta ħin minkejja ċ-ċokon tiegħu. Jingħad li darba ra ħabib tiegħu li kien għadu kif qabad għasfur ċkejken. Franġisku tant tħassar li dak l-għasfur li daħħal idu fil-but u ħareġ il-ftit muniti li kellu, tahom lil dak it-tifel u ħa l-għasfur u telqu jittajjar ħieles.

Marda qerrieda

Fl-1918 madwar id-dinja nxterdet il-marda kiefra msejħa l-Influwenza Spanjola. Din il-marda laqtet madwar ħames mitt miljun persuna, mhux biss fl-Ewropa imma anke f’pajjiżi mbegħda u remoti fil-Paċifiku. Bejn ħamsin u mitt miljun ruħ mietu kawża ta’ din l-influwenza. Din kienet waħda mill-agħar diżastri naturali li qatt seħħew fl-istorja tal-bniedem, fejn bejn tlieta u ħamsa fil-mija tal-popolazzjoni tad-dinja mietet minħabba din il-marda. L-akbar numru ta’ mejtin kienu tfal u xjuħ. Fost il-vittmi kien hemm tnejn mit-tlett itfal li raw il-Madonna ġewwa Fatima, l-aħwa Franġisku u oħtu Ġjaċinta Marto. Il-familja Marto, għajr il-Missier, kollha mietu b’din l-imxija fatali. Franġisku miet fl-4 ta’April 1919 meta lanqas kien għadu għalaq il-ħdax-il sena. Jum qabel mewtu huwa għamel l-ewwel tqarbina, ħaġa li kien ilu jixtieqha ħafna.

Lejn il-qdusija

Minħabba l-età żgħira ta’ Franġisku, kif ukoll ta’ oħtu, kien hemm min tħasseb dwar il-virtù erojċi li setgħu kellhom dawn it-tfal ċkejknin u għalhekk il-kawża għall-beatifikazjoni ħadet fit-tul. Dan kien għall-ħabta tas-sena 1937 fi żmien il-Papa Piju XI. Kien hemm membri fil-Knisja li rraġunaw li bħalma hawn tfal li juru li jkunu ġenji f’xi qasam tal-arti bħall-mużika jew xi qasam ieħor, hekk ukoll Franġisku u allura oħtu Ġjaċinata wkoll, setgħu wrew spiritwalità ogħla minn dik normali fi tfal ta’ mparhom. Il-Papa San Ġwanni Pawlu II sejħilhom Venerabbli fl-1989 u fit-13 ta’ Mejju tas-sena 2000 kienu ddikkjarati Beati. Fil-mitt anniversarju mill-ewwel dehra, nhar it-13 ta’ Mejju tas-sena 2017 dawn it-tfal kien ddikkjarati qaddisin mill-Papa Franġisku.

Miraklu

Forsi ftit jafu x’kien il-miraklu li wassal lil Franġisku Marto għall-qdusija. Immorru fil-Brażil u hemm insibu l-familja ta’ Ġwann Battista u martu Lucilja Yurie. Fit-3 ta’ Marzu 2003 binhom Lucas kien qed jilgħab ma’ oħtu Edwarda meta waqa’ minn għoli ta’ madwar 7 metri. It-tifel weġġa’ gravi u kien f’koma. Ittieħed l-isptar imma t-tobba ftit raw tama li ċ-ċkejken Lucas jeħlisha. Missieru mar f’kunvent tas-sorijiet biex jgħidilhom jitolbu għal ibnu, imma s-sorijiet kienu qegħdin irtir u ħadd ma wieġbu. Sadattant il-qagħda tat-tifel ċkejken kienet sejra għall-agħar. Il-missier reġa’ mar iħabbat il-bieb tas-sorijiet jumejn wara u dakinhar waħda soru meta semgħet l-istorja marret iġġib ir-relikwa tal-Beati ta’ Fatima u talbet fuqha biex dan iċ-ċkejken, bħall-beati, ifieq.

Fid-9 ta’ Marzu, sitt ijiem wara l-inċident Lucas ġie f’tiegħu u l-ewwel ma għamel staqsa għal oħtu. Xi jiem wara huwa kien imfejjaq għal kollox kontra dak li ħasbu t-tobba. Ma damx wisq ma reġa’ kien id-dar tal-ġenituri tiegħu. Ommu u missieru kif ukoll dawk li jafuh kollha jemmnu li dan it-tifel inħeles minn mewt ċerta bl-għajnuna tal-beati ta’ Fatima.

Illum il-festa ta’ San Franġisku Marto ssir fl-4 ta’ April, jum il-mewt tiegħu li seħħet mitt sena ilu. F’Malta għandna relikwija tiegħu fis-santwarju tal-Madonna ta’ Fatima f’ Tal-Pietà.

Fr. Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 31 ta' Awwissu 2019

Il-kastell ta’ San Ġorġ f’Lisbona

Meta wieħed iżur il-belt kapitali tal-Portugall, Lisbona, jista’ jilmaħ kastell prominenti fuq għolja. Dan il-kastell iġib l-isem ta’ San Ġorġ. Dan huwa kastell mibni fil-Medjuevu mit-Torok li jħares lejn iċ-ċentru storiku ta' Lisbona u x-Xmara Tagus li tgħaddi minn din il-belt. Dan il-kastell huwa wieħed mil-postijiet turistiċi ewlenin ta’ Lisbona.

Għalkemm l-ewwel fortifikazzjonijiet fuq din l-għolja tmur lura sat-tieni seklu QK, skavi arkeoloġiċi sabu preżenza tal-bniedem fil-post sa mis-sitt seklu QK. Aktarx li l-ewwel fortifikazzjoni nbniet hawnhekk fis-sena 48 QK, meta Lisbona saret muniċipalità Rumana. Fis-seklu X inbena l-kastell mill-ġdid mill-qawwiet Musulmani.

Fl-1147 il-Portugall reġa’ ntrebaħ mill-Insara bis-saħħa tal-kavallieri li kienu mmexxijin minn Alfonsu l-ewwel. Meta fl-1255 Lisbona saret il-belt kapitali tal-Portugall, dan il-kastell serva bħala r-residenza fortifikata għall-Gvernatur Alfonsu III u madwar ħamsin sena wara is-Sultan Denis l-ewwel biddel dan il-kastell f’palazz irjali.

Tajjeb ngħidlu li f’dak iż-żmien kien hemm bosta assedji fuq dan il-katell, mhux aktar mit-Torok iżda mill-ġirien Kastiljani. Il-qawwiet ta’ Kastilja xtaqu jiksbu din il-parti tal-peninsula Iberika u kienu spiss jattakkaw lil Lisbona. Lejn tmiem is-seklu XIV  is-Sultan Ġwanni, li kien miżżewweġ lil Filippa ta’ Lancester, membru tal-Familja Rjali tal-Ingilterra, semma dan il-kastell għal San Ġorġ, qaddis popolari u li għandu devozzjoni kemm fil-Portugall kif ukoll fl-Ingilterra.

Tajjeb insemmi li f’ dan il-palazz jew kastell, is-Sultan Manwel l-ewwel kien laqa’ lil Vasco da Gama meta dan in-navigatur kien mar lura l-Portugall wara li kien baħħar lejn l-Indja fl-1498. Fis-seklu XVI inbena palazz Irjali ieħor f’Lisbona u għalhekk il-kastell ta’ San Ġorġ beda jitlef mill-importanza tiegħu. Xortih ma tantx kienet tajba għaliex fl-1531 ġratlu ħsara kbira f’terremot qawwi li kien laqat l-inħawi. Ir-Re Bastjan fl-1569 xtaq li jerġa’ jagħmel lil dan il-kastell bħala r-resideza uffiċjali tiegħu u għalhekk ordna li jibda x-xogħol ta’ restawr u bini mill-ġdid. Iżda din il-ħaġa qatt ma seħħet għaliex ir-re tilef ħajtu nhar l-4 ta’ Awwissu 1578 fil-battalja ta’ Alcácer Quibir, il-Marokk, fl-età ta’ 24 sena. Mal-mewt ta’ dan is-Sultan żgħir il-Portugall għadda minn żmien ta’ kriżi fid-dinastija tiegħu u bdew ukoll sittin sena ta’ okkupazzjoni Spanjola. Il-kastell ta’ San Ġorġ issa beda jservi bħala post għas-suldati u beda jaqdi wkoll ix-xogħol ta’ ħabs. Dan kollu kompla jbaxxi l-livell ta’ dan il-kastell storiku.

Meta l-Portugall reġa’ kiseb il-ħelsien mill-Ispanjoli, kien hemm il-ħsieb li Lisbona tissaħħaħ b’fortifikazzjonijiet qawwija. Fl-1648 inbeda xogħol ta’ bini ta’ swar u tisbieħ tal-kastell ta’ San Ġorġ iżda għat-tieni darba dan ġarrab bosta ħsara fit-terremot li seħħ fl-1 ta’ Novembru 1755. Dan it-terremot ġab ħerba sħiħa fil-belt ta’ Lisbona u qatel għexieren ta’ eluf ta’ nies. Il-Kastell minn dak iż-żmien ġie mitluq u baqgħet issirlu ħsara minħabba n-nuqqas ta’ kura li kien jingħata.

Fi żmien il-Prim Ministru António de Oliveira Salazar (1932-1968) dan il-kastell beda jingħata l-importanza li jistħoqqlu. Sar fih restawr estensiv u l-bini li kien żdied matul is-snin twaqqa’ sabiex reġa’ ingħata d-dehra oriġinali li kellu. Ir-restawr kien lest fl-1938

 Illum il-Kastell ta’ San Ġorġ huwa post imfittex mit-turisti li jżuru l-kapitali Portuġiża, l-aktar għall-istorja li fih.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa ta' San Ġorġ maħruġ mill-Banda Anici Festa 2019

Xahar b’ xorti ħażina

Bdejna ix-xahar ta’ April – ix-xaahr tal-boloh hawn min isejjaħlu u dan kollu għax fl-ewwel jum tiegħu hemm id-drawwa li jsir xi ċajt fuq il-ħbieb. Id-drawwa taċ-ċajta tal-ewwel ta’ April ma hijiex xi ħaġa Maltija iżda nistgħu ngħidu li nsibuha mifruxa sew.

Fir-Renju Unit u l-Irlanda

Fl-Ingilterra, l-Iskozja u l-Irlanda ta’ Fuq isiru bosta ċajtiet f’ dan il-jum iżda aktarx li dawn jieqfu ma’ nofsinhar għax id-drawwa ta’ dan il-poplu tgħid li min jiċċajta jew jidħaq b’ħaddieħor waranofsinhar ikun iblah hu stess. Dawn isejħu dan il-jum April fool, l-iblah ta’ April. Fl-Irlanda hemm id-drawwa li bniedem jagħti ittra lil xi ħadd biex dan joħodha lil xi ħadd ieħor u dan it-tieni wieħed x’ ħin jirċievi l-ittra jerġa’ jibgħat lil dak li jkun iwassalhielu għand xi ħadd ieħor u l-istorja tibqa’ sejra hekk sakemm il-messaġġier tal-ittra taqbiżlu ċ-ċinga u jiftaħ l-ittra u jsib messaġġ li jkun jgħidlu li dik kienet ċajta tal-ewwel ta’ April. Ma nafx kemm hawn wisq boloh li jibilgħu ċajta bħal din. Jekk issir darba ma nafx kemm hawn imzazen fid-dinja li jerġgħu jaqgħu fin-nasba! Insomma fid-dinja ma trid tistgħaġeb b’ xejn għax issib minn kollox.

Hemm min isejjaħ dan il-jum bħala “All fools day” – jum il-boloh kollha.

Il-ħuta ta’ April

F’ xi pajjiżi ċ-ċajt li jsir f’ dan il-jum jissejjaħ “il-ħuta ta’ April”. Għat-Taljani iċ-ċajtt a’ dan il-jum huwa “pesce d’aprile” filwaqt li għall-Franċiżi hu “poisson d’avril”. Għan-nies tal-Olanda dan il-jum huwa “aprilvis” li wkoll ifisser il-ħuta ta’ April. Minkejja li ħadd ma jaf minn fejn oriġina dan l-isem, hemm min jaħseb li dan il-jum beda jissejjaħ hekk għaliex kien hemm id-drawwa li xi ħadd iwaħħal ħuta tal-karti ma’ dahar xi ħadd ieħor bla ma tinduna l-vittma u għalhekk tibqa’ ddur bil-ħuta tal-karti mwaħħla ma’ daharha sakemm xi ħadd jgħidilha. Ċajta bħal din min jaf kemm għamilniha meta konna għadna studenti!

Spanja u l-Portugall

Fil-Peninsola Iberika insibu żewġ ismijiet differenti għal dan il-jum. Il-Portuġiżi jsejħulu “Dia da mentira”, il-jum tal-gidba filwaqt li għall-Ispanjoli dan huwa “Día de las bromas de abril”, il-jum taċ-ċajta ta’ April. Iż-żewġ popli għandhom raġun għaliex bħal-lum spiss ngħidu xi gidba biex nidħqu b’ dak li jkun u nidħqu b’ dak li jkun mhux bi ħsieb ħażin iżda b’ ċajta.

Malta

Aħna wkoll inżommu dan il-jum bħala jum li ċajta tkun mistennija u aċċettata. Bosta minna nsejħu xi praspura li jagħmlulna jew nagħmlu aħna lil oħrajn bħala “Ċajta tal-ewwel ta’ April” Hawn xi partijiet ta’ Malta li din id-drawwa jsejħulha “Il-Ġifa”. Ma nafx għalfejn għaliex il-kelma ġifa tfisser bniedem li jaqta’ qalbu, xi ħadd li jonqsu l-kuraġġ. Min jaf minn fejn bdiet din il-ħaġa.

Nistgħu nibqgħu nsemmu l-pajjiżi għax din hija drawwa mifruxa sewwa.

Ipotesi

Insibu minn ipprova jagħti ħjiel dwar kif origina dan il-jum.

Fl-1582 il-Papa Gregorju XIII introduċa il-kalendarju Gregorjan, dak li nużaw aħna llum. Sa dak iż-żmien kien jintuża l-kalendarju li Ġulju Ċesari kien introduċa ftit anqas minn ħamsin sena qabel Kristu. Il-bidu tas-sena fil-kalendarju Ġuljan kien isir mal-bidu tar-Rebbiegħa bejn l-20 u l-21 ta’ Marzu.  Meta kien introdott il-kalendarju Gregorjan mhux kulħadd kien jaf bih u kien hemm min ma aċċettahx. B’ hekk kien hemm min baqa’ jiċċelebra l-ewwel tas-sena mal-bidu tar-Rebbiegħa li mhix wisq bogħod mill-ewwel ta’ April. Dawk li aċċettaw il-kalendarju l-ġdid kienu jgħaddu biż-żmien lil dawk li ma aċċettawhx jew li ma kienux jafu bih u kienu jsejħulhom “boloh” jew “boloh ta’ April” . Franza aċċettat  dan il-kalendarju mill-ewwel iżda l-Ingilterra qalbet għall-kalendarju Gregorjan fl-1752. L-isem ta’ “April fools” għal din id-drawwa, kien jintuża fl-Ingilterra ħafna snin qabel u għalhekk twaqqa’ din l-ipotesi. Mill-banda l-oħra fi Franza ma tissejjaħx b’ dan l-isem imma bħala “ħuta ta’ April” u għalhekk nistgħu ngħidlu li din l-ipotesi hija żbaljata.

L-Imperatur Kostantinu

Insibu min jgħid li dan il-jum beda fi żmien l-Imperatur Kostantinu. Grupp ta’ buffi ta’ dan l-Imperatur kienu qalulu li huma kienu kapaċi jmexxu l-Imperu aħjar minnu. Biex ikompli ċ-ċajta l-Imperatur ħalla lil ċeru buffu bl-isem ta’ Kugel biex imexxi l-Imperu Ruman għal ġurnata. Il-jum magħżul għal Kugel kien l-ewwel ta’ April. Din l-ipotesi kien ħareġ biha ċertu professur tal-Istorja fl-università ta’ Boston. Iżda l-professur Joseph Boskin ma kellu l-ebda bażi storika jew dokumentata dwar dak li qal u llum nafu li din kienet biss invenzjoni ta’ moħħ dan il-professur.

Hu x’inhu, il-bidu taċ-ċajt tal-ewwel ta’ April jibqa’ mistur, iżda dan iċ-ċajt ċappas ix-xorti ta’ dan ix-xahar, xahar li bosta jqisuh bħala “tal-boloh”. Ara veru xahar b’ xortih ħażina miskin!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 1 ta' April 2017

Ġimgħa Mqaddsa b’ differenza

Issa li r-Randan qtajna biċċa minnu sewwa, tajjeb inħarsu lejn it-tmiem tiegħu, jiġifieri il-festi tal-Ġimgħa l-Kbira u l-Għid il-Kbir.

Il-festi tal-Ġimgħa l-Kbira u l-Għid il-Kbir huma festi tant mistennija minn dawk dilettanti tal-wirjiet, statwi, purċissjonijiet u dak kollu li dawn il-jiem għeżież iġibu magħhom. Id-drawwiet li aħna l-Maltin għandna għal dawn il-jiem huma bosta u jvarjaw minn drawwiet reliġjużi, kulturali kif ukoll fejn jidħol l-ikel. F’ pajjiżna verament ikun hawn x’ tara f’ dawk il-jiem u huma bosta dawk li jistennew dawn il-festi bil-ħerqa jew biex jesebixxu dak li jkunu għamlu matul is-sena jew biex jieħdu sehem f’ xi attività li ssir għadd ta’ postijiet f’ pajjiżna.

Mod ieħor

Illum il-ġurnata s-safar sar ħaġa faċli. Ilum ma għadux dak iż-żmien li biex issiefer trid torganizza xhur twal minn qabel. Illum, grazzi għat-teknoliġija kollox sar mgħaġġel. Dan l-iżvilupp għen ukoll fil-qasam li dwaru qegħdin nitkellmu llum. Ħafna Maltin qegħdin jgħaddu l-Ġimgħa Mqaddsa f’ xi pajjiż barrani fejn jaraw il-kultura ta’ dak il-pajjiż u jieħdu sehem fil-funzjonijiet li jsiru. Dawn it-talin ikunu jistgħu jgawdu vaganza waqt il-jiem li ma jkunux xogħol u fl-istess waqt jesperjenzaw dak li jiġri f’ dawn il-jiem barra mix-xtut ta’ artna. Ejjew naraw ftit fejn wieħed jista’ jmur jekk jiddeċiedi li jqatta’ l-Ġimgħa Mqaddsa b’ differenza.

Spanja

Malaga

Art li fil-jiem tal-Ġimgħa l-Kbira għandha bosta drawwiet li jixbħu lil tagħna hija Spanja. Biex ngħidu d-dritt aktarx li huma d-drawwiet tagħna li jixbħu lil tagħhom għax xi wħud minnhom ġabuhom magħhom minn hemm jew il-Kavallieri ta’ San Ġwann jew il-baħrin Maltin li kienu jbaħħru lejn xi port Spanjol.

Ħafna minn dawk li jkunu Spanja f’ dawn il-jiem imorru ġewwa Malaga biex isegwu l-purċissjoni famuża li ssir hemmhekk. Xejn inqas famuża u mfittxija hija l-purċissjoni li ssir ġewwa l-belt ta’ Sevilja. Ġewwa Barċellona ssir purċissjoni sabiħa oħra li bosta jmorru għaliha. Fil-kapitali Madrid ukoll issir purċissjoni għalkemm ma hijiex popolari daqs it-tlieta l-oħra li semmejna qabel.

F’ dawn il-purċissjonijiet naraw bosta elementi differenti minn dawk li aħna mdorrijin bihom aħna l-Maltin u dan huwa li jagħmel żjara lilhom daqstant interessanti.

Italja Meridjonali

Lapio

Tiskanta kemm id-drawwiet mill-Italja ta’ fuq għal dik ta’ isfel ivarjaw. Fin-Nofsinhar ta’ dan il-pajjiż hemm bosta drawwiet għall-Ġimgħa Mqaddsa. Niftakar sewwa f’ raħal fuq il-muntanji, qrib Avellino, rajt għadd ta’ statwi tal-Ġimgħa l-Kbira. Il-kappillan ta’ Lapio, għax hekk jismu l-post, qalli li fil-jum tal-Ġimgħa l-Kbira dawn l-istatwi jinħarġu fil-pjazza ta’ quddiem il-knisja u hemm issir il-Via Sagra.

Fi Sqallija hemm bosta parroċċi li jorganizzaw il-purċissjoni bid-Duluri u bi Kristu mejjet, bħal Cefalu, Augusta u Agrigento. Hawnhekk wieħed jista’ jara drawwa li forsi ħadna mingħandhom aħna l-Maltin. F’ dawn il-purċissjonijiet jieħdu sehem il-baned idoqqu l-marċi. F’ xi wħud minn dawn il-postijiet f’ Ħadd il-Għid terġa’ toħroġ purċissjoni bid-Duluri u bi Kristu Rxoxt. Dawn joħorġu minn żewġ knejjes differenti u meta l-istatwa tal-Madonna tiltaqa’ ma’ dik ta’ Kristu Rxoxt jitneħħielha l-mant iswed minn fuqha biex in-niket jinbidel f’ ferħ. Sewwa jgħidu Taljani: paesi che vai usanze che trovi, kull fejn tmur issib id-drawwiet tal-post!

Din is-sena

Billi din is-sena qegħdin niċċelebraw il-mitt sena mid-dehriet tal-Madonna ġewwa Fatima, nassumi li jkun hawn min f’ dawn il-jiem jitħajjar iżur il-Portugall. Ladarba wieħed iżur Fatima tajjeb imur ukoll Braga fil-Ġimgħa l-Kbira. Hemmhekk issir waħda mill-aktar avvenimenti reliġjużi importanti fil-Portugall, purċissjoni li għaliha jattendu bosta nies b’ devozzjoni kbira.

L-aktar popolari

Magħna l-Maltin l-aktar post popolari f’ dawn il-ġranet jibqa’ Lourdes.  Hawnhekk ma hawnx id-drawwiet li naraw Malta jew Spanja jew Sqallija. Huwa propju dan li jagħmel dan il-post speċjali fil-jiem tal-Ġimgħa Mqaddsa. Hemmehkk tmur biex issib lilek innifsek, issib ftit ħin għalik innifsek bogħod mid-dinja mgħaġġla li aħna mdawrin biha.

Lourdes

Ġewwa Lourdes il-funzjonijiet reliġjużi isiru bl-akbar devozzjoni. Hawnhekk nies minn kull parti tad-dinja tingħaqad flimkien biex nhar il-Ġimgħa l-Kbira tieħu sehem fil-funzjoni tat-tlieta. Wara bosta minn dawk li jkunu f’ dan ir-raħal dakinahr, jagħmlu il-Via Crucis li hemm fil-qrib. Hija esperejnza unika li trid tgħixha biex tifhem sewwa x’ inhi.

Ħadd il-Għid ġewwa Lourdes huwa wkoll sepeċjali. Il-viġilja u l-quddiesa tal-jum fil-Bażilika ta’ San Piju X hija xi ħaġa fenominali. Hemmhekk tara l-universalità tal-Knisija. Hemmhekk ma tħossokx Malti, Franċiż, Taljan, Spanjol. Hemmhekk tħossok parti minn xirka li ma tafx bi fruntieri, ma tafx b’ pajjiżi , ilsna, kontinenti jew lewn tal-ġilda. Hemmhekk kulħadd isir l-istess. Hemmhekk wieħed verament jesperjenza l-misteru tal-Għid li nkunu qed niċċelebraw. Mhux ta’ b’ xejn li Lourdes huwa post daqstant imfittex fil-Ġimgħa Mqaddsa, u hemm min mar u jerġa’ jmur. Dan huwa post ideali għax issib Tours organizzati għal dawn il-jiem bla ma dak li jkun għandu għalfejn iħabbel rasu.

Dawn huma l-aktar postijiet popolari magħna l-Maltin fil-jiem tal-Ġimgħa l-Kbira. Jekk għadek qed itella’ u tniżżel għandekx iżżur xi post minnhom ix-xahar id-dieħel, x’ qed taħsibha?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 18 ta' Marzu 2017

MIN JISTA' JAĦTAR L-ISQOF

L-aktar kitba antika li nafu biha u li ssemmi l-konsagrazzjoni ta’ isqof insibuha fl-ewwel ittra ta’ San Pawl Appostlu lil Timotju. Din l-ittra inkitbet lejn l-aħħar tal-ewwel seklu, meta l-Knisja kienet bdiet tinfirex sewwa u għalhekk kien jeħtieġ li tkun organizzata.  Pawlu kien ħalla lil Timotju bħala isqof ġewwa Efesu, għall-ħabta tas-sena 62 jew 64, ftit qabel ma d-destin ried li jiġi Malta. F’ din l-ittra Pawlu jgħid: “Ibqa’ f’Efesu, bħalma wissejtek jien u sejjer lejn il-Maċedonja, biex tordna lil xi wħud ħalli ma jgħallmux tagħlim ieħor.” [1Tim:1:3]. Fl-Atti tal-Appostli nsibu wkoll silta li titratta l-isqfijiet. “Fil-Knisja ta’ Antjokja kien hemm xi profeti u għalliema: Barnaba, Xmun li jgħidulu Niger, Luċju minn Ċireni, Manahen li kien trabba ma’ Erodi t-Tetrarka, u Sawl. Darba, waqt li kienu qegħdin iqimu lill-Mulej u jsumu, l-Ispirtu s-Santu qalilhom: ‘Agħżluli malajr lil Barnaba u lil Sawl għax-xogħol li għalih sejjaħtilhom.’ Mbagħad, wara li samu u talbu, qiegħdu idejhom fuqhom u bagħtuhom. Għalhekk huma, mibgħuta mill-Ispirtu s-Santu, niżlu Selewkja, u minn hemm telqu bil-baħar għal Ċipru. [Atti:13: 1 - 4] Hawnhekk Luqa wara li jgħid li kien hemm profeti u għalliema jżid li kien wasal il-waqt li x-xogħol tal-Knisja jibqa’ miexi ‘l quddiem u għalhekk sar it-tqegħdi tal-idejn, li jfisser il-konsagrazzjoni. Din hija parti importanti għax nindunaw li anke Pawlu qagħad għat-tqegħid tal-idejn, mill-profeti u l-għalliema li kienu immexxijin mill-Ispirtu s-Santu. F’ dawn iż-żewġ siltiet ninnutaw xebħ għax fit-tnejn insibu li t-tqegħdi tal-idejn jew l-ordni u l-għażla tal-mibgħut mill-ġemgħa wara li tkun ispirata minn Alla.

Fl-ewwel ittra lil Timotju, kif rajna, huma l-qassisin li jqiegħdu l-idejn tagħhom fuq l-isqof il-ġdid. Fil-fatt, l-istituzzjoni tal-presbiteri kienet teżisti qabel l-ewwel hekk imsejħa Konċilju ta’  Ġerusalemm, li sar bejn is-sena 49 u 50. Dan nafuh minn tliet passi tal-Atti tal-Appostli. a) Hekk għamlu, u bagħtu l-għajnuna għand il-presbiteri ma’ Barnaba u ma’ Sawl. [Atti:11:30] b) Għamlulhom ukoll presbiteri f’kull Knisja, u bit-talb u s-sawm ħallewhom f’idejn il-Mulej. [Atti:14:23] ċ) Pawlu u Barnaba qamu kontra tagħhom u ħaduha magħhom bis-sħiħ; għalhekk qatgħuha li Pawlu u Barnaba u xi wħud oħra minnhom jitilgħu Ġerusalemm ikellmu lill-Appostli u l-presbiteri fuq din il-kwistjoni. Meta waslu Ġerusalemm, il-ġemgħa tal-Knisja, l-Appostli u l-presbiteri laqgħuhom tajjeb u huma għarrfuhom b’dak kollu li Alla kien għamel magħhom. Għalhekk l-Appostli u l-presbiteri ltaqgħu flimkien biex jaraw din il-kwistjoni. [Atti:15:2.4.6). L-ewwel Insara kienu Lhud u għalhekk kienu imdorrijin bis-sistema tas-sinagoga u għalhekk kienu ħolqu l-presbiteri madwar Ġakbu li laħquh l-ewwel isqof tagħhom.

Fid-Didache, il-ġabra ta’ tagħlim u prattiċi tal-Knisja bikrija, miktub fl-aħħar deċennji tas-seklu I, wieħed jista’ josserva l-koeżistenza ta’ profeti u għalliema min-naħa waħda u l-isqfijiet u djakni  min-naħa l-oħra. Hawn insibu miktub “Agħażlu isqfijiet u djakni denji tal-Mulej, irġiel li għandhom morali​​, mhux rgħiba, veritiera u affidabbli. Fil-fatt, huma jridu jaqdukom fil-ministeru ta’ profeti u għalliema.”[ Didache 11, 7] Kif jidher, l-isqfijiet u djakni huma magħżulin, filwaqt li l-profeti u l-għalliema joperaw fuq il-bażi tal-Ispirtu mogħtija lilhom. Dan insibuh ukoll fl-Atti tal-Appostli; “Dik il-ħabta xi profeti minn Ġerusalemm niżlu Antjokja. Wieħed minnhom, jismu Agabu, kellu sinjal mill-Ispirtu, u qam iħabbar li kien se jaqa’ ġuħ kbir fuq l-art kollha. Dan seħħ tabilħaqq fi żmien l-imperatur Klawdju. [Atti:11:27.28]

Dwar ir-rit tal-ordinazzjoni tal-isqfijiet insibu l-kitba fit-Traditio Apostolica ta’ San Ippollitu, kitba tal-bidu tat-tielet seklu. Minn  din il-kitba nindunaw li l-aktar ġest essenzjali fl-ordinazzjoni ta’ isqof hija it-tqegħid tal-idejn. Din issir fis-skiet minn isqfijiet oħra li jkunu qegħdin għall-ordinazzjoni. Wieħed minn dawn l-isqfijiet jgħid it-talba li tikkonsagra lil dak l-isqof il-ġdid. Fl-ewwel sekli tal-Knisja, in-nomina tal-isqof kienet issir mill-komunità stess. Dan kien juri r-rapport ta’ familjarità u ħbiberija li kien ikun hemm bejn il-komunità u l-isqof tagħha. Meta bdew jitwaqqfu l-provinċji ekkleżjastiċi, l-elezzjoni bdiet issir quddiem il-metropolita, li kien jiġġudika hu il-kwalitajiet ta’ dak magħżul.

KARLU MANJU

Mir-raba’ seklu, fl-Orjent beda jkun l-Imperatur li jintervjeni dwar in-nomina tal-isqof, li ovvjament dan kien ifittex li jinnomina persuna li togħġob lilu u li ma toħloqlux tfixkil fit-temxxija tal-Imperu. Fl-Oċċident din il-ħaġa bdiet aktar tard, nistgħu ngħidu mal-Imperatur Karlu Manju. Dan l-Imperatur mhux kien jinnomina isqof, imma kien hu li jagħżel min jinħatar isqof. Huwa kien jgħid li b’ din is-sistema kien jassigura li l-Insara jkollhom isqfijiet kif jixraqilhom. Hu kien jinqeda bl-isqfijiet magħżulin minnu biex iwasslulu tagħrif anke li ma għandux x’ jaqsam mal-ħajja spiritwali. Mill-banda l-oħra l-Imperatur kien jieħu sehem fil-laqgħat tal-isqfijiet u ġieli għamel interventi dwar il-formazzjoni tal-Kleru, il-ħajja liturġika u saħansitra dwar it-teoloġija.

Mal-mewt tal-Imperatur Karlu Manju fis-sena 814, nistgħu ngħidu li beda il-perjodu fewdali li nxtered mal-Oċċident kollu. Issa l-isqfijiet saru wkoll fewdi u bdew jingħatawlhom artijiet kif ukoll ċerti immunitajiet. L-artijiet u l-immunitajiet kienu jingħataw mis-slaten jew mexxejja bi skop li jkunu jistgħu jikkontrollaw lill-isqof u dan jikkontrolla lill-poplu. Mis-seklu IX l-isqof nominat mis-sultan jew imperatur kienet issirlu ċerimonja ta’ investitura fewdali li fiha kien jingħata il-bastun pastorali. Mal-bastun, bħala simbolu ta’ isqof, żdied iċ-ċurkett jew rużetta fis-seklu XI u fis-seklu XII żdiedet il-mitra. Fl-investitura tal-isqfijiet fewdali kien hemm ir-rit fejn l-isqof kien iwiegħed fedeltà lejn is-sultan, prinċep jew ikun min ikun il-mexxej ċivili. F’kelma waħda l-isqfijiet kienu jiġu ikkonsagrati mill-mexxeja ċivili.

OTTONE I

Meta fis-sena 888 intemm l-Imperu li kien waqqaf Karlu Manju, twieldu saltniet fil-Ġermanja, fi Franza u fl-Italja. Ottone I laħaq sultan tal-Ġermanja fis-sena 936 u dan sab ma’ wiċċu problemi kbar mill-fewdi. Dawn bdew jimminaċċjaw il-poter tiegħu ta’ sultan u ma kienx faċli li wieħed jikkontrollahom, minħabba li issa kien hemm il-werrieta tal-fewdi. Dan is-sultan solva l-problema billi saħħaħ il-fewdaliżmu ekkleżjastiku u naqqas dak lajk. Beda jagħti oqsma kbar lill-isqfijiet, li dawn minħabba ċ-ċelebat ma kellhomx ulied min jirithom u b’ hekk ħeles mill-problemi tal-werrieta. Dan is-sultan beda wkoll jagħti drittijiet oħrajn lill-isqfijiet fewdali, bħal dritt li jkollhom il-munita tagħhom u li jkunu jistgħu jagħmlu taxxi fuq il-poplu. Lil xi isqfijiet li kienu fidili tassew lejn is-Sultan, kienu mogħtijin id-dritt li jmexxu l-belt tagħhom daqs li kieku kienu l-gvernaturi u b’ hekk l-isqfijiet saru ħaddiema tal-istat. F’ din il-qagħda kien hemm min ukoll ħaseb għal rasu u bejn id-dekadenza li kien hemm fil-ħajja tal-Insara u kemm minħabba x-xewqa għall-għana, kien hemm min kien jixtri in-nomina ta’ isqof u b’ hekk isir fewdu. Din tissejjaħ simonija, li ġejja mill-fatt li nsibu fl-Atti tal-Appostli, ta’ ċertu Xmun li ried iħallas biex isir hu wkoll isqof. Fl-Atti nsibu: “Meta Xmun ra li bit-tqegħid tal-idejn tal-Appostli kienu jirċievu l-Ispirtu s-Santu, huwa offra l-flus lill-Appostli u qalilhom: ‘Agħtu din is-setgħa lili wkoll, biex kull min inqiegħed idejja fuqu jirċievi l-Ispirtu s-Santu.’ ” [Atti:8:18-19].

GREGORJU VII

Quddiem sitwazzjoni bħal din, fejn bosta bdew jaraw li l-istat kien qiegħed jeżerċita dritt li ma kellux, kienu ħafna dawk li rreaġixxew u b’ hekk twieled movument ta’ protesta li fih konna insibu lill-Papiet Ljun IX, Nikola II, Alessandru II u fuq kollox lil Gregorju VII. Dan tal-aħħar fl-1078 waqqaf l-investitura tal-isqfijiet minn min mhux kjeriku u b’ hekk daħal f’ konflitt mal-imperaturi. L-imperaturi sostnew li ladarba l-isqfijiet kienu jamminstraw propjetà u għana afdata lilhom mill-istat, huwa dritt tal-istat li jagħżel f’ idejn min jafda ġidu. It-taqbida dwar min jinnomina l-isqof  ittaffiet fl-1122 bil-ftehim ta’ Worms jew il- Pactum Calixtinum, bejn il-Papa Kallistu u l-Imperatur Enriku VI. Issa bdiet issir investitura doppja skont kif kien issuġġerixxa San Ivo ta’ Chartres, fejn il-Knisja tinvesti lill-isqof għall-kura spiritwali  u għalhekk issir investitura fejn jingħataw il-bastun pastorali u ċ-ċurkett, u investitura oħra mill-mexxej ċivili fejn jingħataw il-beni temporali u fewdali. L-għażla tal-isqof kellha ssir b’ elezzjoni bejn il-kleru u bl-approvazzjoni tal-popli. L-elezzjoni tal-isqof bdiet tkun afdata lill-kapitlu tal-Katidral u bl-approvazzjoni tal-kumplament tal-kleru. Madanakollu dan it-trattat ma solviex il-problemi kollha. Fil-Ġermanja kien stabbilit li l-elezzjoni għall-isqof kellha ssir fil-preżenza tas-sultan u jekk dan ma jkunx jaqbel mal-magħżul kellu dritt li jintervjeni. Kien hemm ukoll id-drawwa li l-investitra minn idejn is-sultan issir qabel l-investitura ekleżjastika. Fil-fatt sa mill-1122 is-slaten Ġermaniżi kellhom id-dritt li jmexxu huma l-elezzjoni tal-isqfijiet. F’ pajjiżi oħrajn ma kienx jeżisti dan id-dritt kif ukoll l-investitura mill-mexxej ċivili kienet issir wara l-konsagrazzjoni.

Mis-seklu XIII il-Papa beda jinnomina l-isqfijiet hu stess u fis-seklu XIV din il-ħaġa bdiet issir kullimkien. In-nomina issir bi proċedura sigrieta kif għadu jsir sal-lum.  Issa kien inqala’ gwaj ieħor. Filippu IV, re ta’ Franza kien għamel taxxa fuq il-kleru sabiex ikollu biex jiffinanzja l-gwerra. Il-Papa Bonifaċju VIII fl-1296 ħareġ bolla li tgħid li biex issir  xi taxxa fuq il-kleru, din trid l-awtorità tal-Papa. Fl-1302 il-Papa ħareġ il-bolla Unam Sanctam, fejn iddikjara li l-Papa għandu kull poter, kemm spiritwali kif ukoll temporali. Filippu IV ra thedida  u indħil fil-politika tal-istat  mill-Knisja u għalhekk beda joħodha kontra l-Papa. Is-Sultan ta’ Franza spiċċa skomunikat. Wara dawn is-snin waslu kważi sebgħin sena li fihom il-Papa ma kienx jgħix Ruma imma ttieħed Avignon fi Franza. Il-problema ma kinietx għax il-Papa qiegħed Franza minflok Ruma, imma għax il-Papa huwa wkoll l-isqof ta’ Ruma u għalhekk kien hemm dawn is-snin kollha fejn l-isqof ta’ Ruma qatt ma żar id-djoċesi tiegħu.

Meta l-Papa reġa’ lura Ruma, is-sultan Karlu VI laqqa’ lill-isqfijiet Franċiżi f’ Pariġi. Hawnhekk beda dak li jissejjah il Gallikaniżmu, li jipprova jillimita id-dritt tas-Santa Sede fuq il-Knisja ta’ Franza. L-isqfijiet Franċiżi sostnew li l-Knsija f’ pajjiżhom kellha terġa’ takwista l-libertà mill-Papa. Il-Konċilju ta’ Costanza fl-1415 u dak ta’ Basilea fl-1438 affermaw il-konċiljariżmu, jiġifieri li l-konċilju, il-kardinali flimkien, huma fuq il-Papa. Is-Sultan Karlu VII fl-1438 laqqa’ lill-kleru Franċiż kollu biex  isostni l-pożizjoni tiegħu favur il-konċiljariżmu u ħareġ digriet bl-isem ta’ Pragmatica sanctio.

FL-1516 sar konkordat bejn il-Papa Ljun X u r-Re Franġisku I ta’ Franza.  B’ dan il-konkordat ġie fi tmiemu il-Pragmatica sanctio, biss issa n-nomina tal-isqfijiet Franċiżi għaddiet f’ idejn ir-re. Matul ir-renju ta’ Lwiġi XIV (1638 – 1715) il-Gallekaniżmu, li qatt ma kien spiċċa għal kollox fi Franza, reġa’ għolla rasu. Fl-1682 ħareġ il-Declaratio cleri gallicani, li fost oħrajn jiddikjara l-indipendenza tal-ġid temporali ta’ Franza mill-Knisja. Dan id-digriet kien ikkundannat mill-Papa Alessandru VIII fl-1690.

Fl-1801 sar konkordat bejn il-Papa Piju VII u Napuljun I. Dawn ippruvaw itemmu n-nuqqas ta’ qbil li kien hemm bejn il-Knisja u l-istat li ġabet magħha r-rivoluzzjoni Franċiża. Reġa’ daħal fis-seħħ id-dritt li kien ingħata fl-1516, jiġifieri li l-Istat jinnomina lill-isqfijiet u li dawn jieħdu ġurament ta’ lealta lejn l-istat. Bis-saħħa ta’ hekk il-Knisja setgħet terġa’ tinxtered fi Franza. Dan il-konkordat baqa’ fis-seħħ sal-1905 meta Franza iddeċidiet li ma tibqax tirrikonoxxih.

Fl-Awstrija wkoll kien hemm żmien fejn l-istat kien jikkontrolla l-Knisja. Taħt it-tmexxija ta’ Ġużeppi II bejn l-1765 u l-1790 kien hemm kontroll li ta’ bidu għal moviment li kien jissejjaħ Ġużeppinimu. L-Imperatur Awsburgu Ġużeppi ħareġ il-Placet regio, jiġifieri il-kontroll tal-istat fuq il-ħajja tal-Knisja.  Dan kien fetaħ seminarji statali sabiex fihom ikun iffurmat il-kleru, kien jintervjeni fuq in-normi li għandhom x’ jaqsmu mal-kult u kien jagħżel l-isqfijiet hu.

Fl-Italja wara r-risorgimento, l-għażla tal-isqfijiet kienet dejjem f’ idejn il-Papa. Madankollu, skont il-konkordat li hemm bejn l-Italja u s-Santa Sede, meta jkun sejjer jinħatar isqof Taljan, il-Knisja tgħarraf bih lill-gvern Taljan.

Kien fi Spanja u l-Portugall li l-mexxejja ċivili baqgħu jisfruttaw mid-dritt li jagħżlu l-isqfijiet. Dawn il-mexxejja kellhom mhux biss dritt li jaħtru isqfijiet imma wkoll li jwaqqfu djoċesijiet ġodda. Minħabba l-fatt li dawn il-pajjiżi kienu skoprew id-dinja l-ġdida, fl-1492 kien ingħatalhom id-dritt li jwaqqfu djoċesijiet u jinnominaw isqfijiet għalihom biex il-Knisja tinfirex f’ din il-parti tad-dinja li għal dak iż-żmien kienet ġdida. Dan id-dritt kien għadu jintuża sas-seklu XIX.

Realtà għal kollox differenti insibuha fiċ-Ċina. Hawnhekk l-istorja tal-Knisja hija waħda kkomplikata mmens. Fl-1949 il-Partit Komunista ħa t-tmexxija tal-pajjiż u keċċa lill-missjunarji kemm Kattoliċi kif ukoll Protestatni. Fl-1957 il-gvern Ċiniż waqqaf l-Assoċjazzjoni Patrijottika Kattolika Ċiniża, li ma tirikonoxxix lill-Papa jew lis-Santa Sede. Hija tinnomina u tagħżel l-isqfijiet tagħha. Fuq hekk kien ħareġ enċiklika l-Papa Piju XII fl-1958 bl-isem Ad Apostolorum Principis. Imma fiċ-Ċina hemm Knisja Kattolika oħra, dik klandestina, li l-isqfijiet tagħha jinħatru mill-Papa imma bosta drabi ma nkunux nafu l-ismijiet tagħhom minħabba l-biża’ li dawn jiġu vvittimizzati mill-gvern Ċiniż.

FERDINANDO MATTEI

Sal-1807 nistgħu ngħidu li l-isqof ta’ Malta dejjem kien ikun Sqalli, imma minn meta Ferdinando Mattei, minn  l-Isla laħaq isqof ta’ gziritna, dawn dejjem kienu Maltin.  Dak iż-żmien l-Isqof kien meqjus bħala l-ogħla dinjitarju Malti u għalhekk kellu sehem importanti fil-ħajja tal-gżira. Fl-1938 għaddiet liġi li tgħid li jekk sa ħmistax-il ġurnata wara mewt jew riżenja tal-isqof ta’ Malta, il-gvern jista’ jaħtar amministratur. Amministratur ma huwiex l-isqof, imma huwa biss dak li jmexxi sakemm jintgħażel isqof ġdid. Din il-liġi wkoll tgħid li l-isqof il-ġdid li jiġi maħtur irid ikun approvat mill-Prim Ministru.

Id-Dritt Kanoniku tal-Papa Benedettu XV tas-sena 1917 kien jgħid ċar u tond li l-għażla tal-isqfijiet hija kompetenza tal-Papa għaliex l-isqfijiet imexxu l-Knisja u mhux l-istat. Il-Kodiċi tad-Dritt kanoniku  tal-1983 maħruġ mill-Papa San Ġwanni Pawlu II, f’ kanone numru 377 §1 jgħid li l-għażla tal-isqfijiet hija libera f’ idejn il-Papa. Jeħtieġ li dak li jkun nominat isqof ikollu tal-inqas 30 sena u li  jkun ilu qaddes ħames snin. Din in-nomina tkun preċeduta minn proċedura twila li ssir b’ mod sigriet mill-Kongregazzjoni tal-Isqfijiet.

Fr Reno Muscat