X’kunjomok?

Illum meta xi ħadd jistaqsina isimna b’mod uffiċċjali dlonk inwieġbu billi nagħti l-isem li tawna l-ġenituri tagħna fi twelidna u dlonk inżidu l-kunjom tal-familja. L-isem ta’dak li jkun kien jingħata lill-bniedem sa mill-eqdem żminijiet, hekk pereżempju nsibu l-istorja tal-ħolqien tad-dinja fil-Bibbja u fil-Quran li l-ewwel bnedmin kellhom ukoll isem: Adam u Eva, minkejja li ma kellhomx wisq bżonnu. Iżda l-kunjom mhux antik bħall-isem. L-użu tal-kunjom daħal bil-mod fid-dinja u minkejja kollox, illum għadna nsibu xi kulturi li għadhom ma jużawhx.

Fi żmien ir-Rumani u wara

Fl-Ewropa l-użu tal-kunjom sar popolari fi żmien lmperu Ruman. Ovvjament il-kunjom kien jingħata liċ-ċittadin u mhux lill-iskjav. Billi dan l-imperu kellu taħt idejh ix-xatt tal-Mediterran kollu, din id-drawwa infirxet ukoll f’dawk l-inħawi li kienu jitmexxew minn Ruma. Mal-waqgħa ta’ dan l-imperu storiku, l-Ewropa għaddiet minn żmien ta’ taqlib. Daħlu fiha l-popli Ġermaniċi, il-Persjani u popli oħra bi drawwiet differenti minn dawk ta’ Ruma u f’dawn iż-żminijiet il-kunjomijiet ma baqgħux jintużaw.

Hawn jiġini f’moħħi ħsieb. Min jaf x’kien kunjomu San Ġużepp u għalhekk awtomatikament Ġesù? Min jaf San Pawl x’kunjom kellu minkejja li l-ittri tiegħu qatt ma ffirmahom bil-kunjom ukoll? U min jaf x’kien kunjomu San Publju li laqa’ lil Pawlu f’Malta tagħna?

Fi żmien il-Medjuevu il-kunjom reġa’ beda jintuża. Aktarx li l-kunjom issa beda jindika x’mestier jagħmel dak li jkun, jew minn fejn ikun jew anke x’fiżjonomija jkollu. Dawn, jista’ jkun li aktar kienu laqmijiet milli kunjomijiet iżda kienu huma li welldu l-kunjomijiet li nużaw illum.

Tajjeb ngħidu li fiċ-Ċina l-kunjom ilu jintuża sa madwar seklu qabel Kristu. Insomma ċ-Ċina dejjem kienet dinja differenti minna!

Jintiret

Il-kunjom jintiret mill-ulied. Normalment l-ulied jingħataw il-kunjom tal-missier. F’Malta sa ftit snin ilu il-mara kienet tieħu kunjom żewġha maż-żwieġ. Illum din tista’ żżomm kunjomha jew inkella saħansitra tati kunjomha lil żewġha. Meta fit-twelid, il-missier ma jkunx magħruf jew ma jaċċettax lit-tarbija, il-wild jingħata kunjom l-omm.

Illum maż-żwieġ, il-mara u r-raġel jiddeċiedu liema kunjom se jżommu. Koppja ħabiba tiegħi iżżewġet, hu kunjomu Galea u hi l-istess. Meta marru r-reġistru pubbliku biex jirreġisteraw iż-żwieġ tagħkom riedu jkunu jafu jekk hi kinitx se tieħu kunjom żewġha jew tibqa’ b’kunjom xbubitha. Qaltilhom li Galea kienet u Galea se tibqa għax hi u żewġha għandhom l-istess kunjom. Insistew li trid tiddeċiedi u għalhekk qaltilhom li se tieħu kunjom il-qassis li kien ser iżewwiġhom, li nzerta Galea wkoll!

Kunjomijiet Maltin

Bħal kull ċiviltà jew ġens ieħor, aħna l-Maltin għandna l-kunjomijiet tagħna. Il-kunjomjiet Maltin nistgħu niddividuhom fi tlieta: dawk li ġejjin mid-dinja Semitika, mill-Għarbi jew mil-Lhudi, dawk li ġejjin mid-dinja Romanza, mit-Taljan jew Sqalli, mill-Franċiż u l-Ispanjol u mbagħad hemm kunjomijiet li daħlu f’pajjiżna minħabba l-kolonjaliżmu, kunjomijiet Ingliżi, Skoċċiżi jew Irlandiżi.

Minkella li f’Malta nsibu aktar minn dsatax-il elf kunjom differenti, tliet kwarti tal-Maltin għandhom l-istess mitt kunjom. Kwart mill-poplu Malti kollu għandi l-istess għaxar kunjomijiet, allura ovjament huma l-aktar kunjomijiet popolari. Tajjeb insemmuhom dawn l-għaxar kunjomijiet l-aktar popolari f’artna: Borg, Camilleri, Vella, Farrugia, Zammit, Galea, Micallef, Grech, Attard, Spiteri u Azzopardi. Il-kunjomijiet ta’ pajjiżna evolvew bħal kunjomijiet oħra. Xi ismijiet ta’ rħula saru kunjomijiet, bħal Asciak, Attard, Balzan, Curmi, Lia u Valletta. Mhux hekk biss, xi ismijiet ta’ bliet barranin ukoll saru kunjomijiet Maltin bħal Cremona, Messina, Catania, Avellino, Trapani u Salerno. Formosa huwa l-isem antik tal-gżira ta’ Taiwan filwaqt li Muscat huwa l-isem tal-belt kapitali ta’ Oman. Iżda dawn l-aħħar żewġ kunjomijiet ma’ għandhom xejn x’jaqsmu la mal-gżira qrib iċ-Ċina u lanqas mal-kapitali tas-Sultanat Għarbi.

Ċerti kunjomijiet imbagħad huma marbutin ma’ rħula jew bliet partikoli. Jekk issemmi lil Abdilla, jiġi f’moħħok Ħal Safi u l-inħawi, jekk imbagħad tgħid li kunjomok Aquilina jassoċċjawk mas-Siġġiewi. Bezzina huwa popolari ħafna fir-raħal ta’ Ħal Għargħar u Vella fil-Mellieħa. Għawdex għandu kunjomijiet sinonimi miegħu bħal ngħidu aħna Rapa, Meilak u Debrincat.

Lil hinn minn xtutna

Il-kunjomijiet tagħna inxterdu mad-dinja minħabba l-emegrazzjoni ta’ bosta Maltin, imma hemm xi kunjomijiet li lanqas taħsibha li huma aktar popolari barra minn xtutna milli f’artna. Pereżempju il-kunjom Zahra huwa popolari fostna, imma hemm pajjiżi li fihom dan il-kunjom huwa aktar mifrux milli f’Malta. F’Malta hawn madwar elf u sitt mitt persuna b’dan il-kunjom imma fil-Pakistan hemm kważi tmenin elf ruħ li kunjomhom huwa Zahra. Bħal dan hemm xi wħud oħrajn ukoll għalkemm ftit ħafna.

Ilum rajna xi ħaġa żgħira dwar it-tieni isem tagħna, il-kunjom, dak li ġieli nsejħulu l-isem tal-familja. Hemm wisq aktar x’tgħid!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 7 ta' Settembru 2019

Demm gdid

Dawn l-ahhar gimghat smajna u qrajna hafna dwar il-qaghda tal-Knisja Kattolika f' pajjizna. Jiena wkoll f' kitbieti kien hemm fejn ikkritikajt lill-Knisja. Il-kritika li ghamilt jiena, dejjem ghamiltha sforz l-imhabba li ghandi lejn il-Knisja u dejjem kienet indirizzata lejja nnifsi bhala membri taghha. Tant hu hekk li qatt ma ktibt dwar xi nuqqasijiet li jinsabu f' religjonijiet jew setet ohra ghaliex l-ewwel haga ma nafx x' qaghda jinsabu fiha u t-tieni nett mhux kompitu tieghi li nikkritikhom. L-istess haga nispera li jaghmlu dawk kollha li dan l-ahhar tkellmu jew kitbu dwar il-qaghda prezenti tal-Knisja f' Malta.

Gonzi - Mercieca - Cremona

F'dan l-ahhar nofs seklu il-Knisja Maltija kellha mexxejja differenti ghal kollox minn xulxin. Irridu nghidu wkoll li pajjizna wkoll inbidel f' dawn il-hamsin sena, biss biss hamsin sena ilu, sal-21 ta' Settembru, lanqas konna ghadna nazzjon. Iz-zminijiet ta' dawn it-tliet isqfijiet kienu differenti ghal kollox anke mil-lat civili.

Mons. Arcisqof Gonzi

L-Arcisqof Mikiel Gonzi kien il mexxej spiritwali ta' pajjizna fi zmien ta' kwistjoni politika religjuza - kwistjoni li llum ghadna nhossu xi ftit l-effett taghha. Kien zmien iehor u mhux lakemm naqbdu u nghidu min kellu tort u min kellu ragun. 

Mons. Arcisqof Mercieca

L-Arcisqof Guzeppi Mercieca ha t-tmexxija tad-djocesi ftit snin wara li giet fi tmiemha l-kwistjoni ta' bejn Gonzi u Mintoff. Ried jerga' jigbed lura lejn il-Knisja in-naghag li kienu mbeghdin minhabba l-ideal politiku taghhom. Bil-mod uniku tieghu nistghu nghidu li rrnexxielu, u dan bla daqq ta' trombi.

L-Arcisqof Pawlu Cremona sab Knisja f' dinja mghaggla li tinbidel b' ritmu veloci. Araw il-qaghda ta' pajjizna kemm inbidlet tul dawn il-ftit snin li ilu Arcisqof taghna. Minix nirreferi biss ghall-fatt li tmien snin ilu f' Malta ma kienx hawn la divorzju u lanqas unjoni civili. Araw ftit l-istatistika tas-separazjonijiet, tas-single mothers, ta' tfal bi bzonn ta' social worker! Din hija l-qaghda li sab l-Arcisqof attwali.

Twajjeb u tajjeb

Mons. Arcisqof Cremona

Dawk kollha li jafu lill-Arcisqof Cremona personali, kollha jghidulek kemm hu bniedem twajjeb. Jiena wiehed minnhom. Imma jiena minbarra li nghid li hu twajjeb nghid ukoll li hu mexxej tajjeb ukoll. Lil Monsinjur Cremona nafu bhala surmast tieghi fin-novizzjat u nafu wkoll bhala pirjol ta' komunità. Ghax huwa twajjeb u tajjeb, ma jikkoregikx quddiem in-nies imma jsib l-ahjar waqt u l-ahjar post biex dak li jkollu jghidlek jghdulek. Iva l-Arcisqof jaf ibezbez meta jkun hemm htiega ta' tbezbiza. Wisq nibza' li parti mill-htija li qeghdin fiex qeghdin hija ghax kien hemm min abbuza mit-tjubija tieghu. Ma rridx ninstema' daqs li kieku jiena  xi avukat difensur ta' Pawlu Cremona. Xejn minn dan! Jien difensur tas-sewwa u tal-verità u ghalhekk qieghed nikteb dan kollu.

Demm gdid

Mons. Isqof Grech

Bhal kull mexxej iehor, l-Arcisqpf ma jistax jaghmel kollox hu. Tassew li ghandu par spallejn sodi fuq xiex iserrah, dik ta' Monsinjur Isqof Mario Grech, li huwa l-president tal-Konferenza Episkopali Maltija u tal-Isqof Awziljarju Monsonjur Charles Scicluna. Tassew li dawn it-tlieta huma l-mexxejja taz-zewg djocesijiet Maltin, imma bosta xoghol ikun iddelegat lill-ohrajn. U ghax huma mexxejja jiddelegaw. Jekk min ikun delegat ma jaqdix xogholu sewwa ma jkunx tort tal-mexxej li x-xoghol ma sarx.

Huwa propju hawn fejn nehtiegu demm gdid, persuni b' ideat godda, persuni li mohhhom mhux mimli bl-ghaqbut pre-konciljari. Sacerdoti li aktar jahsbu kif sejrin isibu n-naghga l-mitlufa milli joqghodu paxxuti fil-maqjel mad-disgha u disghin l-ohra. Imma biex tfittex in-naghga l-mitlufa ma tridx tmur tfittixha bis-suttana u s-saturnu ghax fejn tkun marret din in-naghga is-suttana tithammeg jew ticcarrat u s-saturnu jaqghalek minn fuq rasek!

Mons. Isqof Scicluna

Demm gdid hemm bzonn f' kull qasam tal-Knisja Maltija. Nemmen li hemm min hu kapaci imma ghandu mnejn dawk kapaci mhux qeghdin jinghataw cans. Ghandu nmejn hemm min jibza' li jitlef il-karriera jekk jaghti cans allura jibqa' hemm iggranfat mas-siggu tal-poter. Il-Papa Frangisku jwissi kontra l-karriera tas-sacerdoti.

Qieghed nghid demm gdid ghax jien ukoll nemmen li hemm cans li l-qaghda titjieb. Din hija l-opinjoni tieghi dwar il-qaghda li ninsabu fija.

Fr. Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fin-Nazzjon tat-23 ta' Awwissu 2014