Iż-Żebbuġ

 Il-ħsieb tiegħi illum ma huwiex fuq is-siġra jew il-frotta li tagħtina din is-siġra hekk imsejħa taż-żebbuġ, lanqas ser nitkellem dwar il-belt Rohan, jew kif insjeħulha Ħaż-Żebbuġ imma dwar ir-raħal pittoresk li nsibu fil-majjisteral ta’ Għawdex: Iż-Żebbuġ.

Ftit tagħrif

Iż-Żebbuġ huwa wieħed mill-aktar irħula għoljin li nsibu fil-gżira ta’ Għawdex. Sewwasew huwa jinsab mibni fuq żewġ għoljiet imsejħin Ta' Abram u x-Xagħra taż-Żebbuġ. In-numru kbir ta’ siġar taż-żebbuġ li fil-qedem kienu jinstabu f’din ix-xaqliba tal-gżira ta’ Gelmus taw isem lil dan ir-raħal. Il-konfini tar-raħal huma l-akbar li nsibu f’Għawdex u minkejja li bħala raħal jinsab fuq l-għoljiet, miegħu nsibu xejn inaqas minn tliet bajjiet: ix-Xwejni, il-Qbajjar u dik tant popolari mal-Għawdxin mal-Maltin kif ukoll mat-turisti li jżuru Għawdex, Marsalforn.

Minkejja li bħala firxa huwa l-ikbar raħal, fejn tidħol popolazzjoni jitlef dan il-post. Hawn insibu lill-Belt Victoria fuq quddiem u warajha hemm ix-Xagħra, in-Nadur, ix-Xewkija u Għajnsielem. Warajhom hemm iż-Żebbuġ b’madwar elfejn u ħames mitt ruħ jgħixu fih.

Iż-Żebbuġ ta’ Għawdex kien abitat sa mill-qedem u xhieda ta’ dan huma xi fdalijiet li nsibu fil-konfini tiegħu. Ma għandniex xi ngħidu, dawk li kienu joqgħodu f’din ix-xaqliba kienu raħħala, bdiewa u xi ftit sajjieda li kienu jniżżlu d-dgħajjes tagħhom mill-port ta’ Marsalforn. Fis-seklu XIII nafu li kien hemm komunità tgħix hemmhekk tant li nbniet kappella biex taqdi l-ħtiġijiet spiritwali ta’ dawn ir-raħlin.

Parroċċa antika

Il-parroċċa ta’ dan ir-raħal antik hija ddedikata lill-Assunta, jew kif nafuha aħna l-Maltin, Santa Marija. L-ewwel parroċċa jew parroċċi Għawdxin kienu ġewwa r-Rabat imma l-ewwel waħda warajhom kienet dik taż-Żebbuġ. Din twaqqfet fl-1688 mill-isqof ta’ Malta David Cocco Palmieri, billi dak iż-żmien Għawdex kien għadu mhux djoċesi. Diġà għidna li l-firxa ta’ art li taqa’ taħt iż-Żebbuġ hija kbira ħafna u qabel kienet akbar fejn tidħol kura spiritwali għax ir-raħal tal-Għasri sakemm sar parroċċa fl-1921 kien jagħmel parti miż-Żebbuġ, minkejja li kien viċi parroċċa.

Sentejn wara t-twaqqif tal-parroċċa Żebbuġija ingħata l-bidu għall-bini ta’ knisja ġdida għax il-knisja li kienet isservi lill-parroċċa kienet ċkejkna. Din tlestiet u kienet ikkonsagrata fl-1726. B’hekk nistgħu ngħidu li din hija waħda mill-eqdem knejjes parrokkjali li nsibu fil-gżira kollha. Din kompliet titkabbar bejn l-1938 u l-1942 minkejja li dak kien żmien it-tieni gwerra dinjija. Fl-1963 il-parroċċa saret waħda arċipretali.

Irħam

Min jidħol fil-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ ma jistax ma jindunax mill-ewwel bl-irħam sabiħ li hija miksija bih. Ma hijiex il-knisja waħdanina ġewwa Għawdex li hija miksija bl-irħam iżda din għandha storja partikolari għaliex l-irħam li bih hija miksija instab fiż-Żebbuġ stess.

Kien Salvu Cefai li fl-għalqa tiegħu, fiż-Żebbuġ stess instab tip ta’ rħam li jissejjah Onice. Dan Salvu waħħalha f’moħħu li l-irħam tal-għalqa tiegħu kellu jiksi l-knisja tar-ral, kif fil-fatt sar. Minbarra l-pilastri u l-ħitan tal-knisja wieħed jara maħdum minn dan l-irħam, opri oħra bħalma huma l-artal mejda, is-sedji tal-kor, il-konfessinarji kif ukoll il-brazzi. Ix-xogħol tal-kisi u t-tisbih bl-irħam inbeda fis-snin tmenin.

Statwi

Il-parroċċa taż-Żebbuġ tista’ tiftaħar b’waħda mill-isbaħ statwi titulari maħdumin mill-kumpanija li kien hemm f’Marsilja fi Franza li kienet timmanifattura l-istatwi. Il-Kumpanija Gallard et Fils ħadmet din l-istatwa li waslet fil-parroċċa fl-1863. Il-poetessa Għawdxija Mary Mejlak issejjaħ din l-istatwa bħala waħda ta’ sbuħija rari.

Fil-parroċċa Żebbuġija nsibu wkoll sett statwi tal-Ġimgħa l-Kbira. Din bdiet issir fl-1919 wara li l-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri  kien ħadem sett vari li kien fih it-tmien stazzjonijiet tradizzjonali. Billi fis-snin tletin tkabbret il-knisja u dawn il-vari tħallew fiha, saritilhom ħsara kbira u għalhekk il-purċissjoni kellha titwaqqaf. Fis-snin sittin Wistin irrestawra l-istatwi li kien ħadem f’żgħożitu u magħhom żied ukoll l-istatwa tal-aħħar ċena. Din hija l-purċissjoni waħdanija fil-gzejjer Maltin li l-vari kollha li fiha ħarġu minn id artist wieħed. Dawn il-vari huma mlibbsin ilbies ta’ veru. L-ilbies li naraw fuqhom illum huwa drapp minsuġ Għawdex stess, dak li kien jissejjaħ in-newl. Din il-ħaġa tkompli tkabbar l-uniċità ta’ din  il-purċissjoni.

Insibu wkoll statwa ta’ Kristu Rxoxt maħduma mill-artist Pawlu Aquilina. Din toħroġ nhar Ħadd il-Għid akkumpanjata mill-Banda tar-raħal.

Għażżiela

Għażżiela

Iż-Żebbuġ għandu drawwa li ma nsibu mkien ieħor. Din hija l-għażżiela. Din tkun bħal rota tal-għaġina bin-Nome di Maria f’nofsha. Ħafna jżommu din l-għażżiela mdendla fit-tieqa jew wara l-bieb ta’ barra għax jemmnu li tbiegħed is-sajjetti u minn perikli oħra. Hemm issir il-festa tal-Madonna tal-Għażżiela. Bosta nies li ma joqgħodux iż-Żebbuġ imorru hemm u jitolbu għażżiela biex joħduha magħhom id-dar. Ovvjament dawk li jkunu jafu biha. Issa sirtu tafu biha intom ukoll jekk ma kontux tafu!

Dan huwa ftit minn dak li wieħed jista’ jiltaqa’ miegħu meta jżur dan ir-raħal antik u sabiħ fil-gżira Għawdxija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 5 ta' Diċembru 2020

Monument

Kull nazzjon li jeżisti fid-dinja għadnu xi ġrajja jew ġrajjiet importanti li jixraq li titfakkar. Kull pajjiż ukoll għandu nies importanti li wkoll ikun jixraq li jfakkar. Ħafna drabi dawn jibqgħu mfakkra permezz ta’ xi monument. Dan l-aħħar bdejna nisimgħu ħafna argumenti dwar xi monumenti anke f’pajjiżna.

Biex ħadd ma jinsa

It-tempji tal-Gġantija

Monument jista’ jkun xi binja antika. Jingħad li t-tempji megalitiċi li għandna f’pajjiżna, Ħaġar Qim, l-Imnajdra u l-Ġgantija huma l-eqdem bini wieqaf li hawn fid-dinja. Stonehenge li huwa bini li jixbaħ lil dawn it-tliet binjiet li semmejt ukoll hu qadim, imma dawk li nsibu fil-gżejjer tagħna aktarx li twaqqfu madwar seba’ mitt sena qabel. Hawn min jgħid li l-eqdem bini huma l-piramidi, imma anke l-forma turik liema ġie l-ewwel. Intant ma noqgħodux nidħlu f’polemiċi. Dawn il-binjiet huma kollha monumenti qodma li llum għadna ngawduhom għax kienu kkonservati meta nstabu.

Arkati u bibien

Il-bieb ta' Ħaż-Żebbuġ

Hemm monumenti li jfakkru xi ġrajja importanti. Ir-Rumani kienu jħobbu jibnu xi ark biex ifakkru xi gwerra li ntrebħet jew xi persuna famuża. Għadna nistgħu naraw minn dawn l-arkijiet mhux biss fil-belt kapitali tad-dinja Rumana, Ruma, Caput Mundi, imma madwar id-dinja kollha. Fost l-aktar popolari hemm dak ta’ Pariġi, msejjaħ Arc de Triomphe li nbena propju biex ifakkar rebħa li kien wettaq Napuljun Bonaparti fl-1806. Bieb ieħor magħruf sewwa, li tlesta qabel dak ta’ Pariġi huwa dak magħruf bħala Brandenburg Gate fil-belt Ġermaniża ta’ Berlin. Dan tlesta fl-1791. Ma nistax ma nsemmix ukoll dak li nsibu fi Brusell fil-Belġju, hekk imsejjaħ Arcade du Cinquantenaire, li l-bini tiegħu tlesta fl-1905.

Malta wkoll nistgħu niftraħru b’bibien jew arki bħal dawn. Ejjew inħallu barra dawk li nsibu mas-swar tal-Imdina, tal-Kottonera u tal-Belt Valletta. Kemm Ħaż-Żebbuġ kif ukoll Ħaż-Żabbar huma żewġt ibliet Maltin li jistgħu jiftaħru li biex ifakkru li l-Gran Mastri Rohan u Hompesch rispettivament tawhom isimhom, bnew dawn iż-żewġ bibien sbieħ li għadna ngawduhom sal-lum.

Personaġġi

Imbagħad hemm monumenti oħra li juru personaġġi li jkollhom xi rabta mal-pajjiż. Malta nistgħu ngħidu li aħna wkoll għandna numru mhux ħażin minn dawn il-monumenti. Tassew li ġieli kellhom jgħaddu snin biex  Sar xi momument li min tant kien jixraqlu imma aħjar tard milli qatt.

Personaġġ li tassew inħoss li pajjiżna qed jonqos bil-kbir miegħu huwa Dun Gioanello Cilia, li fit-23 ta’ Ġunju 1556, meta l-Forti Sant Iermu waqgħet f’idejn it-Torok, dan spiċċa maqtul minnhom. Dan ma kienx membru fil-milizja, ma kienx suldat imma kien il-Kappillan ta’ Ħal Qormi li dak iż-żmien Sant Iermu kien jagħmel parti minnu. Dan ħass li kellu jkun hemmhekk jassisti spiritwalment lil dawk li kienu qed jiġġieldu għall-fidi fuq it-territorju tal-parroċċa tiegħu. Għaddew 455 sena u lanqas irħama ma hawn tindika lil dan l-eroj u martri. Ħaġa bħal din għandha tħammar wiċċ min hu nkarigat mill-patrimonju Malti.

Kontroversji

Hawn min il-kontroversi jikolhom aktar minn biċċa ħobż biż-żejt fejn xatt il-baħar. Minn żmien għal żmien fuq din in-nitfa ta’ blata jkun hawn min jiċċaqlaqlu fuq xi ħaġa. Ġieli smajna xi psewdo storiku jgħid li għandna nneħħu l-George Cross minn fuq il-bandiera Maltija. Kull meta sar xi stħarriġ dwar dan l-argument, dejjem kien hemm aktar minn disgħin fil-mija li ma jaqblux ma’ din il-ħaġa għax dak huwa unur għalina lkoll, mhux biss għan-nanniet jew bużnanniet tagħna li mietu fil-gwerra imma għalina wkoll biex niftakru li l-qlubija tal-ġens Malti kienet ippremjata minn sultan barrani wkoll. U issa qed nisimgħu biex il-monument tar-Reġina Vittorja jitneħħa minn Pjazza Reġina. Se ndumu nilgħabu ċess bil-monumenti? Tas-Sette Giugno qallajnih u dak tal-Gran Mastru Vihena, stordejnih. (dan minn Manuel Island sab ruħu f’nofs il-pjazza li llum tissejjaħ Reġina fil-B elt Valletta, imbagħad ħaduh quddiem il-Mall il-Furjana sakemm kellu jwarrab biex postu jieħdu l-monument tal-Indipendenza.) Niskanta kif hawn min kollox jagħtih fastidju, anke statwa ta’ Reġina. Jien kieku ddejjaqni, meta nidħol il-Belt ngħaddi minn hemm bla ma nħares lejha. Mhux għax fil-verità minkejja li ma tagħtinix fastidju fejn qegħda, xi darba waqaft niċċassa lejha!

Ħsara

Dan l-aħħar smajna u rajna li waqt protesti barra minn Malta saru xi ħsarat lil xi monumenti. Aktarx li dawn il-monumenti kellhom rabta ma’ persuni li b’xi mod kienu marbutin mal-iskjavitù fl-Amerika. Ma rridx nidħol fil-kwitjoni kif bdew il-protesti u sebaħ u dalam.

Meta waqa’ l-Komuniżmu fl-Ewropa tal-Lvant konna rajna xeni bħal dawn. Niftakar kont mort l-Ungerija ftit snin wara l-waqa’ tal-komuniżmu. Dawn biex ma jħallux momumenti ta’ żmien il-Komuniżmu mżerdin mal-pajjiż kollu, bil-periklu li fuqhom isiru atti ta’ vandaliżmu, ġabruhom kollha fi pjazza waħda u ħolqu mużew apert.

Li rrid ngħid jien huwa li pajjiżna għandu storja twila, u mhux lakemm naqbdu nneħħu kif ġie ġie għax inkunu qed nagħmlu ħafna ħsara.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 4 ta' Lulju 2020