Lodovico Mifsud Tommasi

 

Kanonku u poeta minn Bormla

Matul l-istaġun tal-festi li jsiru f’pajjiżna spiss nisimgħu il-kurunella tal-qaddis jew qaddisa. Bosta kurunelli qodma kienu miktuba minn Ludovico Mifsud Tommasi. Ejjew l-ewwel naraw xi ħaġa fuq fuq dwar xi tkun kurunella. Biss Mifsud Tommasi ma jistax ikun marbit biss mal-kurunelli imma hemm ħafna aktar għal xiex dan is-saċerdot għandu jibqa’ msemmi u mfakkar.

Kurunella

Hemm għadd ta’ talbiet li l-forma tagħhom hija differenti. Kurunella hija forma ta’ talba magħquda ma’ għadd ta’ tifħir lill-qaddis jew qaddisa li lilu jew lilha tkun iddedikata dik il-kurunella. Wara kull żewġ strofi tingħad Missierna, Sliema u Glorja. Din tingħad fin-novena ta’ qabel il-festa jew fil-jiem tat-tridu qabel il-barka Sagramentali. Sfortunatament illum din id-drawwa hemm fejn spiċċat. Ħasra għax minbarra s-sens liturġiku hemm ukoll il-paterimonju artistiku u poetiku li qed jintilef.

Min kien l-awtur

Ludovico twieled nhar it-18 ta’ Novembru, 1796 ġewwa Bormla. Missieru Francesco Mifsud kien neguzjant u kien miżżewweġ lil Angelica Tommasi.  Huwa kien mgħammed fi l-knisja parrokkjali ta’ Bormla u mogħti l-ismijiet ta’ Ludovico, Giuseppe u Fabrizio. Il-ġenituri ta’ Ludovico kellhom 11-il wild, sitt ibiet u ħames subien. Fl-1806, meta Ludovico kellu 10 snin, daħal is-seminarju fejn studja għal 10 snin u wara daħal l-università. Huwa gradwa fit-teoloġija mill-Università ta’ Malta u fl-1821 ġie ordnat saċerdot mill-Isqof ta’ Malta Ferdinando Mattei. Wara huwa kompla l-istudji tiegħu fid-dritt kanoniku u fid-dritt ċivili ġewwa Ruma. Huwa kien professur tal-Istorja tal-Knisja u tal-Iskrittura. Fl-1858 ħa l-pussess ta’ Kanonku tal-Kolleġġjata ta’ Bormla u fis-sena 1868 inħatar Monsinjur tal-Katidral tal-Imdina.

Pittura

Fl-1828 Dun Ludovik kien qabbad lill-artist Pietru Pawl Caruana biex ipitter kwadru tal-Kunċizzjoni sabiex jirregalah lill-kolleġġjata ta’ Bormla. Wara dan il-kwadru kellu jieħu post il-kwadru titulari tal-artist Carlo Gimach u jsir il-kwadru titulari li għadna nsibu llum. Fl-1835 fir-rokna ta’ isfel, fuq in-naħa tal-lemin tal-kwadru tpittret l-arma tal-familja Mifsud Tommasi. Din il-pittura kienetasdet xi ftit lill-Bormliżi għaliex sa dak iż-żmien ix-xbieħa tal-madonna kienet tkun rappreżentata bi lbies rikk u mhux kif pittirha Caruana, b’libsa bajda u faxxa kaħla ma qaddha. Interessanti ħafna l-fatt li meta seħħew id-dehriet ta’ Lourdes fl-1858 – tletin sena wara li saret il-pittura, il-Madonna dehret liebsa sewwasew kif kienet tidher fil-kwadru kkommissjonat minn Mifsud Tommasi.

Potenzjalment Arċipriet

Il-kappillan Tumas Scicluna tal-parroċċa ta’ San Filep ta’ Ħaż Żebbug kien għażel lil Mifsud Tommasi bħala vigarju tiegħu. Dun Lodovik ħadem biex ġab mingħand il-Papa Piju VIII t-titlu ta' arcipriet lill-parroċċa Żebbuġija u fl-1829 kellu jnħatar l-ewwel arċipriet tal-Belt Rohan iżda l-pussess tiegħu qatt ma sar.  Skont Ġużè Cassar Pullicino, Mifsud Tommasi kien offrut il-grad ta’ isqof koadjutur tal-Isqof Mattei, bid-dritt tas-suċċessjoni mill-Gvernatur ta’ Malta Sir Frederick Cavendish Ponsonby għall-ħabta tas-sena 1830, kariga li Mifsud Tommasi ma aċċettax.  Fl-1831 Malta kellha isqof ġdid; iż-Żebbuġi Francesco Saverio Caruana. Jingħad li għal xi raġuni dan l-Isqof ma kienx jaqbel wisq ma’ Mifsud Tommasi u ħajru jirrinunzja għall-arċipretura u wiegħdu li ’l quddiem jinnomimah monsinjur tal-katidral. Dun Ludovik kien aċċetta din il-proposta imma l-Isqof  Caruana miet fl-1847 u Mifsud Tommasi kien għadu  ma sarx monsinjur.  Bħalma għidna, fl-1857 kien nominat  bħala kanonku tal-Kolleġġjata ta’ Bormla. Il-vestizzjoni tiegħu bħala kanonku saret fit-2 ta’ Jannar tal-1858. In-nomina ta’ monsinjur tal-katidral waslet fl-1868 mill-Isqof  Gaetano Pace Forno

Saċerdot u kittieb

Monsinjur Mifsud Tommasi kien predikatur imfaħħar ħafna u dar tista’ tgħid il-knejjes ta’ Malta kollha jipprietka. Kien ukoll kittieb u poeta ta’ kalibru għoli. Interessanti ħafna l-fatt li dan is-saċerdot kiteb bil-Malti meta ilsienna lanqas biss kein jitqies bħala lingwa. Fl-1835 Ludovik Mifsud Tommasi ippubblika l-ewwel ġabra ta’ kurunelli fl-Istamperija tal-Gvern. Dik is-sena wkoll huwa  ħareġ  l-Inni Mqaddsa, traduzzjoni bil-Malti tal-innijiet tal-brevjar. Dan juri kemm dan is-saċerdot ħaseb kmieni għall-użu tal-Malti fil-knisja. Bejn l-1835 u l-1837 hu ppubblika xejn anqas min 21 ktejjeb. Xogħolijiet importanti oħra tiegħu huma: Stabat Mater Dolorosa, Christe Sanctorum decus Angelorum u Magnae Deus Potentiae.

Il-Kanonku Ludovico Mifsud Tommasi miet nhar it-23 ta’ Ottubru, 1879, ftit jiem qabel ma għalaq it-83 sena. Huwa jinsab midfun fil-katidral tal-Imdina.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' Frar 2023

Il-Kunċizzjoni

Fit-8 ta’ Diċembru ta’ kull sena il-Knisja madwar id-dinja tiċċelebra l-festa tal-Immakultata Kunċizzjoni. Minkejja li din hija festa reliġjuża, hemm xi drawwiet li huma marbutin ma’ dan il-jum li ma humiex purament reliġjużi.

Oriġini

Qabel xejn wieħed irid ikun jaf xi jfisser il-kliem “Immakulata Kunċizzjoni”. L-Insara jemmnu li kull bniedem li jitwieled iġorr miegħu il-marka tad-dnub li kienu wettqu Adam u Eva u għalhekk ikun jeħtieġ it-tindif minn din il-marka permezz tal-magħmudija. Marija, dik li welldet lil Ġesù kienet meħlusa minn din il-marka jew aħjar tebgħa – Immakulata dak li tfisser: bla tebgħa, perfett. Kunċizzjoni huwa l-frott tal-att tat-tnissil; il-prodott ta’ konċepiment, mela l-kliem “Immakulata Kunċizzjoni” għandu mnejn jidher tqil imma ifisser biss li Marija kienet imnissla mingħajr id-dnub tan-nisel.

Dan it-twemmin ilu fil-Knisja Kattolika sa mill-ewwel żminijiet tal-Knisja iżda kien il-Papa Piju IX li nhar il-festa tal-Kunċizzjoni tas-sena 1854 ħareġ il-bolla bl-isem Ineffabilis Deus fejn iddikjara bħala domma ta’ fidi dan it-twemmin antik. Fl-1858 ġewwa Lourdes fi Franza, iċ-ċkejkna Bernardette Soubirous bdiet tgħid li qed tara Sinjura sabiħa li meta staqsietha min hi weġbitha li hi l-Immakulata Kunċizzjoni.

F’pajjiżna

Il-qima lejn Marija taħt dan it-titlu huwa mifrux sewwa. Biss biss insibu l-parroċċa ta’ Bormla li ilha mwaqqfa sa mill-1586, għandha bħala patruna lill-Kunċizzjoni. Parroċċa Maltija oħra li hija ddedikata lill-Immakultata hija dik tal-Ħamrun. Din hija parroċċa relattivament ġdida u proprju din is-sena qed tiċċelebra l-ħamsin sena mit-twaqqif tagħha. Interessanti wkoll ngħidu li l-Imsida li saret parroċċa fl-1867 kienet tinqeda bil-knisja tal-Kunċizzjoni li hemm fil-lokal sakemm tlestiet il-knisja parrokkjali li naraw illum. Din il-kappella hija speċjali għax għandha parti għar u parti minbnija. Ġewwa Għawdex il-parroċċa tal-Qala hija ddedikata lill-Kunċizzjoni u lil San Ġużepp u hemmhekk insibu s-santwarju famuż tal-Kunċizzjoni li fl-1688 sar parroċċa biex jaqdi lin nies ta’ din ix-xaqliba tal-gżira Għawdxina għalkemm il-Qala bħala parroċċa twaqqfet fl-1872. Tajjeb isemmi li f’Ħondoq ir-Rummien, li jagħmel mal-Qala, hemm kappella oħra antika ddedikata lill-Immakulata, magħrufa bħala “Tal-Blat”.

Il-kappella ta' Wied Gerżuma 

Madwar Malta nsibu għadd ta’ kappelli oħra taħt il-patroċinju ta’ Marija mnissla bla tebgħa. F’Birżebbuġa (Bengħajsa), Ħal Lija, in-Naxxar, San Ġiljan, San Pawl il-Baħar (Wied Qannotta), Ħaż-Żebbuġ u fiż-Żurrieq (in-Nigret) insibu knejjes antiki taħt it-titlu tal-Kunċiżżjoni. Dik li kulħadd isejjaħ “Ta’ Sarrija” fil-Furjana hija wkoll tal-Kunċizzjoni. Fil-Mosta (limiti ta’ Ta’ Qali) hemm kappella tal-Kunċizzjoni li mhix antika imma din inbniet għax l-oħra ta’ qabilha, li wkoll kellha l-istess titular, waqgħet fil-gwerra. Kappella oħra b’dan it-titlu mhux wisq antika nsibuha fl-Aħrax tal-Mellieħa. Fis-seminarju ta’ Għawdex insibu wkoll li l-kappella tiegħu hija ddedikata lill-Kunċizzjoni. Fir-Rabat ta’ Malta insibu l-Kunċizzjoni magħrufa bħala tas-Settifika, oħra bit-titlu tal-Kunċizzjoni u San Anton Abbati fl-inħawi tal-Għammieri u dik fl-inħawi ta’ Wied Ġerżuma. Dwar din l-aħħar kappella tajjeb ngħidu li din tat l-isem popolari lil dik ix-xaqliba. Bosta Maltin isejħu lil dan ir-raħal ċkejken qrib il-Baħrija, li bħala parroċċa kif ukoll bħala konfini jagħmel mar-Rabat, bħala l-Kunċizzjoni.

Is-Seftura u s-Sinjura

Dwar dan il-jum hemm ukoll marbuta taqbila qasira dwar jekk ikunx bnazzi jew maltemp fit-8 ta’ Diċembru. It-taqbila hija din: Jekk toħroġ is-seftura toħroġ is-sinjura. Biex infissru din it-taqbila rridu ngħidu li “Seftura” qed tirreferi għal San Katarina u “Sinjura” għall-Kunċizzjoni. Sa xi snin ilu, nikkalkula sa xi għoxrin sena ilu, il-festa ta’ Santa Katarina taż-Żejtun ma kinitx issir bħal-lum fis-sajf imma kienet issir fil-25 ta’ Novembru, fil-festa liturġika tagħha. Novembru jaf jagħmel bnazzi u jaf juri snienu wkoll. Il-Bormliżi kienu jgħidu li jekk fil-festa ta’ Santa Katarina ma tagħmilx xita allura lanqas f’tagħhom ma tagħmel, jekk toħroġ Santa Katarina toħroġ il-Kunċizzjoni wkoll. Ma fiha l-ebda bażi xjentifika din il-ħaġa, biss ġieli seħħ sewwasew kif tgħid it-taqbilau ġieli marret żmerċ ukoll!

L-aħħar pass għall-Milied

Il-ġulbiena 

Hemm id-drawwa li bħal-lum jinżergħu l-ġulbiena u l-qamħ għall-Milied. Jekk tħalli għal aktar tard ma jistax ikollok ġulbiena u qamħ sbieħ ħdejn il-bambin tal-Milied. Illum bosta jiżirgħuhom qabel u ovvjament ma jistennewx sa lejlet il-Milied biex joħorġuhom mid-dlam.

La jgħaddi jum il-Kunċizzjoni bosta jibdew jarmaw għall-Milied ukoll. Din id-drawwa ma hijiex tagħna l-Maltin biss anzi nista’ ngħid li aħna tlifniha għax sirna narmaw xahar qabel il-Milied, f’Santa Katarina flok fil-Kunċizzjoni. It-Taljani għadhom iżommu din id-draww fil-parti l-kbira taghom u jarmaw djarhom għall-festi tal-Milied jew fil-Kunċizzjoni jew l-għada. Hu x’inhu ladarba tgħaddi l-festa tal-Kunċizzjoni jibda jinħass aktar l-ispirtu tal-Milied u issa wkoll nibdew nitrekknu aktar għax ix-xitwa riesqa, u din is-sena diġà bdiet turina li qegħda wara l-bieb.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'InNazzjon -  8 ta' Diċembru 2018

Ix-xahar ta’ Diċembru

Xahar wara l-ieħor igerrbu u bħal donnu lanqas tkun taf kif filli Jannar u filli jasal Diċembru. L-aħħar xahar tas-sena huwa wieħed tabilħaqq interessanti, huwa xahar mimli attivitajiet. Madanakollu hawn min iħobbu u jistennih u hawn min ma tantx iħobbu. Gosti, mitt bniedem mitt fehma ngħidu aħna l-Maltin.

L-isem ta’ dan ix-xahar ġej mill-kelma Latina Decem li tfisser għaxra għaliex fil-kalendarju Ruman kien hemm għaxar xhur u Diċembru kien l-għaxar u l-aħħar wieħed. Meta l-kalendarju Gregorjan żied xahrejn oħra, Diċembru baqa’ l-aħħar xahar tas-sena u sar it-tnax-il wieħed iżda żamm ismu. F’ Diċembru jibda l-istaġun tax-xitwa u fih insibu l-iqsar jum tas-sena.

Festi

Il-Kunċizzjoni tar-Rabat Għawdex

Żgur li fil-bidu tax-xahar ta’ Diċembru naħsbu fil-festa tal-Kunċizzjoni. Malta għandna x-xorti li l-parroċċa ta’ Bormla tiċċelebra din il-festa fil-jum propju tagħha, fit-8 tax-xahar. Dawk li jħobbu l-festi tradizzjonali Maltin ma jonqsux li jżuru ftit lill-Belt Cospicua biex jingħaqdu mal-Bormliżi fil-festa ta’ Marija mnissla mingħajr tebgħa. L-istess festa xitwija tiġi ċċelebrata bil-kbir ukoll ġewwa r-Rabat Għawdex. Hawnhekk il-Fanġiskani Konventwali jorganizzaw il-festa tal-Immakulata. Mela min iħobb il-festi, kemm jekk ikun Malti kif ukoll jekk ikun Għawdxi jkun jista’ japprofitta ruħu u jmur.

Jumejn qabel il-Kunċizzjoni tkun  iċċelebrata l-festa ta’ San Nikola. Illum ma għadiex isir il-festa esterna iżda fis-Siġġiewi ssir il-festa liturġika tal-qaddis patrun ta’ dan ir-raħal. Fl-14 tax-xahar niċċelebraw lil San Ġwann tas-Salib li l-parroċċa ta’ Ta’ Xbiex hija taħt il-patroċinju tiegħu.

Iżda żgur li l-aktar festa li tkun iċċelebrata f’ dan ix-xahar huwa l-Milied. Mal-milied hemm marbut żmien ta’ vaganzi, żmien ta’ festeġġjamenti itwal minn oħrajn għaliex jiġi lejn tmiem is-sena u għalhekk jingħaqad ma’ festi oħrajn bħal l-Ewwel tas-Sena u t-Tre Re.

Bħala festa mhux marbuta ma’ twemmin ma nistgħux ma nsemmux li pajjiżna jiċċelebra jum ir-Repubblika fit-13 ta Diċembru. Din  hija waħda mill-ħames festi nazzjonali ta’ Malta.

Safar

Illum ħafna saru jistennew dan ix-xahar biex imorru xi safra. Huma bosta Maltin li jsiefru bejn il-Milied u l-ewwel tas-sena. Hija esperjenza tassew sabiħa li ssiefer f’ dawn il-jiem għaliex tara kif ikunu ċċelebrati l-festi tal-Milied u l-ewwel tas-sena f’ pajjiżi barranin.

Aktar ma jgħaddi żmien aktar qed ikun hawn interess li l-Maltin imorru sa Napli fil-bidu tal-Avvent biex iżuru t-triq tal-presepji, Via Gregorio Armeno u Via San Biagio dei librai. Dawn iż-żewġ toroq huma l-mekka għal min hu dilettant tal-presepji. Hemmhekk issib minn kollox biex tarma l-presepju tiegħek, minn sufra biex tibni l-blat tal-għar, għal attrezzaturi li jsebbħu l-presepju sa pasturi li jiswew mijiet ta’ euro kull wieħed. Hawn in-nies tmur bl-eluf biex tara x’ hemm jgħodd għall-presepju tagħha. Ngħid għalija meta kont ngħix Napli kont nevita li nżur dawn it-toroq hekk kif joqrob Diċembru. Imma jien kelli l-ħin immur meta rrid matul is-sena, min jiġi jumejn ma jistax jagħmel bħali. Mela taqtax qalbek, mur!

Is-Suq tal-Milied ġewwa Frankfurt il-Ġermanja

Vaganza popolari wkoll saret iż-żjara lis-swieq tal-Milied. Dawn huma esperjenza li ma tinsa qatt u ladarba żżur xi wieħed żgur li jekk tiġik l-okkażjoni żżur xi ieħor ma titlifhiex. Jien żort xi swieq tal-Milied bħal dak ta’ Praga fir-Repubblika Ċeka, ta’ Bolzano u ta’ Ruma fl-Italja imma jgħidu li hawn bosta swieq tal-Milied kbar u interessanti bħal dawk ta’ Zagreb fil-Kroazja, Strasbourg u Colmar fi Franza, Aachen, Munich, Dresden, Leipzig u Nuremberg fil-Ġermanja, Brussell fil-Belġju, Vjenna fl-Awstrija u Londra fl-Ingilterra. Nittama li jkolli okkażjoni nżur xi wieħed minn dawn.

F’ dawn is-swieq issib bosta tiżjin tal-Milied maħdum b’ sengħa mill-aqwa u l-fatt sabiħ hu li kull suq għandu il-partikolarità tiegħu. Ħaġa komuni f’ dawn is-swieq huwa l-inbid sħun, dak li l-Ingliżi jsejħu mulled wine, it-Taljani  vin brulé u l-Ġermaniżi Glühwein. Din hija xarba sħuna magħmula minn inbid aħmar imsaħħan mal-imsiemer tal-qronfol u l-kannella. Imbagħad kull pajjiż u kull suq, anzi kull bejjiegħ għandu dak l-ingredjent partikolari li jżid max-xarba tiegħu. Mhux ta’ min jitlef tazza minn dan l-inbid jekk tinzerta f’ xi suq tal-Milied.

Mhux ferħ biss

Iżda Diċembru ma jġibx ferħ biss, iġib ukoll dwejjaq għal min jinsab waħdu, min iħossu minsi, imwarrab u mitluq. Is-solitudni tista’ tbiddel il-ferħ tal-festi ta’ dan ix-xahar f’ niket. Min isib ruħu f’ sitwazzjoni bħal din bilfors li jgħid li aħjar ma jasal qatt Diċembru għaliex il-festi jiġu biex ingawduhom, imma waħdena ma nistgħux ingawduhom, festa ssir biex tigawda mill-folla, jekk ma jkunx hemm folla ma jkunx hemm festa. Persuna waħdeha ma tagħmilx folla. Iva diċembru jista’ jkun xahar li jġib id-dwejjaq ukoll.

Dawn huma ż-żewġ uċuħ ta’ l-aħħar xahar tas-sena.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 3 ta' Diċembru 2016