Bażilika

Illum, 29 ta’ Lulju 2018, huwa jum li se jibqa’ miktub b’ittri tad-deheb fl-istorja tal-Mosta għaliex il-knisja parrokkjali ta’ dan ir-raħal sejra tingħata t-titlu ta’ Bażilika. Bosta qegħdin jistaqsu xi tfisser Bażilika.

L-erba’ Bażiliċi prinċipali jinstabu Ruma. Dawn huma San Ġwann Lateran, omm il-knejjes kollha tad-dinja u katidral ta’ Ruma, San Pietru fil-Vatikan fejn hemm it-tmexxija tal-Knisja Universali, Santa Maria Maggiore u San Paolo fuori la Mura. Il-Bażiliċi l-oħrajn jissejħu Bażiliċi Minuri għax huma affiljati, speċi ta’ ulied xi waħda minn dawn il-Bażiliċi prinċipali.

F’Malta u Għawdex għandna numru ta’ knejjes li jġibu dan it-titlu. L-ewwel Bażilika li saret f’pajjiżna kienet dik tal-Portu Salvu u San Dumiknu ġewwa l-Belt Valletta. Din il-knisja tgħolliet għad-dinjità ta' Bażilika Minuri fil-25 ta' Mejju 1816, aktar minn mitejn sena ilu! Fl-1895 il-knisja tal-Madonna tal-Karmnu tal-Belt Valletta wkoll ingħatalha dan it-titlu. Fl-1921 il-knisja tal-Isla li kienet Kolleġġjata sa mill-1786 tgħolliet għad-dinjità ta’ Bażilika. Il-knisja ta’ Santa Liena f’Birkirkara li kienet kolleġġjata sa mill-1630, saret Bażilika fl-1950.  Il-knisja parrokkjali tan-Nazzarenu f’Tas-Sliema hija Bażilika u ħadd ma jsejħilha b’ dan it-titlu. L-istess l-għar tal-Madonna fil-knisja tad-Dumnikani tar-Rabat kif ukoll il-knisja tad-Duluri f’Ħaż Żebbuġ. Dawn huma Bażiliċi wkoll imma ftit li xejn jiġu rriferuti bit-titli li għandhom.

Ġewwa d-Djoċesi Għawdxija nsibu numru ta’ Bażiliċi. Dawn huma: San Ġorġ tar-Rabat imwaqqfa Bażilika fl-1958, Il-knisja tal-Bambina fix-Xaghra, dik ta’ San Pietru u San Pawl fin-Nadur u l-knisja tal-Viżitazzjoni fl-Għarb ilkoll saru Bażiliċi fl-1967. Ġewwa l-Għarb ukoll insibu l-Bażilika tal-Madonna ta’ Pinu. Ma' dawn inżidu wkoll il-kappella tal-Madonna tal-Patroċinju li nsibu fir-raħal tal-Għasri li hija wkoll Bażilika. 

Xi tfisser Bażilika

Xi jfisser li knisja tkun Bażilika? Huma titli ta’ rispett lejn lok reliġjuż li jkun jixraqlu ċerta stima minħabba l-popolarità tiegħu. Kieku jkollna nikkomparaw il-knejjes mal-bnedmin inkunu nistgħu ngħidu li jeżistu titli differenti lill-persuni differenti. Lit-tabib insejħulu Dott, lin-nutar ngħajtulu Manifk, lill-avukat nindirizzawh b’Sinjur, lill-bennejn ngħidulu Mgħallem, imma lkoll huma bnedmin li twieldu bla ħwejjeġ u lkoll sejrin jintemmu fl-istess post, iżda minħabba n-natura tax-xogħol li jagħmlu nagħtuhom titli differenti.

L-għan tal-Knisja (bil-K kbira) Universali huwa x-xandir tal-kelma ta’ Alla u s-salvazzjoni tal-erwieħ. Dan isir permezz tas-sagramenti. Issa sagrament jista’ jsir fil-Vatikan, f’Bażilika, fi knisja Arċipretali, fi knisja ċkejkna jew f’kappella mitlufa f’nofs ir-raba’, xorta waħda huwa l-istess sagrament. Is-sustanza tas-sagrament ma tinbidilx skont il-post li fih jiġi amministrat. Il-post huwa aċċidentali u jista’ jinbidel, imma s-sustanza ma tinbidel qatt u għalhekk jekk wieħed jirċievi sagrament f’Bażilika huwa l-istess daqs li kieku jirċievih f’ kappella ċkejkna qalb l-għelieqi.

Allura b’dan l-argument ikun hawn min jistaqsi: għalfejn jingħataw dawn it-titli? Ma rridux ninsew li ċerti knejjes għandhom storja kbira, oħrajn fihom xi devozzjoni partikolari u għalhekk iżuruhom bosta nies. Bħala rikonoxximent jistgħu jingħataw titlu bħal ta’ Bażilika, li jingħata mill-Papa.

Il-Knisja tal-Mosta għandha storja twila u l-qagħda ġeografika tagħha tiġbed lejha bosta nies, l-aktar turisti. Kienet il-knisja li serviet lid-dinjitarji li fl-1913 ġew Malta għall-Kungress Ewkaristiku. Hija l-knisja li fit-tieni gwerra dinjija daqet l-azzar tal-għadu iżda baqgħet wieqfa u soda. Hija knisja li fiha ċerta devozzjoni u għalhekk sejra tingħata din id-dinjità. Taħsbux li t-triq hija faċli jew qasira, le le, hija twila aktar milli wieħed jaħseb.

Ħa ngħidilkom kurżità dwar din il-Bażilika ġdida! Fil-pjanti oriġinali tar-Rotunda, wieħed mill-kwadri fuq artal laterali huwa ta' San Ġorġ Martri. U mhux bil-fors ladarba l-perit tagħha kien iġib ismu, Giorgio Grognet de Vassé!

Jekk hemm min jaħseb li l-għoti tat-titlu ta’ Bażilika hija xi ħaġa li ma għadiex tingħata ikun sejjer żball. Xi knejjes ta’ ċerta importanza jiġu iddikkjarati Bażiliċi tista’ tgħid mill-bidu tal-eżistenza tagħhom. Dawk kollha li xi darba marru Lourdes jafu li hemmhekk hemm il-Bażilika ta’ San Piju X, knisja taħt l-art mibnija bil-konkos li ma fiha l-ebda opri artistiċi, imma minħabba l-importanza tagħha ingħatat it-titlu ta’ Bażilika.

Mil-lum fid-djoċesi tagħna ser ikollna Bażilika ġdida mal-għadd li diġà jeżistu. Jalla ma tkunx tal-aħħar!

Fr Reno Muscat

It-Transulazzjoni

Appuntament importanti fil-festa Maltija huwa dak ta’ lejlet il-festa filgħaxija, dik li tissejjaħ it-transulazzjoni fejn ir-relikwa tal-qaddis jew qaddisa tinġarr minn xi kappella fil-parroċċa jew xi artal fil-knisja parrokkjali stess għal fuq l-artal maġur biex titpoġġa għall-qima tal-pubbliku. Din hija drawwa li nsibuha fil-festa Maltija u ma jidher li tinstab fl-ebda festa oħra barra mill-gżejjer tagħna, iżda l-bidu ta’ din id-drawwa ma huwiex Malti.

Bidu

Sant' Ambroġġ

Jingħad li kien l-Isqof ta’ Milan Sant’ Ambroġ,li bejn is-snin 374 u 397 kien l-isqof ta’dik il-belt,  l-ewwel bniedem fil-Knisja Oċċidentali li fetaħ qabar ta’ martri u ħa l-fdalijiet ġewwa l-knisja u poġġiehom taħt l-artal. Fis-sena 386 tlesta l-bini ta’ knisja ġewwa Milan. Din kienet inbniet fuq xewqa tal-Isqof Ambroġ stess. Huwa ried li l-konsagrazzjoni ta’ din il-knisja issir bħalma kien isir ġewwa Ruma. F’ Ruma il-knejjes kienu jinbnew fuq l-oqbra tal-martri,iżda f’ Milan ma ġarax hekk, allura Ambroġ ħaseb biex jinġiebu l-fdalijiet ta’ San Ġervażju u San Protasju Martri u jitpoġġew fil-kripta tal-knisja.  Lejlet il-konsagrazzjoni tal-knisja saret it-transulazzjoni mill-qabar għall-knisja u saret velja ta’ talb. Aktarx li din kienet l-ewwel transulazzjoni li qatt saret. Il-knisja li semmejna, illum hija magħrufa bħala l-Bażilika ta’ Sant’ Ambroġ. Fiha għadna nsibu l-fdalijiet ta’ dawn iż-żewġ qaddisin martri kif ukoll il-fdalijiet ta’ Sant’ Ambroġ.

Din il-ħaġa jidher li niżlet tajjeb u bdiet issir kullimkien. Lejlet il-konsagrazzjoni ta’ xi knisja bdiet issir transulazzjoni bil-fdalijiet ta’ xi martri. Kienet issir purċissjoni minn xi post qrib il-knisja u matul il-lejl kienet issir velja ta’ talb. Din id-drawwa insibuha mhux biss fir-rit Latin iżda wkoll f’ dak Biżantin. Nassumu li hekk ġara lejlet is-6 ta’ Mejju, 1731 meta l-knisja parrokkjali tagħna, iddediakta lil San Ġorġ kienet ikkonsagrata lil Alla. Għandna għax nifhmu li saret it-transulazzjoni bil-relikwi tal-qaddisin Bonifaċju, Venusta u Abbundanza qabel ma dawn tpoġġew fl-artal maġġur.

Fis-seklu XVI

Il-kongregazzjoni tar-riti liturġiċi ħarġet digriet  nhar id-19 ta’ Ottubru tas-sena 1691. Dan id-digriet kien jitlob li r-relikwi tal-qaddisin ikunu esposti għall-pubbliku fil-festa tagħhom. Minn hemm bdew isiru l-purċissjonijiet bir-relikwi ġewwa r-relikwarji lejlet il-festi titulari u sekondarji. Din id-drawwa ħadet post drawwa oħra aktar antika. Qabel, f’lejlet il-festa kienet issir purċissjoni qasira b’ kurċifiss. Għadna nsibu xi kurċifissi minn dawn li kienu jintużaw għall-purċissjoni ta’ lejlet il-festa, dawn nistgħu narawhom fil-parroċċa ta’ Ħal Lija u fil-katidral tal-Imdina.

Qabel ma bdejna nsibu l-istatwi titulari tal-qaddis jew qaddisa fil-parroċċi tagħna, il-purċissjoni ta’ nhar il-festa kienet issir bir-relikwa. Din il-ħaġa ma nistgħux ngħidu li spiċċat, anzi l-aktar ħaġa importanti fil-purċissjoni tal-qaddis jew qaddisa ma hijiex l-istatwa iżda r-relika. Madankollu n-nies aktar donnha tkun ħsiebha fl-istatwa milli mir-relikwa – sfortunatament!

F’ Ħal Qormi

Sa ftit snin ilu t-transulazzjoni tal-festa ta’ San Ġorġ kienet issir madwar il-knisja parrokkjali stess. Kien hemm xi okkażjonijiet speċjali fejn din saret mill-kappella ta’ San Franġisk ta’ Paola iżda normalment  kienet issir minn fuq l-artal tal-Madonna tar-Rużarju sa fuq l-artal maġġur. Kien hemm okkażjonijiet, bħal dik taċ-ċentinarju tas-sena 2003 kif ukoll tal-275 anniversarju tal-istatrwa titulari fis-sena 2016, li t-transulazzjoni bdiet mill-kappella tal-Vitorja. Fis-sena 2009 kienet irrestawrata l-kappella ta’ Santa Marija tal-Qrejqċa u mis-sena ta’ wara t-transulazzjoni solenni ta’ San Ġorġ Martri bdiet issir minn din il-kappella u bdiet issir aktar solenni, bis-sehem tal-fratelli tal-parroċċa. Min fuq l-artal tar-Rużarju għadha ssir it-transulazzjoni nhar it-23 ta’ April.

In-nar

Billi wieħed mill-elementi importanti fil-festa Maltija huwa l-logħob tan-nar, ma jistax jonqos li waqt it-transulazzjoni ma jinħaraqx xi nar. It-transulazzjoni saret appuntament importanti għal kull għaqda tan-nar u għalhekk tipprepara programm għaliha. Tabilħaqq li lejlet il-festa l-poplu aktar jiffoka fuq il-ħarqa li tkun sejra ssir aktar tard, iżda dan ma jnaqqasx mill-importanza tal-ħarqa li ssir waqt li tkun għaddejja t-trasulazzjoni. F’ dan il-waqt inkunu nistgħu napprezzaw xogħol pirotekniku bħalma huma s-salut, varjetà ta’ murtali u murtali bil-logħob kif ukoll il-kaxxa Spanjola. Nistgħu ngħidlu li t-transulazzjoni llum għandha wkoll l-element pirotekniku tagħha li jkompli jkabbarha għaliex matulha jista’ jinħaraq xogħol li ma narawħx f’ ħin ieħor.

Mela nistgħu ngħidu li llum it-transulazzjoni saret dik li hi billi hemm bosta elementi li jiffurmawha. L-importanza ta’ din il-funzjoni hija kbira għaliex is-sens tagħha hu li l-qaddis patrun ikun milqugħ fil-knisja, ikkonsagrata lil Alla iżda taħt il-patroċinju ta’ dak il-qaddis, jew qaddisa. Mhux ta’ b’ xejn li t-transulazzjon issir b’ dik il-pompa kollha, iva għax tabilħaqq hekk jixraq.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fuq il-programm tal-Festa ta' San Ġorġ 2017 maħruġ mill-Għaqda tan-nar 23 ta' April

Il-knisja ta’ San Ġorġ Martri ġewwa Cagliari

Billi San Ġorġ huwa qaddis li ħa l-martirju tiegħu aktar minn elf u seba’ mitt sena ilu, tiġina t-tentazzjoni li naħsbu li llum ma għadhomx jinbnew knejjes ġodda u jiġu iddedikati lilu. Meta naħsbu hekk inkunu qegħdin niżbaljaw għaliex jekk wieħed ifittex isib knejjes moderni iddedikati lill-martri tal-Lidda. Każ bħal dan hija l-knisja iddedikata lill-qaddis tal-ġens Anici li nsibu fil-belt ta’ Cagliari f’ Sardegna.

Il-knisja l-qadima

L-ewwel knisja fejn insibu l-knisja li semmejna kienet inbniet lejn tmiem is-seklu XVI u kienet iddedikata lil San Ġorġ u lil Santa Katerina. Din kienet il-knisja tal-fratellanza tal-komunità ta’ dawk li kienu ġew Cagliari minn Ġenova. Din il- fratellanza inbdiet  fl-1587 mill-Arċisqof Francesco del Val u fl-1591 il-Papa Gregorju XIV taha t-titlu ta’ Arċikonfraternità. Fl-istatut kien hemm imniżżel li l-membri kellhom ikunu mir-reġjun tal-Ligurja. Għall-bidu kellhom kappella fil-knisja tal-kunvent ta’ Santa Marija ta’ Ġesù, liema kunven illum ma għadux jeżisti.

L-ewwel knisja tal-qaddisin Ġorġ u Katerina inbdiet fl-1599. It-tqegħid tal-ewwel ġebla kien sar mill-arċisqof Alonso Lasso Çedeño. Din il-knisja tlestiet matul is-seklu XVII. Kienet knisja b’ elementi arkitettoniċi manieristi u barokki. Kien fiha għadd ta’ opri artisitċi. Il-faċċata kienet dominata mill-bieb bejn żewġ kolonni bl-arma ta’ Ġenova fuq il-bieb. Ġewwa kien fiha korsija waħda b’ kappelli laterali. Waqt ħbit mill-ajru nhar it-13 ta’ Mejju, 1943 din il-knisja ġiet meqruda għal kollox.

Il-knisja l-ġdida

Ma’ tmiem il-gwerra l-Arċikonfraternità dlonk ħasbet biex din il-knisja tinbena mill-ġdid fl-istess post fejn kien hemm il-knisja l-antika, imma din l-art inbiegħet u nxtrat biċċa art oħra f’ żona li bdiet kull ma jmur tiżviluppa. Il-bini tal-knisja l-ġdida beda fl-1957 taħt it-tmexxija tal-periti Marco Piloni u Francesco Giachetti. Fl-1964 din il-knisja saret parroċċa u kienet ikkonsagrata mill-Arċisqof Paolo Botto fit-23 ta’ Novembru, 1967. Madanakollu l-proġett tal-knisja ma kienx  għadu komplut skont il-pjanta. Fl-2001 sar it-taraġ ta’ quddiem il-knisja skont il-pjanta oriġinali biex b’ hekk spiċċa x-xogħol kollu mjaħsub għal din il-knisja.

Il-knisja moderna fiha tmien faċċati, donnha forma ta’ skorfina jew rotunda. Fuq ġewwa fiha ħitan b’ pittura u twieqi kbar li jiffurmaw il-ġnub tal-knisja. Fuq nett tal-knisja hemm il-lanterna li tiġi sewwasew fin-nofs tal-knisja. Fuq il-bieb ta’ barra naraw l-arma ta’ Ġenova, u l-kelma LIBERTAS. Din hija l-istess arma li konna nsibu fil-knisja l-antika, ovvjament ġiet irrestawrata. L-istained glass tat-twieqi juru siltiet mill-passjoni ta’ Kristu filwaqt li l-pitturi monocromatiċi ta’ bejn it-twieqi juru siltiet mill-ħajja ta’ San Ġorġ u ta’ Santa Katerina. Xi opri li kien hemm fil-knisja l-antika u li ma tkissrux bil-gwerra ġew trasportati għal din il-knisja ġdida. Fl-2008 sar artal ġdid tal-irħam u kien ikkonsagrat fis-26 ta’ April mill-Arċisqof Giuseppe Mani. Fil-kappelli ta’ mad-dawra tal-knisja insibu xi opri bħall-istatwa ċkejkna tal-Madonna magħrufa bħala ta’ Adam – statwa li hija vvenerata ħafna. Xi opri oħrajn li kienu salvati mill-knisja l-antika llum jinsabu fil-mużew parrokkjali.

Minkejja li l-istil ta’ din il-knisja ġdida huwa modern ħafna, xorta hija iddedikata lil qaddis antik. Dan jixhed il-kobor u l-qima ta’ San Ġorġ madwar id-dinja kollha. 


Fr. Reno Muscat 

Artiklu li deher fil-progreamm maħruġ mill-Għaqda Mużikali u Soċjali Anici - Qormi, Festa 2016

Riflessjonijiet dwar Għawdex

Djamant

Għawdex - djamant

Waħda mill-aktar kanzunetti Maltin li kienu u għadhom popolari hija dik tal-grupp The Tramps bl-isem “Inti Djamant” – diska li titratta l-ġżira Għawdxija. Min ma jafhiex din id-diska? Minn qatt ma kantaha xi darba jew oħra? U min xi darba jew oħra ma marx sa Għawdex u ra b’ għajnejh dak li titkellem dwaru din id-diska? Tiskanta kemm ix-xiber baħar li jifred iż-żewġ gżejjer prinċipali tal-arċipiergu Malti jagħmel daqstant differenza.

Ġita

Il-Melitaland dieħel il-Marfa

Fi ċkuniti ġurnata Għawdex man-nanna jew ma’ ommi kienet tkun l-isbaħ ġita. Dawn kienu jkunu jiem organizzati jew mill-parroċċa jew minn xi persuna individwali bl-iskop li dak li jkun jibdel ftit il-monotonija ta’ kuljum u fl-istess waqt jaqla’ xi sold. Konna nqumu kmieni, kien ikun għadu d-dlam u mmorru nistennew ix-xarabank mikrija quddiem il-knisja. Mgħobbijin b’ xi ġewlaq jew basket mimli sa ruħ ommu b’ ikel u xorb, konna nirkbu fil-private u nitilqu lejn il-Marfa, minn fejn kien jitlaq il-vapur ta’ Għawdex. Il-programm dejjem kien ikun l-istess – waqfa sar-Rabat biex in-nisa jduru dawra t-tilari tal-monti u jaraw isibux jixtru xi ħaġa interessanti, wara kulħadd għax-Xlendi u wara għal Marsalforn sakemm isir il-ħin biex nirkbu lura l-karozza tal-linja mikrija sabiex naslu lura l-port tal-Imġarr biex naqbdu l-vapur lejn Malta.

Illum lanqas timmaġinak tmur ġurnata Għawdex f’ dawk il-karozzi tal-linja, bil-ħġieġ iħabbat, skomdi u jiskussjaw. Lanqas timmaġinak tiela’ fuq vapur milli kienu jintużaw dak iż-żmien. Illum għandna l-kumdità kemm biex naslu saċ-Ċirkewwa fik ukoll fil-vapuri li jintużaw għat-traġitt.

Dan l-aħħar kelli mmur Gaħwdex erba’ darbiet fi żmien qasir. Ikolli ngħid li għamilt vjaġġi komdi, sibt karozzi tal-linja bl-arja ikkundizzjonata u l-istess il-vapuri. B’ hekk il-vjaġġ ikun wieħed pjaċevoli u komdu. Illum  il-vapuri saħansitra joffru s-servizz tal-wifi. Kif sirna wkoll hux? Lanqas nissaportu ftit minuti mingħajr internet!

Għad-dell

Meta konna mmorru Għawdex mill-Marfa u anke sa ftit snin ilu miċ-Ċirkewwa, kien ikollna noqgħodu nistennew bil-wieqfa u fix-xemx. L-istess storja kienet tiġri fil-port tal-Imġarr. Illum għandha żewġ terminals biex ngħid hekk ‘Sura ta’ nies’.  Ħasra li l-passiġġieri li jitilgħu bil-karozza privata tagħhom ma jistgħux jgħidu l-istess. Kemm f’ Malta kif ukoll f’ Għawdex, l-istennija biex il-karozzi jitilgħu fuq il-vapur għadha ssir fix-xemx. Min jaf jekk għadx isir xi ħaġa? Forsi tinda jew saqaf  tal-konkos. Tabilħaqq l-ispejjeż huma kbar u faċli tgħid imma diffiċli tagħmel, imma meta kont qed nistenna l-vapur fit-terminal għall-frisk taħt l-arja ikkundizzjonata u ħarist barra u rajt nies jistennew fil-karozzi tagħhom taħt xemx tiżreġ, tassew tħassarthom.

Bejn San Ġorġ u Santa Marija

Hemm jumejn partikolari li Għawdex isir kalamita għall-Maltin. Dawn huma l-festi ta’ San Ġorġ fit-tielet Ħadd ta’ Lulju u dik ta’ Santa Marija fil-15 ta’ Awwissu. Dawn iż-żewġ festi li jsiru ġewwa r-Rabat jiġbdu lejhom eluf kbar ta’ Maltin dilettanti tal-festi. Hemm xi festi Għawdxin oħrajn li jmorru għalihom xi Maltin – bħal San Lawrenz, liema festa jżuruha għadd ta’ nies mill-Birgu peress li għandhom l-istess qaddis patrun. Imma ż-żewġ festi Rabtin jiżbqu kull festa oħra u meta tkun hemm f’ xi waħda minn dawn il-festi tiltaqa’ ma’ xiħadd tafu żgur. Hemm min jikri post minn sena għal oħra biex ikun ċert li f’ dawn il-festi jkun jista’ jqatta’ tmiem il-ġimgħa hemmhekk igawdi l-festi u l-ambjent Għawdxi.

Il-Professur

Meta kont nistudja Bologna kelli professur li min dejjem xtaq iżur Għawdex. Spiss kien isemmili lil Calipso jew lil Gaulos u jgħidli dwar il-kotba li kien qara fuq din id-daqxejn ta’ gżira. Kien isemmi l-mitoloġija Griega u r-rabta li Għawdex għandu magħha. Darba staqsejtu kemm-il darba żar Għawdex. Skantajt meta qalli li qatt ma kien mar. Billi spiss kien ikellimni dwaru, u mill-mod li kien jitkellem kien donnu jafu bl-amment, kont nemmen li żaru bosta drabi. Stedintu biex xi darba jiġi u jara b’ għajnejh imma t-tweġiba tiegħu kienet li ma jistax jiġi għax jibża’ mill-ajruplan. Ħasra!

Gourmet

Ftira Għawdxija

Dan id-daqxejn ta’ fliegu li jifridna ibbiddel ikoll xi ikel. Minn sempliċi pastizz li Malta ssibu tar-rikotta, Għawdex issibu tal-ġbejniet, jew kif isejħulu l-Għawdin -  tal-ġobon. L-ikel tipiku Għawdxi huwa differenti xi ftit jew wisq minn dak ta’ Malta. Kemm-il darba mort Għawdex ma’ sħabi biex nieklu l-ftira Għawdxija. Minkejja li llum Malta hawn min jagħmel speċi bħala, imma donnha li t-togħma ta’ dik tal-gzira tat-tliet għoljiet hija itjeb... forsi hija frott l-immaġinazzjoni, kollox fil-moħħ. Hu x’ inhu forsi l-arja tagħmel din id-differenza.

Nistgħu ngħidu li minkejja li Għawdex huwa tant qrib ta’ Malta, fih bosta elementi li ma ssibhomx fil-gżira l-kbira u għalhekk jagħmuh uniku, sewwasew kif tgħid id-diska, jagħmluh djamant.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 15 ta' Awwissu 2015

San Ġorġ fl-araldika topoloġika Taljana

Ġewwa l-Italja nsibu għadd ta’ lokalitajiet bl-isem ta’ San Ġorġ. Dwar dan kont ktibt fil-programm tal-Festa tal-Kumitat Festi Esterni tas-sena 2009 u għalhekk ma rridx nirrepeti dak li diġa hemm min qara. Ngħid biss li dawn il-postijiet huma : Castel San Giorgio, Monforte San Giorgio, Porto San Giorgio, San Giorgio A Cremano, San Giorgio A Liri, San Giorgio Albanese , San Giorgio Canavese , San Giorgio Del Sannio, San Giorgio Della Richinvelda, San Giorgio Delle Pertiche, San Giorgio Di Lomellina, San Giorgio Di Mantova,  San Giorgio Di Nogaro, San Giorgio Di Pesaro,  San Giorgio Di Piano, San Giorgio In Bosco, San Giorgio Ionico, San Giorgio La Molara,  San Giorgio Lucano, San Giorgio Monferrato, San Giorgio Morgeto, San Giorgio Piacentino, San Giorgio Scarampi, San Giorgio Su Legnano u Torre San Giorgio.

Ftit huma dawk il-postijiet li f’isimhom għandhom lil San Ġorġ u ma jġibux ix-xbiegħa tiegħu fl-arma tagħhom. Naraw ftit liema huma dawk li fl-arma għandhom lil qaddis tagħna. Kull arma minn dawk li ser insemmu dejjem turi lill-qaddis fuq iż-żiemel u jissielet mad-dragun, għajr fejn hemm imsemmi mod ieħor.

L-arma ta’ Castel San Giorgio fil-provinċja ta’ Salerno naraw lil San Ġorġ fuq iż-żiemel u kastell. L-isfond tal-arma huwa maqsum fi tnejn, fuq ċelest u isfel aħmar. Il-komun ta’ San Giorgio A Cremano fil-provinċja ta’ Napli wkoll għandu l-arma tiegħu bix-xbieha ta’ dan il-qaddis, anzi jidher biss il-qaddis fuq iż-żiemel joqtol lid-dragun. L-isfont tal-arma huwa maqsum fi tnejn bil-parti ta’ fuq ċelest u dik ta’ isfel blu. Post ieħor li għandu l-qaddis kavalier fuq l-arma tiegħu huwa San Giorgio A Liri fil-provinċja ta’ Frasinone. Hawnhekk naraw lill-qaddis fuq iż-żiemel fuq sfont blu skur.  L-arma ta’ San Giorgio Canavese, fil-provincja ta’ Turin, turi lill-kavallier fuq iż-­żiemel imma ma jidhirx id-dragun.L-isfont tal-arma huwa aħmar.

L-arma ta’ San Giorgio Del Sannio fil-provinċja ta’ Benevento turi lill-qaddis fuq iż-żiemel jissielet mad-dragun fuq sfont ikħal u art ħamra. Il-komun ta’ San Giorgio Della Richinvelda għandu arma li wkoll turi l-ġlieda mad-dragun imma l-isfont huwa abjad u l-art ħadra. Fil-provinċja ta’ Pavia insibu l-komun ta’ San Giorgio Di Lomellina li għandu l-arma li turi ajkla bil-ġwienaħ miftuħin fil-parti ta’ fuq fejn l-isfont huwa dehebi u lill-qaddis fuq iż-żiemel u d-dragun fil-parti ta’ isfel fuq sfont blu. San Giorgio Di Mantova, fil-provinċja ta’ Mantova għandu l-arma li turi l-San Ġorġ taż-żiemel fuq sfont blu. Fuq sfont blu wkoll imma f’ pożizzjoni differenti hija l-arma ta’ San Giorgio Di Nogaro fil-provinċja ta’ Udine. L-arma ta’ San Giorgio Di Pesaro fil-provinċja ta’ Urbino turi l-qaddis jissielet ma’ draġun aħmar. L-isfont tal-arma huwa isfar.

Fil-provinċja ta’ Padova insibu San Giorgio In Bosco li għandu l-arma tiegħu b’ San Ġorġ fil-qagħda tas-soltu, fuq sfont aħmar u art ħadra u fir-rokna xellugija hemm siġra. L-arma ta’ San Giorgio Ionico, fil-provinċja ta’ Taranto turi lil San Ġorġ fin-naħa ta’ fuq fir-rokna tax-xellug. Il-kumplament tal-arma fiha sfont isfar u fin-nofs tidher stilla. Fuq kull naħa tal-istilla hemm għasfur. Post ieħor fil-provinċja ta’ Benevento li għandu l-arma li turi lill-qaddis gwerrier huwa San Giorgio La Molara. Hawnhekk naraw il-qaddis fuq iż-żiemel u d-dragun taħtu bi sfont blu u art ħadra. San Giogio Lucano huwa post fil-provinċja ta’ Matera li għandu wkoll l-arma li turi l-qaddis fuq sfont dehebi. San Giorgio Monferrato fil-provinċja ta’ Alessandria għandun arma li fuq l-isfont blu u l-art ħadra turi dejjem lil San Ġorġ filwaqt li l-arma ta’ San Gorgio Morgeto fil-Calabria turi lill-qaddis fuq sfont kannella ċar.

Fil-provinċja ta’ Piacenza niltaqgħu mal-comune ta’ San Giorgio Piacentino li l-arma tiegħu turi l-qaddis joqtol lid-dragun fuq sfont aħmar u fil-provinċja ta’ Milan in
 


sibu l-comune ta’ San Giorgion Su Legnano li għandu l-arma bil-qaddis tagħna, fuq sfont blu u art ħadranija u fuq nett hemm il-kelma SOTERA. L-aħħar comune li għandu l-arma li turi lil San Ġorġ huwa dak ta’ Torre San Giorgio fil-provinċja ta’ Cuneo. Din l-arma hija differenti mill-oħrajn għax hija maqsuma b’ mod diagonali b’ faxxa kaħla. Fil-parti ta’ fuq insibu torri u fil-parti ta’ isfel insibu lill-qaddis.

B’ hekk rajna ftit kemm dan il-qaddis patrun ta’ beltna għandu wkoll qima mifruxa madwar il-pajjiz l-aktar qrib tagħna l-Italja. Dann jidher sewwa mill-fatt li fuq l-arem ta’ dawn l-ibliet jew irħula kollha dejjem naraw lil dan il-qaddis maħbub.

Fr. Reno Muscat 


Dan l-artiklu deher fil-Programm tal-Festa San Ġorġ Martri Qormi, 2014 Għaqda tan-Nar 23 ta' April

Il-knisja Anglikana ta’ San Ġorġ Martri f’ Venezja

Fit-tliet snin li għaddew fil-programm tal-festa tal-Għaqda Soċjo-mużikali Anici wasaltilkom xi tagħrif dwar knejjes li nsibu ġewwa Venezja u li huma ddedikati lil San Ġorġ. Wara San Giorgio Maggiore, San Giorgio degli Schiavoni u s-sena l-oħra San Giorgio dei Greci, inħossni nonqos jekk ma niktibx xi ħaġa dwar ir-raba’ knisja li nsibu hemmhekk u li hija wkoll iddedikata lill-qaddis martri ta’ Lidda. Din is-sena sejrin nagħtu ħarsa lejn il-knisja Anglikana ta’ San Ġorġ li nsibu f’ campo San Vio ġewwa Venezja.

Biex tasal għal din il-knisja, minn pjazza San Mark, tista’ taqbad il-“vaporetto” u tieqaf ħdejn l-akkademja tal-arti jew tista’ timxiha u kif taqsam il-kanal il-kbir minn fuq il-pont tal-injam imsejjaħ il-pont tal-akkademja tiġbed lejn ix-xellug.

Il-bini ta’ din il-knisja ma kienx intenzjonat għal skop reliġjuż. Dan il-bini sewwasew inbena bħala maħżen.  F’ dan il-maħżen kien jinħadem kwalita’ ta’ ħġieġ sabiħ ħafna  li għadu magħruf u sinonimu ma’ Venezja sal-lum il-ġurnata. Dan huwa il-famuż ħġieġ Murano. Fl-1842 kienet imwaqqfa id-djoċesi Anglikana ta’ Ġibilta li kellha f’idejha il-ħidma pastorali tal-mediterran kollu. Ġewwa Venezja kien hemm ir-Reverendu  John Davies Mereweather li kien ilaqqa’ lill-Insara Protestanti tal-lingwa Ingliża ġewwa daru ġewwa Palazzo Contarini  billi ma kienx hemm knisja għall-Anglikani dak iż-żmien. Fl-1855 huwa nħatar bħala kappillan tal-Anglikani fil-belt ta’ Venezja. Dan il-qassis Anglikan ħadem bosta għall-għaqda bejn l-Insara tant li fl-1870 kien ippubblika il-ktieb "The Anglican Church, and universal religious union". Il-ħidma tiegħu ftit li xejn kellha suċċess. Il-Knisja Kattolika bdiet taħseb dwar l-għaqda tal-Insara madwar mitt sena wara l-ħruġ ta’ dan il-ktieb.  Baqa’ kappillan tal-Anglikani f’ Venezja sal-1887 imma xorta baqa f’ dik il-belt sakemm miet  fl-1896.

Fl-1892 il-komunita’ Anglikana akkwistat il-bini fejn illum insibu il-Knisja tagħhom. Kienet iddedikata lil San Ġorġ dik is-sena stess.  Minn barra din il-knisja hija mibnija b’ ġebel bajdani u fuq il-bieb prinċipali insibu basso riliev ta’ San Ġorġ fuq iż-żiemel jissielet mad-dragun.  Il-bieb prinċipali huwa tal-bronz. Minn ġewwa l-knisja hija forma ta’ sala rettangulari  u fiha gallarija b’ orgni fiha. Dan l-orgni huwa rigal tad-dukessa ta’ Northumberland.  L-altar jinsab fil-faċċata tal-knisja. Mal-ħitan miżbugħin griż hemm għadd ta’ lapidi li jfakkru xi vittmi tal-gwerra u xi nies oħrajn. Bħall-knejjes Anglikani l-oħra hawn insibu għadd ta’ bnadar imdendlin mal-ħajt fosthom bnadar ameriknai, bojod bis-salib aħmar u union jacks. Bħal bosta knejjes Anglikani oħra, hawn insibu wkoll għadd ta’ twieqi bi stained glass.

Mit-twaqqif tad-Djoċesi ta’ Gibilta (1842) sa ftit inqas minn mitt sena wara l-istorja tad-dinja inbidlet u x-xorti ta’ Venezja inbidlet ukoll. Fit-twaqqif tad-djoċesi Venezja kienet taqa’ taħt l-Awstrija. Fl-1866 Venezja bdiet tifforma parti mir-renju l-ġdid tal-Italja. B’ Mussolini bħala kap tal-Gvern Taljan u bit-tieni gwerra dinjija wara l-bieb, il-knisja Anglikana ta’ San Ġorġ għalqet il-bibien tagħha u ma baqgħetx tagħti servizz bejn l-1935 u l-1945. Wara l-gwerra din il-knisja bdiet terġa toffri s-servizz tagħha lill-Insara Anglikani ta’ lsien Ingliż, imma s-servizz kien jingħata biss fix-xhur tas-sajf. Fl-1967 laħaq kappillan tal-knisja il-Kanonku Victor Stanley li mill-ġdid beda jagħmel is-servizz liturġiku kull nhar ta’ Ħadd.

Kuntrarjament għall-knejjes l-oħra li nsibu f’ Venezja, din hija knisja li tiftaħ biss matul is-servizz liturġiku, nhar ta’ Ħadd filgħodu. Wara s-servizz terġa tinagħlaq. Ovvjament matul is-servizz wieħed ma jistax idur u jara l-knisja sewwa. Il-knisja tkun miftuħa wkoll meta fija jsir xi kunċert minn xi kor Ingliż. Hawn wieħed ikun aktar liberu biex jara din il-knisja.

B’ dan it-tagħrif dwar din il-knisja temmejna d-dawra li għamilna dawn l-aħħar erba’ snin fejn żorna l-erba’ knejjes iddedikati lil San Ġorġ Marti fil-belt ta’ Venezja.

Fr Reno Muscat 

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-Festa San Ġorġ Martri Qormi 2014  

maħruġ mill-Għaqda Mużikali Anici.

Xi xbiehat ta’ San Ġorġ fil-pittura

Ikun diffiċli, biex ma ngħidx impossibbli, li jiġu elenkati r-rappreżentazzjonijiet kollha dwar il-leġġenda ta’ San Ġorġ, għaliex f'dan il-Kavallier, rebbieħ tad-dragun, huma miġbura ħafna elementi li għandhom l-għeruq fil-mitoloġija antika, u li l-tradizzjonijiet Kristjani primittivi, jieħdu l-faxxinu tal-ħażen miġġielda u rebbieħ u x-xhieda tal-fidi sal-martirju. Għal din ir-raġuni huma faċli ħafna li l-Ikonografija ta’ San Ġorġ titħallat ma’ karattri oħrajn, sagri jew storiċi, bħall-Santiago tal-Ispanjoli (San Ġakbu l-Kbir), San Mawriżju, San Martin u l-Imperatur Kostantinu. Dan jispjega l-abbundanza fil-kwantità fejn tidħol l-Ikonografija tal-qaddis, li, tirrifletti wkoll  il-qima mogtija lilu kontinwament fil-Lvant, u d-dħul ta’ din il-qima fil-Punent bħala simbolu ta’ saħħa u nuqqas ta’ biża’, u tat l-ispirazzjoni għall-arti u l-poeżiji u rappreżentazzjonijiet kavallereski popolari.

Għalkemm jingħad li fis-seklu XVI, fil-Punent, il-leġġenda u l-kult tal-kavallerija spiċċaw, l-Ikonografija ta’ San Ġorġ ittieħdet aktarx lejn il-Lvant, fejn kienet oriġinat, ma hemm l-ebda artist Ewropew, li wara dik id-data, ma kienx affaxxinat mit-tema tal- gwerrier erojku ta’ Alla fil-ġlieda mal-monstru.

Qabel ma wieħed jagħmel reviżjoni tal-Ikonografija u tal-argumenti kumplessi dwar San Ġorġ, għandu jiġi mfakkar li d-dehra tiegħu, minbarra x-xbihat ta’ispirazzjoni reliġjuża, saret simbolu komuni fl-arem, fil-siġilli, bnadar u standardi tal-ibliet u n-nazzjonijiet li rrikonoxxew il-patroċinju tiegħu tal-ordnijiet kavallereski u assoċjazzjonijiet jew għaqdiet kummerċjali. Fost l-ibliet insemmu lil Ġenova u lil Barċellona, mingħajr ma ninsew li f’Venezja hemm tliet knejjes iddedikati lil San Ġorġ.

Mill-bnadar tan-nazzjonijiet insemmu l-ewwel nett dik tal-Ingilterra li għandha s-salib aħmar fuq l-isfont abjad, proprju il-bandiera ta’ San Ġorġ bħala l-bandiera nazzjonali. Din kienet il-bandiera tal-ordni tal-Garrettiera (Order of the Garter), kif fil-Ġermanja tqiegħdu taħt il-ħarsien tiegħu dawk li jappartjenu lill-Ordni Tewtoniku. U bla ma mmorru wisq il bogħod, anzi nibqgħu ġewwa gżiritna, nistgħu niftaħru li mill-1942 fuq il-bandiera tagħna jidehr ukoll San Ġorġ. Huma numerużi ħafna l-assoċjazzjonijiet li fl-imgħoddi u li wħud minnhom għadhom magħna, għandhom bħala simbolu l-immaġni ta’ San Ġorġ, il-patrun tal-kavallerija, tal-bejjiegħa tal-armi, tal-arċiera, u oħrajn.

Ikona Russa 

Dwar l-Ikonografija reliġjuża ninnutaw li waħda mill-eqdem xbiehat, ġeneralment tkun ta’ Ġorġi waħdu, wieqaf u b’rasu mikxufa b’xagħaru twil. L-attributi huma dejjem il-korazza, il-xabla, il-lanza (li f'xi każijiet tkun miksura), xi kultant il-bandiera bis-salib. L-immaġni tal-qaddis fuq dahar iż-żiemel, f’ħafna każijiet, turi x-xena tal-ġlieda kontra d-dragun. Iż-żiemel huwa kważi dejjem abjad.

Nibdew bil-lista u wieħed jista’ jsemmi skulturi numerużi tal-seklu XIII. Il-bassoriliev tal-bieb San Giorgio f'Firenze, l-istatwa tal-portiku tal-katidral ta’ Chartres, l-istatwa tas-seklu XIV fil-torri tal-katidral ta’ Friburgu u dik tal-injam indurat, li nsibu fil-Mużew ta’ Dijon. Teċċella fost l-oħrajn l-istatwa fuq il-faċċata tal-Orsammichele f’Firenze, xogħol tas-seklu ħmistax ta’ Donatello, filwaqt li tas-seklu XVI hija lill-istatwa fuq il-faċċata ta’ San. Giorgio Maggiore f’Venezja u oħra tal-bronż ġewwa l-istess knisja, xogħol ta’ Nicholò Roccatagliata (1593), u fl-aħħar, fl-istess knisja, il-pittura fuq l-injam attribwita lil Pietro da Salò (XVI). Ta’ Pietro da Salò wkoll huwa r-riljev fuq il-bieb ta’ San Giorgio degli Schiavoni, wkoll f’ Venezja, fejn San Ġorġ jidher wkoll fil-basso riljev tal-faċċata ta’  San Marco. Fil-qasam tal-iskultura, nsibu x-xena tal-ġlieda mad-dragun fil-bassoriljev fil-qabar tal-Kardinal d’Amboise (1520) fil-katidral ta’ Rouen.

Dwar il-pittura li tarrikkixxi l-Ikonografija ta’ San Ġorġ, għandha tingħata attenzjoni partikolari għall-bosta xbiehat Biżantini, li għandhom it-timbru tal-vitalità kontinwa tal-leġġenda fuq il-post fejn ikun oriġinaw. L-affreski fil-monasteru tal-Muntanja Athos u, b’mod partikolari tal-Protaton u ta’ Laura Catholicon (fejn San Ġorġ jidher ma’ San Dimitri) ta’ Xenophon (li huwa rari, fejn il-qaddis jidher b’ rasu maqtugħa f’ idejh) ifakkruna kollha f’immaġini waħda,  fiż-żagħżugħ gwerrier b’ xagħru nokkli liebes il-kurazza Rumana, bix-xabla jew lanza u tarka.

Oratorju ta’ San Ġorġ - Padova

Fil-xena tal-martirju ta’ San Awtonomu, xogħol ta’ Dyonision Trapeza, San Ġorġ huwa mpinġi fuq żiemel abjad. Iżda l-immaġni l-aktar karatteristika hija dik li tawna il-kittieba  tal-ikoni. Fil-pittura Russa il-qaddis għandu post speċjali ħafna: għandha tiġi mfakkra b’mod partikolari l-ikona tal-iskola ta’ Novgorod (XVI), li tiġbor fil-qosor il-komponenti kollha ta’ San Ġorġ fuq iż-żiemel fil-ġlieda kontra l-Dragun, bit-tfajla fil-periklu, bil-persuni li jiffaċċjaw it-torrijiet tal-belt, jistenna r-riżultat tat-taqbida. L-istess nsibuha fl-ikona tal-qaddis  li hemmfil-Mużew ta' Oradea (Rumanija), fejn ħdejħ jidher riekeb raġel ieħor żgħażagħ, ħaġa li kultant narawha f’ pitturi oħrajn. Ukoll tal-Lvant huma l-Ikonografija tal-affreski tal-Monasteru ta’ Staro Magoricino fis-Serbja (1318) u, finalment, l-affreski tal-knisja ta’ Sucevitza (Bucovina) tas-seklu XVII.

Il-pittura tal-punent tat kontribut vitali għall-Ikonografija ta’ San Ġorġ u fost l-artisti li jimmeritaw l-ewwel post irridu niftakru fil-pitturi Taljani. Fost l-ewlenin insemmu l-pittura attribwita lil Paolo Uccello, li tinsab fil-Gallerija Nazzjonali ta’ Londra, kwadru magħruf għall-karattru tiegħu kważi surrealistiku, mad-dragun enormi bi ġwienaħ kbar, tikkuntrasta il-verġni u kontra ż-żiemel abjad donnu blata, jikkontrasta ż-żagħżugħ Ġorġi li jidher b’ wiċċ ta’ tfajjel. Fl-1462 Mantegna, fil-pittura li issa nsibu fl-Akkademja ta’ Venezja, naraw il-qaddis armat, imma bil-lanza miksur u Cosme Turà, fil 1469, pitter kwadru tal-qaddis, li kien bieba ta’ organi fl-katidral ta’ Ferrara. Fl-istess seklu Correggio pitter lil San Ġorġ ħdejn it-tfajla għall-knisja Duminikana ta’ Modena (issa nsibuh fil-Gallerija ta’ Dresden), u Carlo Crivelli, fil-panew tal-kwadru tal-Madonna tal-ħuttafa (Gallerija Nazzjonali ta' Londra) jippreżenta lil San Ġorġ b’ armar tqil u elaborat, bix-xabla ppuntata kontra l-monstru.

San Ġorġ ta’ Raffaello

Fis-seklu XV Pisanello jurina lil San Ġorġ jipprepara biex jiffaċċjaw l-ġlieda, xogħol li sar għall-knisja ta’ Santa Anastasija ġewwa Verona, u l-Carpaccio tana l-istess tema f- sensiela ta’ pitturi famużi (1501-1503) fl-iskola ta’ San Giorgio degli Schiavoni f’ Venezja, flimkien mal-istejjer tal-qaddisin Ġilormu u Trifun. Episodji oħra tal-leġġenda ġew affreskati minn Jacopo Avanzi u Altichiero Altichieri fl-Oratorju ta’ San Ġorġ ta’ Padova (seklu erbatax). Raffaello ukoll ma jiskappax is-seħer tal-pittura b’ dan il-karattru u minn età bikrija, fl-1504, fuq ordni ta’ Guidobaldo ta’ Urbino, pitter lil San Ġorġ fuq iż-żiemel, bl-elmu u l-korazza, bix-xabla tiegħu fuq il-dragun, filwaqt li l-art tidher il-lanza maqsuma. Ma’ dan in-numru ta’ xogħlijiet, inżidu kwadru li għadu f’Venezja, il-martirju ta’ San Ġorġ tas-seklu XVI, dak li il-Veronese pitter għall-knisja ta’ San  Giorgio Maggiore.

Fl-aħħar insemmu l-minjaturi numerużi ta’ żewġ missali orjetali u tal-brevjarji oċċidentali u kotba tal-lituġija tas-sigħat. Biex insemmu xi ftit, insemmu l-Ktieb tal-lituġija tas-sigħat tal-Marixxall Boucicault (Musée Jacquemart-André f'Pariġi, tas-seklu XIV) u dik tal-Brevjar ta d-Duka ta, Bedford (Pariġi, Gallerija Nazzjonali).

Il-lista ma tieqafx hawn, anzi nista’ ngħid li hawn lanqas biss bdejna, madankollu, b’ dak li rajna nistgħu nieħdu idea tal-Ikonografija bla tarf iddedikata lil dan il-qaddis fil-Lvant u Punent.

BIBLJOGRAFIA:

  

G. Millet, Monuments de l'Art Byzantin, V, Monuments de l'Athos, Parigi 1927 P. M. Kondakov, The Russian Icon, Oxford 1927.

B. Berenson, I pittori italiani del Rinascimento, Milano 1983.

M. Salini, Cosmè Turá, (s.l.) 1956.

D. Otto, The Church of san Marco in Venice, Washington 1960.

Ch. Amiranachili, Smalti della Georgia, Milano 1963.

Fr. Reno Muscat O.P.

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-Festa, Kumitat Festi Esterni Qormi Festa 2010.

Ħal Qormi skont l-istoriku Castagna

Il-qoxra u l-frontespizju tal-ktieb ta' Castagna

Meta tqalleb ftit il-kotba antiki tiskanta kemm tiltaqa’ ma informazzjoni li ma tkunx taf u kemm issib informazzjoni żbaljata. Ġie f’idejja dan l-aħħar il-ktieb ta’ Pietru Pawl Castagna, L-Istroja ta’ Malta bil-gżejjer tagħha stampat fl-1890, kważi 125 sena ilu. Fiħ għadd ta’ tagħrif dwar Malta.Ovvajment il-mod li bih kienu jirrakuntaw l-istorja (History) ma kiex wieħed xejntifiku u r-rakkont kien ikun aktarx dramamtizzat. F’ parti minn dan il-ktieb inisbu rendikont storiku dwar l-ibliet u l-irħula ta’ Malta. L-awtru jibda billi jagħti tagħrif dwar l-Imdina u r-Rabat. Sewwasew wara l-paġni ddedikati għal dawn tibda l-parti iddedikata għall-irħula bit-tiltu ta’ belt.

Paġna 134 tal-ktieb imsemmi aktar il fuq tibda bit-titlu “ Il-ħames irħula bit-tiltu ta’ Belt” u fl-ewwel ma jsemmi huwa Ħal Qormi. Waera hemm Ħaż-Zebbuġ, Ħaż-Zabbar, Is-Siġġiewi u ż-Żejtun. F’ paġna 141 jibdew l-irħula u nsibu ’l Birkirkara, il-Mosta, in-Naxxar, iż-Żurrieq, Ħal Għaxaq, il-Ġudja, il-Qrendi, Ħal Kirkop, Ħal Tarxien, Ħal Lija, Ħ’Attard, Ħal Balzan, l-Imqabba, l-Imsida, il-Ħamrun, San Ġiljan, Ħad Dingli, Tas-Sliema, Ħal Safi, Ħal Luqa, Ħal Għargħur, Tal-Pietà, Raħal Ġdid, il-Mellieħa, il-Kalkara,Marsaxlokk, Il-Marsa u Albert Town. Ta’ min jinnota n-nuqqas ta’ tagħrif dwar il-Belt Valletta kif ukoll tal-ibliet tal-Kottonera. F’ parti minn dawn il-paġni hemm żewġ paġni bl-arem tal-irħula, leima arem xi wħud minnhom għadna nistgħu narawhom fl-arem tal-kunsilli lokali. Xi arem inbidlu imma xi whud baqgħu l-istess.

Naraw xi jgħid Castagna dwar Ħal Qormi.

Jibda bl-isem Ħal Qormi –Città Pinto. L-istoriku jgħidilna li skont xi awturinl-isem Curmi hu ġej mill-kelma Cherem jew Carm li tfisser dielja. Dlonk jiġi f’ moħħna d-dar ta’ Santa Eliżabetta. Meta l-Madonna marret iżżur lil qaribtiha din marret fir-raħal ta’ Ein Kerem li jfisser għajn tad-dwieli. U isem iġib lil isem u hawn tiġi f’ moħħna l-parti ta’ Raħal Ġdid imsemmija Għajn Dwieli. Intant Castagna jkompli jagħtina ħjiel dwar ir-raħal tagħna u jiddeskrivi l-arma tiegħu: Kwadru fidda b’ħames qmura ħomor, f’ nofs kamp aħmar u abjad, il-bandiera Maltija. Il-ħames qmura fuq kamp tal-fidda huma llum l-istemma tal-kunsill lokali tal-belt tagħna. Imbagħad ikompli jgħidilna li mal-arma ta’ Ħal Qormi hemm min iżid fergħa tad-dwieli mad-dawra. Meta nipparagonaw l-arma tagħna ma’ dik ta’ Ħaż Żebbuġ naraw li dik ta’beltna baqgħet iktar awtentika mal-għażla tal-istemma tal-kunsilli lokali. Dik Żebbuġija hija deskritta fil-ktieb tagħna bħala: l-istemma tal-Gran Mastru De Rohan fuq kamp nofsu aħmar u nofsu abjad bejn żewġ fergħat żebbuġ. Fil-fatt mat twaqqif tal-kunsilli lokali l-istemma ta’ Ħaż-Żebbuġ kienet biss l-arma tal-Gran Mastru De Rohan u biż-żmien żdiedet il-ħamiema bil-werqa taż-żebbuġ f’ħalqha fuq sfont ikħal. Dwar il-motto jew kif isejjaħlu l-istoriku Bormliż, il-belt Pinto ġġib Altior ab imo, Nogħla mill-baxx, motto li għadna nżommuh sal-lum.

Imbagħad Casatagna jagħti ħarsa lejn in-numru ta’ dawk li kienu joqgħodu r-raħal. Huwa jieħu l-istatisktika tas-sena 1760, sewwasew 130 sena qabel il-pubblikazjoni tal-ktieb tiegħu  Huwa jgħidilna li f dik is-sena kienu jgħixu fir-raħal 3,726 ruħ. Ħalli naraw ftit kemm kienu l-abitanti tal-erba’ rħula l-oħra li kellhom it-titlu ta’ Belt. Ħaż Żebbuġ 4,000, Ħaż Żabbar 2,287, is-Siġġiewi 1788 u ż-Żejtun2529 ukoll. Minn dan naraw li dak iż-żmien Ħaż Żebbuġ kienu joqħgodu nies aktar milli kienu joqgħodu Ħal Qormi, imma mbagħad l-ebda raħal ieħor milli jissemmew fil-ktieb ma kien iwassal għan-numru tar-raħal tagħna. L-aktar irħula popolati kellhom madwar 3,000 abitant kienu Birkirkara u l-Ħamrun. Intant huwa jagħtina wkoll rendikont ta’ kemm kien hemm saċerdoti. Ħal Qormi kellu 49 saċerdot u djaknu fl-1730, barraminnhekk kien hemm ukoll 13-il ġuvni kjeriku u 3 kjeriċi oħra miżżewġin. Għal darba oħra Ħaż Żebbuġ jerġa’ jaqbeż in-numru ta’ saċerdoti Qriema. Fl-1730 kien hemm 62 saċerdot, 5 djakni u 25 kjeriku fil-parroċċa ta’ San Filep.

Wara ningħataw iċ-ċifri tal-abitanti attwali, jiġifieri tal-1890. Issa Ħal Qormi tela’ għal 7,410 bi 3,770 raġel u 3,640 mara. Issa beltna saret l-aktar abitata fost l-irħula bliet. Ħaż Żebbuġ kien jgħodd 5,300, Ħaż Żabbar 4,900, is-Siġġiewi 2,970 u ż-Żejtun 6,720. L-irħula li semmejna qabel issa sar fihom dan in-nies: Birkirkara 7,320 u l-Ħamrun 6,120. L-awtur jgħidilna li : Dan hu l-akbar raħal, l-aktar antik u l-aktar li jagħti nies.

Insibu miktub li: Fis-sena 1743 il-Kappillan Dun Gius. Vella talab a nom tal-popli lil Gran Mastru Don Emanuel Pinto sabiex jaqla’ t-titlu ta’ belt lil dan il-pajjiż. Il-Gran Mastru aċċetta t-talba u  semmieh b’ kunjomu: Città Pinto.

Castagna wara jagħtina di dettalji dwar il-knsija parrokkjali. Jgħidilna li hija ddedikata lil San Ġorġ u kif tinsab illum saret fl-1584 iżda l-koppla ittellgħet mitt sena wara bl-arkitett Lorenzo Gafà. Jikteb li l-kwadru titulari huwa tal-Kalabriż Mattia Preti filwaqt li l-vara titulari ta’ San Ġorġ saret minn Melchiore Gafà. Illum nafu li dan huwa żball għax l-istatwa tnaqqxet mill-Qormi Pietru Felici, imma dak iż-żmien kull vara barokka sabiħa kienet tiġi attribwita lil Gafà.

Il-Veronika ta' Darmanin

Jitkellem ukoll dwar il-vari tal-Ġimgħa l-Kbira. Jgħidilna li l-ort, il-kalvarju (il-vara l-kbira) u l-Veronika huma ta’ Karlu Darmanin filwaqt li l-oħrajn huma statwi antiki li huma restawrati mill-istess Darmanin. Illum nafu li l-Ort ma huwiex ta’ Darmanin. L-istess ngħidu għall-Vara l-Kbira; San Ġwann u l-Madonna huma tassew ta’ Darmanin imma Kristu u l-Maddalena ħarġu minn idejn oħra. Il-Veronika hija tassew ta’ Darmanin; hija l-istess statwa li tintuża llum fil-grupp tal-Veronika, iċ-Ċirinew u n-nisa ta’ Ġerusalemm (Xogħol ta’ Alfred Camileri Cauchi imma Veronika ta Darmanin). Skont dan il-ktieb insibu l-imgħobbi taż-Żejtun, id-Duluri ta’ Ħal Għaxaq (skont l-awtur l-ewwel xogħol tiegħu) huma wkoll ta’ Darmanin. Jissemmew xi vari oħra ta’ dan l-artist imma l-ebda statwa oħra tal-Ġimgħa l-Kbira. Anzi l-awtur ma jsemmi xejn dwar il-Ġimgħa l-Kbira meta jsemmi l-Mosta, raħal li għandu sett vari ta’ Darmanin.

Castanga jtemm il-kitba tiegħu dwar Città Pinto billi jgħid li l-qanpiena maġġura saret fis-sena 1879 f’ Għajn Dwieli (Malta) mill-fundatur Ġulju Cauchi, tiżen tmiena u għoxrin qantar u kienet swiet erbatelef skut.

il-Knisja ta' Hal Qormi

Aktar il quddiem fil-ktieb Castagna jagħtina lista tal-akbar knejjes ta’ Malta. Il-knisja tagħna hija mniżla bħala l-għaxar l-akbar knisja ta’ Malta. Il-knejjes ikbar minn dik ta’ San Ġorġ huma San Ġwann tal-Belt Valletta, Santa Liena ta’ Birkirkara, il-Kattidral tal-Imdina, San Publju l-Furjana, San Filep Ħaż Żebbuġ, Santa Marija ta’ Ħal Għaxaq, San Nikola tas-Siġġiewi, tal-Grazzja Ħaż-Żabbar u Santa Katerina taż-Żejtun. Id-differenza bejn dawn il-knejjes xi min daqqiet hija waħda ta’ ftit piedi u bejn San Ġwann u l-knisja ta’ Ħal Qormi hemm 37 pied differenza. Castagna jagħti wkoll tagħrif dwar il-wisa’ tal-knejjes. Minn 37 knisja li jsemmi l-usa waħda hija dik tagħna.

Rajna xi tagħrif ħafif dwar ir-raħal tagħna miktub min dak li jinżamm bħala l-ewwel storiku Malti li kiteb bil-Malti. Forsi llum għandna mezzi aktar sofistikati biex niktbu l-istorja u xi dettalji lanqas ninkluduhom mal-istorja, imma jkollna nammettu li bosta ħwejjeġ nafuhom grazzi għal dan il-Malti li ħallielna bil-miktub dak li kien stħarreġ, studja jew sama’

Fr Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa tal-Għaqda tan-Nar 23 ta' April - Qormi Festa San Ġorġ 2013