Funtana

 

Illum il-ġurnata ma tmurx fi ġnien jew f’xi post pubbliku li ma tarax xi funtana. Anke f’bosta djar tagħna, meta djarna kienu għadhom djar u mhux gabubi, konna nsibu bosta minnhom b’xi funtana fil-ġnien jew bitħa jew saħansitra fil-parapett. U dan mhux f’pajjiżna biss, il-funtana hija għamara importanti fil-postijiet pubbliċi.

Mill-qedem

Il-kelma “funtana” ġejja mil-latin Fons li tfisser għajn tal-ilma. Biss dan ma jfissirx li kienu r-Rumani li waqqfu l-ewwel funatani. Oriġinarjament il-funtani kienu purament funzjonali, magħqudin ma’ għejun jew akwadotti bl-iskop li jipprovdu ilma tax-xorb u ilma għall-għawm u l-ħasil lir-residenti tal-bliet u l-irħula. Sal-aħħar tas-seklu XIX il-biċċa l-kbira tal-funtani kienu jaħdmu bil -gravità u għalhekk kellhom bżonn għajn ta’ ilma ogħla mill-funtana, jew inkella ġibjun jew akwedott, biex l-ilma jiċċirkola jew jogħla fl-arja.

Fontana di Trevi

Ċiviltajiet antiki bnew ħwat tal-ġebel biex jaqbdu u jżommu l-ilma tax-xorb tant prezzjuż. Ħawt tal-ġebel imnaqqax, li jmur għal madwar 2000 QK, instab fil-fdalijiet tal- belt antika Sumerjana ta’ Lagash fl-Iraq tal-lum. L-Assirjani tal-qedem bnew sensiela ta’ ħwat qrib tax-Xmara Comel. Dawn kienu minquxin fil-blat samm u mqabbdin ma’ kanali żgħar li jaslu sa xi nixxiegħa. L-Eġizzjani tal-qedem kellhom sistemi inġenjużi biex jerfgħu l-ilma  tax-xorb mix-xmara Nil  u ma’ din is-sistema ħolqu l-funtani. Il-Griegi tal-qedem użaw akkwadotti u funtani li jaħdmu bil-gravità biex twassal l-ilma lill-pubbliku. Skont l-istoriċi tal-qedem, il-funtani kienu diġà jeżistu f'Ateni, Korintu u bliet Griegi antiki oħra fis-sitt seklu qabel Kristu. Dawn kienu jkunu l-punti tat-tmiem tal-akwadotti li ġabu l-ilma minn għejjun jew xmajjar fil-bliet. Ir-Rumani tal-qedem bnew sistema estensiva ta’ akwadotti mix-xmajjar u mill-għadajjar il-kbar biex jipprovdu ilma għall-funtani u l-banjijiet ta’ Ruma. L-inġiniera Rumani użaw tubi taċ-ċomb minflok tal-bronż biex iqassmu l-ilma mal-belt kollha. Matul il-Medju Evu, l-akwadotti Rumani tkissru u ħafna funtani madwar l-Ewropa ma baqgħux jaħdmu, għalhekk il-funtani spiċċaw biss bħala dekorazzjoni. F'Ruma, il-Papa Nikola V (1397–1455) iddeċieda li jsebbaħ il-belt u jagħmilha kapitali denja tad-dinja Kristjana. Fl-1453, huwa beda jibni mill-ġdid l-Acqua Vergine, l-akwedott Ruman, li kien jinsab f’rovina sħiħa, li kien ġab ilma nadif tax-xorb lejn il-belt minn 13-il kilometru bogħod. Huwa ddeċieda wkoll li jerġa’ jqajjem id-drawwa Rumana li jimmarka l-punt tal-wasla ta’ akkwadott b’funtana grandjuża kommemorattiva. Huwa kkummissjona lill-perit Leon Battista Alberti biex jibni l-famuża Fontana di Trevi. 

Aktar qrib tagħna

Fil-bidu tas-seklu XIX Londra u Pariġi bnew akwadotti u funtani ġodda biex jipprovdu ilma tax-xorb nadif lill-popolazzjonijiet tagħhom li kienet kibret sewwa. Napuljun Bonaparte beda l-bini tal-ewwel kanali li jġibu l-ilma tax-xorb lejn Pariġi u ma’ dawn il-kanali saru ħmistax-il funtana ġdida, l-aktar famuża hija l-Fontaine du Palmier fil-Place du Châtelet li twaqqfet biex tfakkar ir-rebħiet militari tiegħu. Il-funtani ta’Pariġi fis-seklu XX ma kellhomx aktar għalfejn ifornu l-ilma tax-xorb - kienu purament dekorattivi u peress li l-ilma tagħhom ġeneralment kien ġej mix-xmara u mhux mill-akwadotti tal-belt, l-ilma tagħhom ma kienx għadu tajjeb għax-xorb. Tmienja u għoxrin funtana ġdida nbnew f’Pariġi bejn l-1900 u l-1940; disa’ funtani ġodda bejn l-1900 u l-1910; erbgħa bejn l-1920 u l-1930; u ħmistax bejn l-1930 u l-1940. Niżbalja jekk ngħid li Pariġi hija l-belt tal-funatani?

Funtani mibnija fl-Istati Uniti bejn l-1900 u l-1950 segwew l-aktar mudelli Ewropej u stili klassiċi. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, il-funtani fl-Istati Uniti saru aktar varjati fil-forma.

Il-Funtana tat-Tritoni

Inħoss li nkun qed nonqos jekk nikteb dwar il-funtani u ma nsemmix xi ħaġa żgħira dwar l-aktar funtana popolari ta’ pajjiżna – il-Funtana tat-Tritoni, sewwasew qabel tidħol fil-Belt Valletta, fil-pjazza li llum sar jisimha Pjazza Tritoni.

Din il-funtana kienet iddisinjata u mibnija bejn l-1952 u l-1959, imfassla b'mod konġunt mill-iskultur Vincenzo Apap u l-kollaboratur tiegħu Victor Anastasi. Il-funtana nxtegħelet l-ewwel darba nhar is-Sibt 16 ta' Mejju 1959. Il-funtana tikkonsisti fi tliet figuri tal-bronż ta’ Tritoni mitoloġiċi li qegħdin iżommu platt. Tnejn mit-Tritoni qegħdin bilqiegħda, filwaqt li t-tielet wieħed għarkobbtejh. Fl-1 ta’ Marzu 1978, waħda mill-idejn ta’ wieħed tat-Tritoni nkisret u l-platt ta’ fuq waqa’ u rriżulta fi ħsara sinifikanti lil tnejn mit-tliet Tritoni. Kien sar pilastru f’nofs il-funtana biex tal-anqas ma baqgħetx imkissra. Fl-2017 sar restawr kif għandu jkun biex din il-funtana reġgħet ħadet id-dehra oriġinali tagħha. Din kienet lesta sewwasew qabel mal-Belt Valletta kienet serviet bħala l-Belt Kulturali Ewropea, fl-2018. 

Illum dorna dawra mal-funtani. Hemm ħafna aktar x’wieħed jgħid dwar dawn imma llimitajt ruħi għal ftit funtani biss, għax jingħad li madwar id-dinja kollha hawn akar minn 280,000 funtana f’postijiet pubbliċi. Mur semmihom kollha!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Settembru 2023

Arrivederci Roma

Tislima mill-komunità Maltija ta’ Ruma lill-Isqof Scicluna

Meta nsemmu l-belt ta’ Ruma f’ moħħna bla ma rridu nġibu l-Vatikan, il-Papa, San Pietru u min jaf kemm-il ħaġa oħra li kollha nassoċċjawhom mal-Belt Eterna. Min xi darba jkun żar din il-belt sabiħa jibda jpinġi ġewwa moħħu kartolini u xbiehat ta’ dak li jkun ra meta jkun żar din il-belt. Titjira ta’ siegħa u ħames minuti u twasslek Ruma; siegħa u ħames minuti li jistgħu joħduk lura fiż-żmien tal-Imperu Ruman jew fi żmien il-bidu tal-Krisjaneżmu. Siegħa u ħames minuti li joħduk f’ belt moderna li fiha ssib kollox; siegħa u ħames minuti li joħduk fil-Belt tal-Vatikan, il-makna, il-qalb tal-fidi Nisranija. Siegħa u ħames minuti li jistgħu joħduk fejn il-Fontana diTrevi u ddur dahrek lejha u titfa’ munita fl-ilma għax skont id-drawwa tal-post jekk tagħmel hekk tkun qed tiggarantixxi li terġa’ żżur din il-belt. Hemm min jemmen u hemm min hu xettiku dwar din il-ħaġa, imma ħafna mill-miljuni li jżuru Ruma ta’ kull sena jemmnuha din il-ħaġa u tarahom jiffullaw sabiex iwaddbu munita f’ din il-funtana. Il-kanzunetta popolari Arrivederci Roma, bi djalett Ruman imma li jinftiehem sewwa, tirrakkonta sewwasew din id-drawwa: << Ce sta 'na leggenda romana legata a'ata vecchia fontana per cui se ce butti un soldino costringi il destino a fatte torna'. E mentre er soldo bacia er fontanone la tua canzone in fondo e'questa qua! Arrivederci, Roma...good bye...au revoir...>>

Fontana di Trevi

Iżda hemm xi wħud li ma jitfgħux munita f’ din il-funtana u xorta waħda jerġgħu lura lejn il-belt ta’ Ruma. Dawn huma dawk il-barranin li jew minħabba xogħol jew minħabba studju jew minħabba li għandhom il-familja hemmhekk, jgħixu fil-Kapitali Taljana. Fost dawn il-barranin, f’ Ruma nsibu wkoll komunità Maltija. Il-biċċa l-kbira tal-Maltin li jgħixu Ruma huma saċerdoti jew studenti li qegħdin jitħejjew għas-saċerdozzju kif ukoll reliġjużi rġiel u nisa. Hemm ukoll dawk li jgħixu Ruma minħabba x-xogħol u xi oħrajn li żżewġu Taljan jew Taljana u baqgħu jgħixu Ruma. Ġewwa Ruma, sewwasew fuq ix-xmara Tevere nsibu l-Ambaxxata Maltija għall-Italja, u hemmhekk insibu l-istaff Malti, dħuli u dejjem għaddej bil-ħidma taħt it-tmexxija tal-Ambaxxatur Dr. Carmel Inguanez. Ma ninsewx li din hija l-aktar ambaxxata Maltija qrib ta’ pajjiżna u nistgħu ngħidu li hija l-bieb diplomatiku ta’ pajjiżna għall-kumplament tad-dinja. Huma bosta dawk is-saċerdoti li jagħmlu ħidma f Ruma, minn parroċċi sa karigi għolja. Ma għandniex ninsew li wieħed miż-żewġ segretarji personali tal-Papa Benedettu XVI huwa Malti bħala, anzi biex inkun aktar preċiż huwa Għawdxi.  Lil dan narawh sewwasew wara l-Papa fiċ-ċelebrazzjonijiet il-kbar tiegħu. Patri Malti joffri s-servizz ta’ qrar fil-Bażilika tal-Vatikan, min jaħdem f’ xi kongregazzjoni tas-Santa Sede bħal dik tal-Propoganda Fidei u oħrajn iqarru fil-Bażiliċi Papali ta’ Ruma.Saċerdot Malti jaħdem fil-kongregazzjoni għall-Edukazzjoni Kattolika, filwaqt li bosta saċerdoti li jkunu qegħdin jistudjaw f’Ruma jagħmlu xogħol f’ diversi parroċċi. Fost dawn insibu bosta saċerdoti Għawdxin, kif ukoll xi wħud oħra Maltin, kemm djoċesani kif ukoll reliġjużi li qegħdin jispeċċjalizzaw f’ xi qasam partikolari. Hemm ukoll reliġjużi li għadhom jistudjaw sabiex jieħdu l-ordni sagri aktar il quddiem. Ma’ dawn inżidu wkoll għadd sabiħ ta’ sorijiet li jgħixu u jaħdmu fil-Belt Eterna. Kieku kellna nkejlu x-xogħol tas-saċerdot bl-istess riga li nkejlu kull xogħol ieħor ikollna ngħidu li hemm xi wħud li tabilħaqq għamlu karriera ġewwa Ruma. Bla dubju wieħed minn dawn huwa Monsinjur Charles Scicluna.

Fl-1995 huwa beda jaħdem Ruma bħala Promotur tal-Ġustizzja fit-Tribunal Suprem tas-Sinjatura Apostolika. Għaxar snin ilu Monsinjur Scicluna nħatar Promotur tal-Gustizzja fil-Kongregazzjoni tad-Duttrina tal-Fidi. Dan ix-xogħol wasslu biex jaħdem spalla ma’ spalla mal-Kardinal Josef Ratzinger, iktar tard il-Papa Benedettu XVI. Sabatax il-sena ta’ xogħol. Minkejja l-impenji li Monsinjur Scicluna kien ikollu, dejjem sab ħin għall-komunità Maltija li tgħix Ruma. Il bieb tiegħu dejjem kien miftuħ għal kull min ħabbatlu u hu bil-karattru ċajtier tiegħu dejjem ipprova jgħin mill-aħjar.

Appuntament ta’ kull sena għall-komunità Maltija ġewwa Ruma hija l-festa ta’ Missierna San Pawl. Din l-attività issir kull nhar l-10 ta’ Frar u dan l-aħħar fil-lista tal-organizzaturi kien hemm Monsinjur Charles Scicluna flimkien  mall-Ambaxxata Maltija f’ Ruma. Bdiet fis-snin 70 u llum saret appuntament regolari għall-Maltin u l-Għawdxin li jkunu Ruma nhar l-10 ta’ Frar. Il-festa tkun tikkonsisiti f’quddiesa ġewwa l-Bażilika ta’ San Lorenzo in Damaso, qrib il Kanċellerija tal-Vatikan, il-post fejn għal bosta snin kien id-dar ta’ Monsinjur Charles Scicluna.  Wara jsir festin bejn il-Maltin preżenti.  Forsi din hija l-aktar ġurnata li jiltaqgħu Maltin flimkien ġewwa Ruma, imma ma hijiex l-unika. Spiss tara gruppi ta’ Maltin jorganizzaw xi ikla bejniethom jew jimxu flimkien Via della Conciliazione, l-aktar meta jkun hemm xi attività ġewwa Pjazza San Pietru. Tara wkoll Maltin jimxu max-xmara. Il-Maltin ifittxu lil xulxin.

Sena wara l-wasal ta’ Monsinjur Scicluna f’Ruma huwa nħatar  Postulatur tal-kawża tal- Beatifikazzjoni u wara tal-Kanonizazzjoni ta’ San Ġorġ Preca. Ma jistax jonqos li l-jum tat- 3 ta’ Ġunju, 2007 kien l-isbaħ wieħed għalih. It-temp ikraħ u x-xita li niżlet dakinhar ma qatax qalb il-Maltin ta’ Ruma li kienu minn tal-ewwel li sabu posthom fil-pjazza sabiex isegwu dan l-avveniment uniku. Magħhom kienu ingħaqdu aktar Maltin.  Xejn inqas minn sitt elef Malti kien żar Ruma dakinhar. L-Arċisqof Cremona, l-Isqof Grech, membri parlamentari, dinjitarji oħrajn u eluf ta’ Maltin ħonqu  t-toroq ta’ Ruma. F’ dawk il-jiem Monsinjur Scicluna kien qal: “Aħna l-Maltin dejjem konna maħkumin minn ħaddieħor; illum aħna qegħdin naħkmu Ruma. Kull fejn timxi, kull fejn tmur tisma’ lil min jitkellem bil-Malti.” Kien ferħan doppjament Monsinjur Scicluna għax l-ewwel ħaġa kien imdawwar b’ għadd ta’ Maltin bħalu  u t-tieni ħaġa għax dak li ħadem għalih għal bosta snin bħala Postulatur,issa kien qiegħed jissarraf fi frott, u l-frott kien qiegħed jiġi apprezzat mill-poplu Malti, tant li bosta Maltin riedu jkunu preżenti għal din il-grajja importanti fl-istorja tal-ġens Malti, tal-Knisja Maltija! Monsinjur Scicluna bla dubju huwa devot kbir ta’ San Ġorġ Preca. Fid-9 ta’ Mejju li għadda, festa tal-qaddis Malti,  organizza quddiesa fil-Kappella ta’ San Piju V ġewwa l-palazz tas-Sant’ Uffizzju, li issa kien sar daru, li għaliha attenda wkoll is-Sur Natalino Camilleri, Superjur Ġenerali tal-Mużew.

Quddiesa għall-Maltin Viżita Ad Limina

10 ta' Frar 2012

Jum ieħor speċjali għal Monsinjur Scicluna kien bla dubju l-10  ta’ Frar li għadda. Dakinhar il-quddiesa għall-Maltin ta’ Ruma saret mill-Isqof Prospero Grech, ftit jiem wara l-ħatra episkopali tiegħu u ftit jiem qabel il-ħatra kardinalizja tiegħu. Dakinhar it-temp xejn ma kien favorevoli. Jekk fil-kanonizzazzjoni ta’ San Ġorġ kienet ix-xita, issa t-temp kien agħar! Mewġa ta’ kesħa polari kienet qegħda tolqot l-Ewropa kollha.  Ruma kienet miksija bis-silġ, imma xorta waħda bosta Maltin sfidaw l-elementi tan-natura u marru fil-Bażilika ta’ San Lawrenz sabiex jiċċelebraw il-Festa ta’ Missierna San Pawl, jiltaqgħu flimkien kif ukoll jifirħu bil-ħatra ta’ Prinċep tal-Knisja Kattolika Malti. Idur ma’ kulħadd, ikellem lil kulħadd, ilaħħaq ma’ kulħadd, dakinahr kien hemm Monsinjur Scicluna li bil-karattru ċajtier tiegħu jaf isolvi kull problema li tinqala’ għall-arrieda. Fost l-aħħar impenji ta’ Mons Scicluna lejn il-komunità Maltija ġewwa Ruma kienet waqt iż-żjara Ad Limina li l-Isqfijiet Maltin għamlu lejn tmiem ix-xahar ta’ Mejju.

Mingħajr ma nnaqqas mill-mertu tax-xogħol li l-bosta Maltin oħra jagħmlu lejn il-komunità Maltija ta’ Ruma, ikollna nammettu li Monsinjur Scicluna kien kolonna fejn tidħol organizzazzjoni. F’ isem din il-komunità nawguralek Eċċellenza, u ma ngħidulekx Addio, imma Arrivederċi, ejja żurna meta tkun tista’, nieħdu ġost niltaqgħu miegħek ġewwa l-belt Eterna – Ruma li kienet darek għal 17-il sena, il-belt li bħalissa hija darna wkoll! Eċċellenza, nispera li tfajt munita fil-Fontana di Trevi qabel inżilt Malta biex tkun ordnat Isqof!

Fr. Reno Muscat O.P.

In-Nazzjon 23-11-12