Tinsiex!

Problema li spiss sirna nħabbtu wiċċna magħha dawn l-aħħar għexieren ta’ snin hija dik tad-dimentia, bniedem jinsa. Mhux għax qabel ma kienx jinsa l-bniedem iżda llum billi qiegħed jgħix aktar, il-moħħ xorta jikber u jitlef in-newroni li jikkontibbwixxu għall-fakultà tal-memorja.

Professur tal-psikoloġija darba qalilna li l-moħħ donnu ferrovia, jekk tkun mimlija, iridu jinżlu n-nies biex nies ġodda li jkun hemm fi stazzjon isibu post, kemm-il darba ma jinżlux nies, dawk tal-istazzjon jibqgħu l-art. U hekk il-moħħ meta jimtela, jew jinsa l-qadim u jiftakar il-ġdid jew jinsa dak li seħħ minuta ilu u jiftakar dak li seħħ snin twal ilu. Din it-tixbiha tista’ faċilment tfehmna għaliex id-dimentia saret daqstant komuni.

Biss hemm modi oħrajn kif il-bniedem jinsa. Mhux ħaġa kbira li dak li jkun jinsa, speċjalment meta l-bniedem ikun taħt stress jew dak li jkollu jiftakar ma jkunx tant importanti. Faċli li student li jkun studja kemm felaħ, imur għall-eżami u ma jiftakar xejn minn dak li jkun ilu jaqra u jfittex dwaru min jaf kemm! Din il-ħaġa tiġri spiss. Hemm min jinsa jagħmel xi dmir li jkollu jagħmel. Dawn il-każi ma għandhom xejn x’jaqsmu mad-dimentia, huma ħaġa li jiġru lilna lkoll.

Fil-ħajja tagħna hemm ċerti waqtiet li importanti ħafna li ma ninsewhomx. Wara li tkun ħraqt idek bin-nar, importanti li tiftakar li n-nar jista’ jikkmawżalek uġigħ! Dan huwa eżempju sempliċi; hemm waqtiet aktar serji li l-bniedem ma jaqbillux jinsa.

Auchwitz

Tabella ġewwa Auchwitz

Xogħli ħadni ġewwa l-Kamp ta’ konċentrament ta’ Auchwitz aktar minn darba. Fid-daħla ta’ waħda mill-barrakki hemm tabella li dejjem saħħarni l-kliem li hemm miktub fuqha.  Fuqha hemm il-kliem ta’ George Santayana: “Dawk li ma jiftakrux l-imgħoddi huma kundannati li jerġgħu jgħixuh.”

Auchwitz għalhekk għadu miftuh biex ifakkar dak li seħħ hemmhekk u f’għadd ta’ kampijiet ta’ konċentrament oħrajn matul l-aħħar gwerra dinjina. Auschwitz jibqa’ jfakkarna u ma jħallina qatt ninsew. Il-kliem ta’ Santayana jagħmel wisq sens hawnhekk.

Insa

Għaqlin bħas-sriep u safjin bħall-ħamiem

Spiss xi membru tal-kleru jkun jipprietka u jħeġġeġ lin-nies biex tinsa. Imma xi jfisser tinsa? Ġesù anżi avżana biex ma ninsewx. Kien Kristu stess li qal: “Kunu mela għaqlin bħas-sriep u safjin bħall-ħamiem.” (Mt 10, 16) Jekk trid tkun għaqli ma tistax tinsa.  Imbagħad jiġi dan it-tali u fil-prietka tiegħu jgħidlek “Insa”.  Imma l-kelma “Insa” f’dan il-kuntest ma tfissrix li titħassar minn moħħok dik il-ħaġa li lilek tkun għamlitlek il-ħsara imma tfisser li ma għandux ikollok sens ta’ tpattija lejn min ikun wettaq miegħek xi inġustizzja jew azzjoni ħażina. Mela tinsa qatt jekk trid tkun għaqli. Tinsiex li “Dawk li ma jiftakrux l-imgħoddi huma kundannati li jerġgħu jgħixuh”.

Jista’ jkun li min ikun wettaq miegħek xi azzjoni ħażina jkun agħar minnek u jkun għamel dan frott tal-għira. Mhux bil-fors, imma probabbli! Erħilu, tpattix inti, hemm min ipattilu. Xogħlok mhux il-vendetta imma li tibqa’ żżomm lil dak il-bniedem talli hu. Iżżommx f’qalbek imma kun għaqli bħas-sriep.

Illum lanqas kompjuter ma jinsa. Minkejja li tħassar u tneħħi u tnaddaf il-memorja, xorta jibqa’ traċċa. Aħseb u ara moħħ ta’ bniedem b’saħtu!

Kif tista’ tinsa?

Bla ma trid tibda’ tistaqsi: “Kif tista’ tinsa?” Jekk il-manager tak transfer biex jakkomoda u jpaxxi lill-kollega tiegħek: kif tista’ tinsa? Jekk kollega gideb fuqek mal-imgħallem: kif tista’ tinsa? Jekk l-imgħallem minflok sama’ iż-żewġt iqniepen sama’ biss il-qanpiena tal-parti li gibdet fuqek: kif tista’ tinsa? Nistgħu nibqgħu sejrin bl-eżempji!

Il-Malti jgħid “ Min jagħmel bixkilla jagħmel qartalla”, jiġifieri min jasal jagħmel ħaġa żgħira mhux ser isibha bi kbira biex jagħmel xi ħaġa kbira. Mela għalhekk importanti li ma ninsewx għax dak li jkun jista’ jerġa’ jiftakar fina. Tinsa qatt il-kliem ta’ George Santayana għax ikollok terġa’ tgħaddi mill-istess storja ħabib! Tinsiex! Żomm f’moħħok imma mhux f’qalbek. Jekk iżżomm f’qalbek ma ssib paċi qatt.

Jekk għad jiġi misluf lilek l-għomor, għad jiġi żmien li tinsa għax xi ftit jew wisq ilkoll inbatu bid-dimentia fi xjuħitna. Min ftit u min ħafna. Imma jekk jasal dak il-waqt żomm il-memorji anke jekk ma jkunux wisq sbieħ. Dawn huma t-tarka li tipproteġik mill-attakki li jistgħu jerġgħu jseħħu fil-ġejjieni. Mela tinsiex iżda neħħi minn qalbek kull sens ta’ vendetta li jista’ jkollok. Fuq kollox tinsiex lil min għamillek il-ġid, lil min abbek, lil min waqaf miegħek matul il-waqtiet diffiċli. Tinsa qatt it-tajjeb li sar miegħek.

Le tinsiex. It-tajjeb kun grat lejh u l-ħażin tinsiehx biex ma terġax tgħaddi minnu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 29 ta' Ottubru 2017

Skjavi

Ir-revoluzzjoni Franċiża timmarka punt mill-aktar importanti fl-istorja mhux biss tal-Ewropa imma tad-dinja kollha għaliex biddlet, jew tal-anqas ippruvat tibdel il-mentalità antikwata tal-poplu inġenerali, tal-mod kif jitmexxew il-pajjiżi u s-sistemi ġuridiċi. Meta nsemmu dan il-perjodu tal-istorja, bla ma rridu jiġi f' moħħna Napuljun Bonaparti. Forsi huwa l-aktar bniedem magħruf fir-revoluzzjoni imma ma huwiex hu biss li wettaq din il-bidla radikali. Fost il-bidliet li wettaq Napuljun kien li abolixxa l-iskjavitù. Ir-Revoluzzjoni Franċiża xerrdet l-idea tal-libertà. Kull bniedem huwa ħieles u ma għandux ikun imjassar minn bnidem ieħor sempliċiment għax ikun ġej minn familja nobbli jew għax ikun ta' razza differenti (minkejja li llum ħafna ma jaċċettawx il-kunċett ta' razza bejn il-bnedmin) jew inkella għax ikun ta' karanġġjon lewn differenti. 

Mill-qedem

Il-liġi li min jiflaħ l-aktar jaħkem fuq id-dgħajjef hija l-liġi li dejjem ġiet segwita. Anke fid-dinja selvaġġa hekk jigri, l-iljun joqtol liċ-ċerva u mhux bil-kontra. Il-bniedem segwa wkoll din il-liġi, bosta drabi għax hekk kien jaqbillu. Imma billi l-bniedem huwa annimal li huwa mżejjen b' moħħ li jirraġuna (suppost!), għaraf li l-minoranza għandha d-drittijiet tagħha wkoll. B' daqshekk ma jfissirx li min huwa fil-minoranza jista' jikmanda. Il-liġi tan-natura tiġi applikata hawn ukoll, min ikollu l-aktar saħħa jikmanda imma jagħti wkoll id-drittijiet lil min mhux b' saħtu daqsu.

Dan il-kuncett huwa wiehed modern u li llum nifhmuh għax avvanzajna fejn jidħlu drittijiet tal-bniedem. Kieku kellna ngħidu dan il-kliem ftit mijiet ta' snin ilu kienu jgħadduna bi mġienen. Li poplu jaħkem fuq poplu ieħor għax ikun b' saħtu kienet ħaġa mill-aktar komuni. Jekk inqallbu ftit il-paġni tal-Bibbja insibu li l-poplu Lhudi biss biss kien skjav darbtejn; tal-Eġizzjani u tal-Babiloniżi. Jekk imbagħad inqallbu l-kotba tal-istorja insibu bosta popli oħrajn li kienu skjavi ta' qawwiet barranin.

Dinja gdida

Las Casas

Mas-sejba tal-Amerika, l-akbar qawwiet Ewropej ħasbu biex jakwistaw sehem għalihom. Il-poplu li għal min jaf kemm mijiet ta' snin kien ilu jgħix f' din id-dinja minsija, sab qawwiet ma' wicci li għal għarrieda tellfulu s-sliem u rrendewh fi skjav. Dawk iż-żminijiet ma kienx jeżisti l-makkinarju li għandna llum u l-unika forza kienet dik ta' dirgħajn l-iskjavi. Jekk fl-Eġittu intużaw l-iskjavi biex inbnew il-piramidi, fil-kontinent il-ġdid intużaw in-nies tal-post, li saru skjavi, biex inbnew l-ibliet. Kellu raġun jitkellem Bartolomeo de Las Casa meta ra x' kienu qegħdin jagħmlu ħutu l-Ewropej lill-endiġini tal-art il-ġdida. Fost id-diskorsi tal-Isqof Las Casas li baqgħu magħrufin insibu dak li fih is-sentenza li tgħid li: Dan il-poplu huwa ġolqien ta' Alla, uniku u waġdieni. Dan id-diskors kien qalu meta kien hemm min kien qiegħed isostni li l-Indos, il-poplu oriġinali ta' dawn l-artijiet, ma huwiex maħluq minn Alla.

Ftit ilu

Jekk naħsbu li Napuljun irnexxxielu jeqred l-iskjavitù darba għal dejjem inkunu qegħdin niżbaljaw. X' sar fil-kampijiet ta' konċentrament fit-tieni gwerra dinjija? Hawnhekk il-bniedem mhux biss kien trattat ta' skjav imma tneżża minn kull umanità. Jekk trid tifhem x' kien dan l-iskjavitù tas-seklu għoxrin, aqra xi ktieb ta' min għex f' xi wieħed mill-kampijiet ta' konċentrament, bħal Primo Levi jew Elie Wiesel. Dlonk tinduna li l-iskjavitù li għaddew minnu dawn il-bnedmin ma huwa xejn differenti minn dak tad-dinja tal-qedem jew ta' qabel ir-Rivoluzzjoni Franċiża.

Illum ukoll

Illum ukoll hawn bosta forom ta' skjavitù. Fabbriki li jħaddmu tfal taħt l-età, iħallsuhom bis-soldi filwaqt li l-prodotti tagħhom ikunu jiswew il-belli liri. Ftit xhur ilu rajt dokumentarju dwar bliet Ċiniżi, mibnijin apposta biex jilqgħu fihom eluf kbar ta' xebbiet. Dawn jaħdmu u jgħixu f' dawn il-bliet f' kundizzjonijiet xejn sbieħ. Dawn huma skjavi moderni, skjavi tal-2015.

Din hija biss ħarsa ħafifa ta' dak li hemm għaddej fid-dinja, din hija biss il-ponta tal-iceberg li min  jaf kemm hija kbira, li min jaf kemm hemm organizazzjonijiet imdaħħlin fih. U l-iskjavi jibqgħu skajvi għax il-liġi tan-natura tgħid li min jiflaħ l-aktar imexxi lil min hu dgħajjef, jgħid x' jgħid Napuljun! Din hija realtà.

Fr Reno Muscat

dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 10 ta' Jannar 2015