Bernardette Soubirous

Min dan is-sajf mar xi pellegrinaġġ Lourdes, żgur li ntebaħ li din is-sena hemmhekk qegħda tiġi ċċelebrata sena ddedikata lil Santa Bernartette Soubirous għaliex propju din is-sena taħbat il-mija u għoxrin sena mill-mewt tagħha. Nemmen li kulħadd jaf min hi din il-persuna imma forsi dwarha nafu ftit, nafu li kellha d-dehriet mingħand il-Madonna ġewwa l-grotta ta’ Massabielle f’Lourdes fi Franza u xejn aktar. Hemm ħafna aktar x’wieħed ikun jaf dwar din il-qaddisa.

Il-familja

Missier Bernardette kien François li bħala xogħol kien jaħdem f’mitħna tal-qamħ fil-qalba tar-raħal ta’ Lourdes. Jingħad li riedu jgħarrsuh, bil-ħsieb li ’l quddiem jiżżewġu, lil ċerta xebba ta’ mparu bl-isem ta’ Bernarda Casteròt , imma huwa tefa’ għajnejh fuq oħtha ż-żgħira li kien jisimha Louise u minn hemm u minn hawn iżżewweġ lil min xtaq. Kien id-9 ta’ Jannar tas-sena 1843 meta dawn it-tnejn ingħaqdu fis-sagrament taż-żwieġ Min dan iż-żwieġ twieldu disat itfal: il-kbira Bernardette sewwasew jumejn qabel l-ewwel anniversarju taż-żwieġ ta’ din il-koppja, Jean li twieled fis-sena 1845 u miet ftit wara t-twelid, Toinette fl-1846, Jean-Marie li twieled fl-1848 u miet fl-1851 meta twieled tifel ieħor u ssemma wkoll Jean-Marie. Fl-1855 twieled Justin u l-1859 ġie fid-dinja Pierre. Jean ra d-dawl tad-dinja fl-1864 iżda miet ta’ ftit xhur filwaqt li l-aħħar tarbija kienet Louise li twieledet fl-1866 iżda mietet tat-twelid.

Il-familja kienet toqgħod fil-mitħna fejn kien jaħdem il-missier, proprju fil-qalba tar-raħal tal Lourdes. Ix-xogħol tad-dħin tal-qamħ kien importanti ħafna għaliex id-dqiq kien l-aktar ingredjent importanti fil-ħajja tal-poplu ta’ dak iż-żmien. Il-magni industrijali ġabu sfortuna għall-François Soubirous u l-familja tiegħu. Issa d-dħin beda jsir bil-magni u għalhekk il-prezz tad-dħin raħas u dawk li kellhom is-sengħa tad-dħin u kellhom ukoll l-imtieħen spiċċaw bla xogħol. L-istorja dejjem l-istess, kull progress fih prezz xi tħallas.

Billi l-missier spiċċa bla xogħol il-familja Soubirous kellha tħalli darha u sabet kenn f’kamra f’bini li qabel kien ħabs. Tant kien post degredanti li lanqas lill-ħabsin ma ħallew fih. U dan qed nitkellmu lejn tmiem is-seklu XIX mhux illum! Tistgħu timmaġinaw!

It-tifla

Bernardette kienet tifla marradija u moħħha ftit li xejn kien tajjeb għall-istudju. Kienet titkellem id-djalett tal-Pirinej, il-muntanji li jiffurmaw fruntiera naturali bejn Spanja u Franza. Bernardette ma kintix titkellem il-Franċiz minkejja li kienet Franċiża u lanqas l-Ispanjol minkejja li r-raħal tagħha kien qrib mhux ħażin ta’ Spanja. Kienet titkellem id-djalett ta’ dawn l-akwati imsejjaħ l-Oċċitan. Fil-fatt meta Bernardette staqsiet lis-Sinjura li kellha d-dehriet tagħha, min kienet, din weġbitha: “Que soy era immaculada concepciou” li tfisser “Jiena l-Immakulata Kunċiżżjoni” bl-ilsien jew djalett Oċċitan.  Kienet ħaġa normali li t-tfal, u allura anke l-kbar, għax it-tfal jikbru, jitkellmu biss l-ilsien jew id-djalett li jitkellmu sħabhom, il-familjari tagħom u kull bniedem qrib tagħhom.

Soru

Meta Bernardette telqet mir-raħal li fih twieldet u għexet tfultiha, marret f’Nevers u dħalet soru. Ħajjitha xejn ma kienet faċli hemmhekk. Il-kongregazzjoni li daħlet magħhom Bernardett kienet imwaqqfa proprju f’Nevers fl-1680 mill-patri Benedittin Jean-Baptiste Delaveyne. Hija għexet fil-kunvent li kien waqqaf il-fundatur fejn tgħallmet tikteb u taqra. Is-sorijiet ta’ din il-kongregazzjoni jissejħu Sorijiet tal-karità. Il-viżjonarja ta’ Lourdes serviet f’dan il-kunvent bħala infermiera u fih mietet ukoll nhar is-16 ta’ April 1879 fl-għomor ta’ 35 sena. Il-fdalijiet tagħha għadhom miżmumin hemmhekk minkejja li n-numru ta’ sorijiet fih kull ma jmur qiegħed jonqos. Ladarba tmut l-aħħar soru min jaf x’jiġri mill-ġisem ta’ Santa Bernardette Soubirous li jinsab f’urna tal-ħġieġ għax baqa’ ma tmermirx? Nistennew u naraw. Hemm min isostni li għandu jittieħed ġewwa Lourdes għax hemm twieldet u hemm rat lill-Madonna. Il-kunvent ta’ Nevers illum inbidel u ssemma Espace Bernadette-Soubirous-Nevers. Hemmhekk bosta volontiera mal-ftit sorijiet li fadal imexxu l-post u jxerrdu d-devozzjoni lejn din il-qaddisa.

Artista bla ma taf

Il-ġrajjiet li seħħew fir-raħal ta’ Lourdes fis-sena 1858 kienu suġġett għal għadd ta’ films jew produzzjonijiet teatrali. Fis-sena 1909 ħareġ l-ewwel film dwar id-dehriet, film qasir iżda informattiv. The Miracle of Lourdes u The Song of Bernardette huma tnejn mill-għexieren ta’ films li jirrakkuntaw il-ġrajjiet li seħħew fil-post. Bosta rappreżentazzjonijiet teatrali jirrakkuntaw ukoll dawn il-ġrajjiet, rappreżentazzjonijiet li anke lokalment ġieli rajna minnhom. Bħalissa wkoll għaddejja musical bl-isem Bernardette de Lourdes - Why Me? Din ir-rappreżentazzjoni mużikali hija tal-ogħla livell u fiha jieħdu sehem bosta artisti ta’ fama kbira. Bernaredette saret artista bla ma taf.

Dan huwa ftit mill-ħajja ta’ din il-qaddisa li qed niċċelebraw il-140 sena minn mewtha, ftit tagħrif li mhux kuħadd jafu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-nazzjon - 19 ta' Ottubru 2019

Għalfejn Lourdes?

Wieħed mill-aktar postijiet popolari għall-pellegrinaġġi barra minn pajjiżna għalina l-Maltin huwa bla dubju Lourdes, ir-raħal ċkejken fi Franza, mhux wisq imbiegħed mill-fruntiera Spanjola, fejn Bernardette Soubirous fl-1858 kellha dehriet mill-Madonna.

Mhux sejrin noqgħodu nirrakkuntaw l-istorja ta’ dawn id-dehriet għaliex żgur li l-biċċa l-kbira minna nafuha sewwa, imma tajjeb ngħidu li dawn id-dehriet jew aħjar l-ewwel dehra seħħet tliet snin, xaharejn u tliet ijiem wara avveniment Marjan importanti ieħor. Fit-8 ta’ Dicembru 1854 il-Papa Piju IX ta lill-Knisja Kattolika id-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni. Issa kull Nisrani kellu jemmen li Marija kienet imnissla mingħajr id-dnub tan-nisel. Dan it-twemmin kien ilu bosta sekli fil-Knisja iżda ma kienx domma ta’ fidi. F’waħda mid-dehriet li seħħew fil-grotta ta’ Masabielle, max-xatt tax-xmara Gave, meta Bernardette staqsiet lil dik is-sinjura li kienet qed tidhrilha min hi, x’kellha tgħid lill-Kappillan dwar min qed jidhrilha, hemmhekk, is-sinjura qaltilha: "Que soy era Immaculada Conceptiou", li la hija bil-Franċiż u lanqas bl-Ispanjol iżda bid-djalett li kienet tuża Bernardette u li kienu jużaw in-nies tar-raħal ta’ Lourdes. Dan il-kliem ikkonferma dak li kien qal il-Papa fid-domma ta’ fidi ftit snin qabel.

Din is-sena qed niċċelebraw il-160 sena minn dawn id-dehriet. Illum nistgħu nħarsu lura u naraw x’seħħ, x’bidliet saru f’dan il-psot u għalfejn miljuni ta’ pellegrini iżuru dan il-post kull sena.

Il-Knisja Kattolika taċċetta u tqis bħala awtentiċi d-dehriet li seħħew f’dan il-post. Minkejja kollox il-Knisja ma taċettax kull miraklu ta’ fejqan li jingħad li seħħ bl-interċessjoni tal-Madonna ta’ Lourdes. Huma madwar sebgħin il-każi ta’ nies mirakolati f’Lourdes li l-Knisja Kattolika taċċetta bħala fejqan mirakoluż. Ħadd ma jista’ jlum lill-Knisja li toqgħod attenta u tuża prudenza assoluta fejn jidħlu każi bħal dawn.

Pellegrinaġġ f’Lourdes minbarra l-bosta attivitajiet liturġiċi, ikollu l-ħin biex dak li jkun jinżel fil-banjijiet tal-ilma. Dan l-att bosta jqisuh bħala rinnovament tal-magħmudija, iżda wieħed għandu joqgħod attent, dan ma jfissirx li hija xi forma ta’ magħmudija. Din il-ħaġa ssir b’devozzjoni għax il-Madonna kienet talbet lil Bernardette biex tinħasel fl-ilma tan-nixxiegħa li kienet feġġet fl-għar tad-dehriet. Illum hemm numru ta’ banjijiet u sistema organizzata ħafna biex il-pellegrin ikun jista’ jinżel f’banju minn dawn.

Appuntament ieħor għal dak li jkun f’dan il-post hija l-quddiesa internazzjonali li ssir fil-bażilika ta’ San Piju X; dik il-knisja enormi tal-konkos li tinsab taħt l-art u li minn barra kważi lanqas tinduna biha. Filgħaxijiet, issir il-purċissjoni bix-xemgħa. Eluf kbar ta’ pellegrini jingħaqdu flimkien biex jirreċitaw it-talba tar-rużarju waqt li jimxu f’purċissjoni wara l-istatwa tal-Madonna. Billi l-pellegrini f’Lourdes ikunu minn kull parti tad-dinja, ir-rużarju jingħad b’ilsna differenti. Għalhekk mhux l-ewwel darba li meta jkun hemm xi grupp ta’ Maltin, tisma’ parti mir-rużarju, (xi ħames Sliema u Qaddisa) bil-Malti.

Bil-mezzi tat-teknoloġija moderna, illum dak li jkun jista’ jara x’inhu jiġri f’Lourdes il-ħin kollu għaliex hemm webcam fuq l-għar tad-dehriet u s-santwarju għandu kanal fuq Youtube li jxandar dirett lejl u nhar. Dawk li ma humiex midħla tal-informatika jistgħu xorta jsegwu r-rużarju mill-grotta għaliex kuljum dan jixxandar fuq stazzjon tat-televiżjoni.

U l-mistoqsija tiegħi u forsi ta’ bosta minnkom tibqa’: Imma għalfejn Lourdes? X’hemm f’dan il-post li tant jiġbed nies lejh? X’inhi dik il-ħaġa li meta titlaq minn hemm tħoss x’jgħidlek: “erġa’ ejja”?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument -  11 ta' Novembru 2018

Il-Madonna ta’ Lourdes f’ Ħal Qormi

Aħna l-Qormin meta nsemmu Pjazza San Franġisk jiġi f’ moħħna l-misraħ fejn nhar il-Ħamis tal-festa ntellgħu l-istatwa ta’ San Ġorġ taż-żiemel. Fil-verità dak il-misraħ jagħmel parti minn Triq il-Kbira u n-numri tal-bibien jibqgħu sejrin ma’ dawk ta’ Triq il-Kbira. Pjazza San Franġisk hija l-pjazza l-oħra li nsibu ftit passi bogħod minn fejn semmejna diġa. Pjazza San Franġisk hija dik il-pjazza li fiha nsibu l-istatwa tal-Madonna ta’ Lourdes. Skont il-kittieb Qormi, Karmenu Psaila, dak li fl-1937 ħareġ il-ktieb “Il-Knisja Arċimatriċi ta’ Ħal Qormi bil-Ġrajja tagħha”, jgħidilna li din il-pjazzetta fl-antik kienet tissejjaħ il-misraħ iż-żgħir.  Min jaf kemm-il darba ngħaddu minn hemm u lanqas biss nagħtu każ li hemmhekk hemm pedestall bi statrwa tal-Madonna fuqu. Din ma hijiex l-istatwa waħdanija tal-Madonna ta’ Lourdes li nsibu r-raħal,  għalhekk tajjeb ngħidu xi ħaġa dwar dan.

Lourdes fi Franza

Sal-1858 ir-raħal fil-muntanji Franċiżi, Pirinej imsejjaħ Lourdes ftit kienu jafu bih. Kienet iċ-ċkejkna Bernardette Soubirous li bla ma kienet taf kellha tbiddel dan ir-raħal minsi f’ post magħruf mad-dinja kollha. Din it-tifla marradija kellha dehriet ta’ Sinjura liebsa l-abjad b’ faxxa kaħla ma’ ġenbejha. Billi t-tifla kienet marradija u moħħa ftit li xejn kien tajjeb għall-iskola u l-istudju, bosta ddubitaw minn dawn id-dehriet u minħabba f’ hekk kellha tgħaddi minn bosta umiljazzjonijet kif ukoll tbatija. Illum il-Knisja Kattolika tagħraf li f’ dawk id-dehriet kienet il-Madonna li dehret lit-tfajla. Id-devozzjoni lejn dan il-post imxtredet mad-dinja kollha u t-titlu tal-Madonna ta’ Lourdes żdied mal-bosta titli oħrajn li kellna qabel. Anke Malta insibu żewġ parroċċi ddedikati lil Marija taħt dan it-titlu, waħda f’ San Ġwann u oħra f’ Raħal Ġdid, u ma nistgħux ma nsemmux il-kapella ħelwa li nsibu ġewwa l-Furjana u dik li nilmħu sewwasew fuq il-port tal-Imġarr Għawdex li huma wkoll iddedikati lill-Madonna ta’ Lourdes.

Patrimonju f’ Ħal Qormi

Triq San Bastjan

Skont l-inventarju nazzjonali tas-Sovrintendenza tal-Patrimonju Kulturali Malti, fit-toroq ta’ Ħal Qormi konna nsibu 3 statwi li juru lill-Madonna ta’ Lourdes. L-ewwel waħda fi Pjazza San Franġisk, dik il-parti magħrufa bħala sqaq żenqa jew kif inhi imsejħa minn kulħadd “iż-żanqra”, sfortunatament din ma għadiex f’ postha u n-niċċa tinsab vojta. In-niċċa fiha l-pilastri bil-kapitelli ta’ stil Doriku li jżommu fontispizju b’ salib fuqu. Niċċa oħra li turi l-Madonna ta’ Lourdes insibuha fi Triq San Bastjan. Din hija niċċa mill-isbaħ, fiha l-pilastri b’ kapitelli fuq stil Korint u fil-fontispizju naraw skultura li tirrapreżenta l-ispirtu s-Santu. L-arzella tan-niċċa hija wkoll skulturata u fil-pedestall tal-istatwa naraw minqux in-Nome di Maria.

Pjazza San Franġisk 

Fin-nofs ta’ Pjazza San Franġisk insibu l-istatwa tal-Madonna ta’ Lourdes li semmejna fil-bidu. Din tinstab fuq pedestall eleganti b’ erba kerubini fl-erba’ kanturnieri. Il-panewijiet tal-pedestall fihom disinn skulturat.  Illum dan il-pedestall huwa mħolli fuq il-ġebla bil-parti ta’ isfel miksija bil-mużajk. Fl-istatwa hija bajda bil-faxxa ta’ madwar il-qadd tal-Madonna ta’ lewn ikħal. Fuq il-pali ta’ saqajn il-Madonna naraw żewġ wardiet filwaqt li l-Madonna għandha kuruna tar-rużarju f’ idejha – sewwasew kif dehret lil Bernardette Soubirous, Ħarset il-Madonna hija merfugħa ’l fuq lejn is-sema u fuq rasha naraw raġġiera bi tnax-il stilla. Din saret fl-1906 u kienet l-aħħar waħda mill-istatwi l-kbar li nsibu fl-imsieraħ jew it-toroq tal-parroċċa tagħna, sakemm fl-2003 iżżanżnet l-istatwa ta’ San Ġorġ fi Triq il-Ħelsien.  Fis-6 ta’ Frar, 1906 l-Isqof ta’ Malta Pietru Pace żejjen lil din l-istatwa bl-indulġenza ta’ mitt jum għal dawk li jitolbu quddiemha. Madwar il-pedestall insibu kanċell tal-ħadid.

Meta tqis li d-dehriet tal-Madonna ta’ Lourdes seħħew fl-1858 u l-istatwa tal-Pjazza saret fil-bidu tas-seklu XX dlonk naraw li d-devozzjoni tal-Madonna taħt it-titlu ta’ Lourdes ma damx ma wasal Malta u mhux biss wasal, imma nxtered sewwa anke ġewwa raħal twelidna.

Fr Reno Muscat

Artiklu li deher fil-programm tal-festa tal-Każin Banda San Ġorġ Martri Ħal Qormi, 2016

Destinazzjoni Lourdes

Pellegrinaġġ – ġita popolari mal-Maltin

Ta’ kull sajf, eluf kbar ta’ Maltin saru jħallu gżiritna u jmorru jqattgħu xi ftit żmien f’ xi pajjiż barrani. Hemm minn dawn il-vaganzi li huma twal u mbegħda u hemm oħrajn iqsar u tista’ ssejħilhom ukoll qrib. Waħda mill-aktar destinazzjonijeit popolari magħna l-Maltin hija l-belt ta’ Lourdes fi Franza. F’ dan il-post jingħaqad l-ispiritwali mal-profan u hemmhekk wieħed jista’ jgawdi ftit jiem ta’ mistrieħ kif ukoll iqatta’ ħin ta’ meditazzjoni spiritwali f’ post mill-isbaħ.

Bernardette Soubirous

Sal-1858 ir-raħal fil-muntanju Pirinej imsejjaħ Lourdes ftit kienu jafu bih. Kienet iċ-ċkejkna Bernardette Soubirous li bla ma kienet taf kellha tbiddel dan ir-raħal minsi f’ post magħruf mad-dinja kollha. Din it-tifla marradija kellha dehriet ta’ Sinjura liebsa l-abjad b’ faxxa kaħla ma’ ġenbejha. Billi t-tifla kienet marradija u moħħa ftit li xejn kien tajjeb għall-iskola u l-istudju, bosta ddubitaw minn dawn id-dehriet u minħabba f’ hekk kellha tgħaddi minn bosta umiljazzjonijet kif ukoll tbatija. Illum il-Knisja Kattolika tagħraf li f’ dawk id-dehriet kienet il-Madonna li dehret lit-tfajla. Id-devozzjoni lejn dan il-post imxtredet mad-dinja kollha u t-titlu tal-Madonna ta’ Lourdes żdied mal-bosta titli oħrajn li kellna qabel. Anke Malta insibu żewġ parroċċi ddedikati lil Marija taħt dan it-titlu, waħda f’ San Ġwann u oħra f’ Raħal Ġdid, u ma nistgħux ma nsemmux il-kapella ħelwa li nsibu ġewwa l-Furjana li hija wkoll iddedikata lil Madonna ta’ Lourdes.

Liebsa l-abjad b’ faxxa kaħla

Il-kwadru titulari ta' Bormla 

L-istatwa tal-Madonna fil-grotta ta' Lourdes

Ħaġa interessanti u forsi ftit huma dawk minna li jafuha hija li l-ilbies li dehret liebsa l-Madonna ġewwa Lourdes, jiġifieri libsa bajda b’ faxxa kaħla madwar ġenbejha, huwa l-istess ilbies li l-Madonna tidher liebsa fil-kwadru titulari tal-Immakulta Kunċizzjoni ta’ Bormla. Forsi jkun hawn min min jaħseb li l-artist tal-kwadru kien sema’ kif dehret il-Madonna ġewwa Lourdes, imma dan ma jistax ikun għaliex il-kwadru tpitter qabel id-dehriet. Fl-1828, jiġifieri 30 sena qabel id-dehriet ta’ Lourdes, Dun Ludovik Mifsud Tommasi kien qabbad lill-artist Pietru Pawl Caruana biex ipitter kwadru tal-Kunċizzjoni sabiex jirregalah lill-kolleġġjata ta’ Bormla. Wara dan il-kwadru kellu jieħu post il-kwadru titulari tal-artist Carlo Gimach u jsir il-kwadru titulari li għadnha nsibu llum. Sa dak iż-żmien il-Madonna dejjem konna narawha mpittra b’ libsa ħamra li tfisser l-umanità, b’mant ikħal li jfisser il-qdusija – Marija bniedma imma qaddisa. Forsi koinċidenza, forsi kumbinazzjoni jew forsi Dun Ludovik kellu xi sinjal mis-sema. Ma nafx!

Pellegrinaġġ – ġita

Biex wieħed imur ġimgħa Lourdes u jibqa’ hemmhekk 24 siegħa kuljum, il-pelleġrinaġġ isir xi ftit jew wisq tedjanti għaliex minkejja li l-parti tas-santwarju hija kbira, imma xorta waħda ddur kemm iddur dejjem fl-istess post tibqa’. Għalhekk l-organizzaturi tal-gruppi jaraw li f’dawk il-jiem li fihom isir dan il-pellegrinaġġ, matul il-jum il-pellegrini jittieħdu jżuru xi postijiet ta’ interess kemm marbutin mal-grajjiet ta’ Lourdes kif ukoll postijiet oħrajn. Filgħaxijiet dejjem isiru attivitajiet fis-santwarju, fil-grotta jew fil-madwar. B’ hekk min imur ma’ dawn il-gruppi jkun jista’ jgawdi l-ġmiel naturali ta’ dawn l-inħawi ta’ Franza kif ukoll iżur postijiet ta’ interess fil-qrib u fuq kollox isib ħin għall-meditazzjoni u spiritwalità.

Xi ħbieb tiegħi, Taljani marru Lourdes u qaluli li għamlu ħamest ijiem hemmhekk bla ma marru mkien aktar. Qaluli li ħamest ijiem huma ħafna għal il-post mhux wisq kbir u f’ ġurnata jew tnejn idduru kollu. Dan huwa żball li l-organizzaturi tal-gruppi Maltin ma jagħmlux. Biex wieħed ma jiddejjaqx dawn il-gruppi jmorru jżuru postijiet kulturali wkoll.

Ġewwa u barra

It-toroq ta' Lourdes barra s-santwarju

Lourdes tista’ titqies bħala belt li fiha żewġ realtajiet. L-ewwel realtà hija dik li hemm ’il ġewwa mill-kanċelli ta’ San Ġużepp u ta’ San Mikiel. Fis-santwarju u ż-żona tiegħu hemm sens profond ta’ qdusija. Hemm tara minn kollox, hemm tara lil kulħadd, hemm tara l-fqir, tara s-sinjur, tara l-bniedem b’ saħtu u tara l-marid, tara ż-żgħir u tara l-kbir. Hemm kulħadd l-istess hemmhekk kulħadd ikun għal għan wieħed. Is-santwarji, l-grotta, il-banjijiet, il-bażilika ta’ San Piju X, kollha huma postijiet sagri.

Barra mill-kanċelli tas-santwarju hemm dinja oħra; ħwienet tal-ikel, ħwienet li jbiegħu kull xorta ta’ tifkiriet, ħwienet mimlijin żgħażagħ u oħrajn mimlijin b’ nies adulti. Barra hemm ħajja oħra li anke matul il-lejl tibqa’ attiva daqs binhar. Forsi dan huwa s-sigriet ta’ Lourdes, forsi għalhekk bosta Maltin li jmorru darba jgħidulek li jerġgħu jmorru.

Lourdes tista’ tkun destinazzjoni għal vaganza qasira u li ma tiswiex wisq flus l-anqas, tista’ tkun vaganza b’ differenza fejn wieħed jista’ jieħu gost f’ ambjent nadif f’ kull sens.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 20 ta' Ġunju 2015