Graffiti

Meta nkunu barra minn Malta bosta drabi naraw ħitan sħaħ mimlijin żebgħa, disinnji u kliem li ġieli jagħmel sens u ġieli għalina ma jkunx jagħmel sens. L-aktar li naraw minn dawn il-graffiti huma f’xi stazzjon tal-ferrovija, l-aktar jekk inkunu lejn in-Nofsinhar tal-Italja. F’xi postijiet il-ħitan ma jservux u għalhekk il-vaguni tal-ferrovija jispiċċaw it-tila għal dawn l-artisti.

F’pajjiżna

F’xi knejjes antiki tagħna għadna nsibu xi graffiti. Mhux kitbiet biż-żebgħa bħalma nsibu fl-istazzjonijiet tal-farrovija. Il-graffiti antiki huma minquxin fil-ġebel. Dawn bosta drabi juru xwieni u kienu saru bħala radd ta’ ħajr lil Alla wara li xi baħrin ikunu ħelsu mill-għarqa. Dan il-grif mal-ħajt jibqa’ xhud ta’ dik il-grazzja.

Kien hemm żmien li bosta kienu jnaqqxu isimhom fuq xi ħajt jew xi zokk ta’ sigra. Dan ma huwiex arti imma vandaliżmu. Illum jidher li din il-ħaġa ma għadniex narawha daqs qabel. Forsi l-Maltin saru aktar konxji. Jalla li huwa hekk!

Xi snin ilu faċċata tal-istage tal-linja tal-Bombi, fejn jieqfu l-karozi tal-linja li jgħaddu mill-Imsida, kien hemm kitba interessanti li damet ftit hemmhekk. Din kienet tgħid hekk: The world is full of kings and queens that blind your eyes and steal your dreams. Forsi hawn min ma jafx li din ma hija xejn għajr silta mid-diska Heaven And Hell tal-grupp mużikali Black Sabbath. Din il-kitba tneħħiet iżda dehret mill-ġdid fi triq li twasslek lejn l-Università ta’ Malta. F’dan l-istess post darba kien hemm kitba li tgħid: The people get the government they deserve. Din ukoll ma hijiex sentenza ġdida għaleix kienet użata minn Alexis de Tocqueville, politiku Franċiż tas-seklu XVIII, minn Joseph de Maistre, filosofu, kittieb u avukat tal-istess seklu, kif ukoll minn għadd ta’ oħrajn.

Verità

Dawn iż-żewġ sentenzi huma veritajiet, imma biex nuru dawn il-veritajiet hemm bżonn niktbuhom fuq il-ħajt? Il-ħitan li saru fuqhom ma humiex spażji fejn isiru kitbiet fihom.

La qed insemmu l-ispażji fejn wieħed jista’ jesprimi dak li jaħseb billi jikteb jew ipinġi mal-ħajt, tajjeb wieħed isemmi li hawn Kunsilli Lokali li joffru spażju għal din il-ħaġa. Naf li f’ nofs il-Fgura hemm erba’ ħitan fejn isir fuqhom dan ix-xogħol. Nemmen li hemm regola u mhux kulħadd jista’ jaqbad u jpinġi jew jikteb li jrid. Snin ilu l-Kunsill Lokali ta’ Ħaż-Żebbuġ kien offra spażji lill-artisti tar-raħal biex dawn ikunu jistgħu juru ħilithom. Illum ma jidhirlix li fadal minn dawn l-ispażji.

Kultura tagħna

Ikollna nammettu li dawn il-kitbiet jew tpinġijiet ma humiex fil-kultura tagħna, u nistqarr li personalement narahom jistonaw mal-ambjent Malti.

F’Borgo Pio qrib il-Vatikan ġewwa Ruma, spiss jinbtu xi graffiti. Aktar min darba deher il-Papa Franġisku fihom. Ngħid id-dritt huma graffiti ħelwin imma li jitneħħew wara ftit għaliex ma jaqblux mal-ambjent tal-belt eterna!

U l-istess Malta. Bosta xhur ilu fil-Belt Valletta dehru għadd minn dawn id-disinnji li tabilħaqq kienu ħelwin. Ma damux wisq ma tneħħew għax wara kollox ma jaqblux mal-belt mibnija mill-Kavallieri. Hawn ma nistax ma ngħidx li hemm bosta aktar ħwejjeġ li ma jaqblux mal-ambjent tal-Belt Valletta li ħadd qatt ma gerger dwarhom!

Issa ftit ilu dehru xi tpinġijiet fuq il-blat fil-bajja tax-Xlendi Għawdex. Dan il-fatt ġab ir-rabja ta’ bosta Maltin. Jien nifhem ir-rabja ta’ dawn il-Maltin li ma raw xejn sabiħ f’dak li ħaddieħor għadnu mnejn jaraha opra tal-arti. De gustibus non disputandum est, hekk jgħid il-Latin, dwar il-gosti ta’ dak li jkun ma naqbdux argumenti għax ma naqblux żgur għax min iħobb ħaġa u min iħobb oħra.

Imma ejjew inħallu barra l-valur artistiku ta’ dawn il-graffiti u nistaqsu lilna nfusna: huwa sewwa li naqbdu bott żebgħa u niktbu jew inpinġu dak li rridu f’post pubbliku? Huwa sewwa li dak li għalija huwa sabiħ inpoġġih quddiem għajnejn ħaddieħor u jrid jew ma jridx ikollu jitqanna bih? Biex dan it-taħżiż, anke jekk ikun sabiħ kemm hu sabiħ, jitneħħa jinvolvi spejjeż. Imbagħad hemm fejn tkun saret ħsara bħal fil-każ tax-Xlendi. Allura hekk sewwa?

Iż-żewġ każi li semmejt, kemm tal-Belt kif ukoll tax-Xlendi, saru minn barranin. Jekk din il-forma ta’ arti ma hijiex aċċettata f’Malta dan għadnu jinkiteb fuq poster kbir ġewwa s-sala tal-wasliet fl-ajruport ta’ Malta għaliex minn hemm irid jgħaddi kulħadd, hemmhekk naraw bosta avviżi, l-aktar fejn jidħol il-mard infettiv u s-saħħa, għaliex  ma għandux isir xi ħaġa simili dwar dan il-ħaġa u b’hekk nevitaw bosta nkwiet wara?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 21 ta' Ottubru 2017

Daqq ta’ qniepen u murtali

Ninsabu fl-eqqel tal-istaġun tal-festi Maltin, żmien fejn id-daqq tal-qniepen u l-murtali jinstemgħu aktar minn żminijiet oħrajn tas-sena. Kull sena, anzi kull sajf, dejjem iqum l-argument jekk dawn għadhomx żmienhom, jekk f’ Malta tal-2017 għadx hawn lok għal dawn l-elementi festivi u tradizzjonali tagħna. U jien meta nisma’ dawn l-argumenti ngħid jew il-Maltin saru wisq dojoq, kollox jagħtihom fastidju jew hemm xi agenda moħbija wara dawn l-argumenti.

L-għan tal-qniepen

Il-qanpiena għandha leħen u għandha lingwa. Kont ser ngħid għandha ilsien biex nuża l-kelma tabilħaqq Maltija, imma billi parti mill-qanpiena tisssejjaħ ilsien, dik il-parti li tħabbat, naħseb li jkun aħjar jekk nuża l-kelma lingwa biex ma nħawwadx nies. Il-lingwa tal-qanpiena mhux kulħadd jifhimha bħalma mhux kulħadd jifhem it-Taljan, il-Franċiż, il-Ġermaniż jew xi lingwa oħra li ma tkunx studjajt. L-għan tad-daqq tal-qniepen kien li fi żmien meta l-arloġġ fid-djar Maltin kien lussu,  juri lin-nies il-ħin tal-ġurnata. Mas-sebħ kien idoqq il-Pater Noster biex ir-raħħala jindunaw li sebaħ jew wasal biex jisbaħ jum ġdid. Fit-tmienja ta’ filgħodu u f’ nofsinhar jindaqqu tokki biex dak li jkun jinduna x’ ħin sar. Ma’ dawn it-tokki kien hemm id-drawwa li tingħad it-talba tal-Angelus. Fi tmiem il-jum kienet tindaqq dik li tissajjaħ l-Ave Marija biex dak li jkun itemm il-jum b’ radd ta’ ħajr lill-Ħallieq u xi ħin wara kienet tindaqq l-hekk imsejħa l-Mewt. Imbagħad hemm daqq ieħor, bħal dak li jħabbar li se tibda quddiesa daqs kwara wara, daqq li jħabbar il-mewt ta’ xi persuna u kien hemm żmien fejn anke kienet tindaqqq glorja fit-twelid ta’ tarbija. Fil-mota li tħabbar mewt hemm differenza fit-tokki jekk ikunx miet raġel jew mara. Ma nafx il-liġi tal-ġeneru hijiex ser tibdel xi ħaġa rigward id-daqq tal-qniepen fil-każi tal-mewt! Waqt quddiesa solenni għadna nisimgħu d-daqq tal-Glorja u tas-Santus. Hemm ukoll id-daqq tal-qniepen waqt li tkun qed tingħata l-barka.  Nhar ta’ Ħamis filgħaxija tindaqq mota biex tfakkar fit-twaqqif tal-Ewkaristija u nhar ta’ Ġimgħa fit-tlieta ta’ waranofsinhar għad hawn fejn tindaqq il-mota biex tfakkar fil-mewt ta’ Kristu. Ma’ dan kollu llum nisimgħu wkoll id-daqq tal-arloġġi tal-knejjes. Dan id-daqq ukoll jagħmel parti mil-lingwa tal-qniepen u jekk ma tkunx taf il-lingwa tibqa’ ma tifhem xejn. Imbagħad hemm id-daqq tal-moti li joħloq tant kontroversji. Il-moti tal-festa li jibdew minn kmieni jħabbru li fir-raħal jew belt ikun sebaħ jum speċjali, jum mhux bħal tas-soltu.

Il-murtali

L-arti piroteknika Maltija daħlet fil-festi tagħna bosta snin ilu. Din id-drawwa daħlet wara li l-Maltin kienu jaraw lill-ħakkiema ta’ arthom jagħtu salut bil-bombi lil xi dinjitarju li jkun qed iżurhom. Il-Maltin xtaqu li huma wkoll isellmu lill-akbar dinjitarju fir-raħal tagħom; il-qaddis patrun! Bdew jinħarqu l-maskri (skrataċ mimlijin bil-porvli) mat-triq tal-purċissjoni u biż-żmien żviluppa n-nar tal-ajru. Kien hemm żmien fejn il-murtali kienu jkunu bil-wisq aktar qawwijin minn dawk tal-lum, u ħadd qatt ma kien igerger għandek tgħid!

Anke fejn jidħol in-nar hemm wieħed x’ jifhem u dak li ma jkunx jifhem il-lingwa tagħhom,  għalih kollox l-istess u kollha storbu. Hemm sengħa u arti fil-piroteknika. Illum aktar minn qabel għax qegħdin naraw nar sinkronizzat mal-mużika li joffri spettaklu mill-isbaħ. Il-ħaġa li daħħqitni hi li dan l-aħħar kien hemm min ġab l-iskuża li l-murtali jbeżżgħu lill-annimali. Kemm sirna qegħdin sew, l-annimal jiġi qabel il-bniedem. Jiena kontra kull moħqrija fuq l-annimali, imma f’ ġieħ is-sewwa, jekk tridu toħduha kontra din id-drawwa Maltija sibu argument ieħor!

L-esegerazzjoni f’ kollox ħażina. Bosta jgergru li l-ħsejjes idumu wisq matul il-lejl. Jien naqbel li jekk hemm liġi li tispeċifika ħin meta għandu jieqaf l-istorbju, din għandha tiġi rrispettata għax b’ hekk jinqalgħu ħafna argumenti u tgergir. Kieku l-liġi tinżamm ħadd ma jkun jista’ jgħid xejn iżda bosta drabi jkun hemm min iwaqqa’ l-balla fuq saqajh.

Jekk inżommu l-liġi

Jekk għandha tinżamm il-liġi dwar l-istorbju, din għandha tgħodd għal kulħadd u għal kull okkażjoni. Mela jekk l-istorbju għandu jintemm fil-ħdax ta’ bil-lejl, anke l-attivitajiet mhux marbutin mal-festa għandhom jintemmu f’ dak il-ħin. Ma rridx insemmi rħula, imma naf fejn matul is-sajf fi tmiem il-ġimgħa, bniedem ma jkunx jista’ jagħlaq għajn ma’ għajn bil-ħoss tal-mużika tgħajjat matul il-lejl kollu li ssir minn lokal mhux wisq bogħod. Dan eżempju wieħed. Kieku Paceville kellu jitfi d-dawl fil-ħdax x’ jiġri? Illum fil-ħadx il-ħajja f’ Paceville tkun għadha ser tibda! Mela n-nies li joqgħodu hemmhekk ma jridux jorqdu wkoll? Tgħid dan huwa każ fejn jafferma dak li qal George Orwell f’ Animal Farm li l-annimali huma kollha ndaqs, imma xi wħud mill-annimali huma ndaqs aktar mill-aħrajn?

Ilum qbadt agrument kontroversjali ħafna, naf li hawn min jaqbel mad-daqq tal-qniepen u mal-murtali u hawn min għalih huma kollha żejda. Il-pożizzjoni tiegħi mhix li dawn id-drawwiet jinqatgħu għax huma parti mill-folklor tagħna, jispiċċaw huma u tkompli tiġġarraf l-identità tagħna. Hemm fejn wieħed jikkontrolla u jnaqqas l-esegerazzjonijiet. Niftakru x’ kien jgħid San Tumas ta’ Akwinu, li l-moderazzjoni hija tajba f’ kollox!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon tad-29 ta' Lulju 2017