Tal-Karmnu tal-Belt

Bħalma għidtilkom jew forsi anke ndunajtu, matul din is-sena fejn il-Belt Valletta hija l-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura, qiegħed minn żmien għal żmien inwassal xi tagħrif dwar xi post artistiku jew kulturali f’din il-belt mibnija mill-ġentlomi għall-ġentlomi. Wara li wassalt xi tagħrif dwar il-Kon-katidral u t-tliet knejjes parrokkjali, illum nixtieq ngħid xi ħaġa dwar is-Santwarju tal-Madonna tal-Karmnu li nsibu f’din il-belt maestuża tagħna.

Punt ta’ riferiment

Illum il-ġurnata il-koppla tal-Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu tal-Belt saret sinonima mal-Belt Valletta. Huma bosta r-ritratti tal-kapitali tagħna meħudin min-naħa l-oħra tal-port ta’ Marsamxett li juru l-koppla ta’ din il-knisja kif ukoll il-kampnar tal-Katidral Anglikan ta’ San Pawl. Illum din ix-xena saret popolari u nistgħu ngħidu li saret ukoll punt ta’ riferiment jew aħjar dak li bl-Ingliż jissejjaħ landmark. Minħabba dan li qed ngħidu, il-knisja llum hija waħda mill-ħafna attrazzjonijiet turistiċi li għandna ġewwa l-kapitali tagħna.

Oriġini

Il-knisja l-qadima

L-ewwel knisja fil-post tas-Santwarju tal-Madonna tal-Karmnu kienet bdiet tinbena għall-ħabta tas-sena 1570 fuq disinn tal-Malti Ġlormu Cassar. Dan Cassar kien issa qabad sewwa r-ritmu fejn jidħlu pjanti għall-belt il-ġdida. Il-Karmelitani kienu talbu lill-Gran Mastru Pietro del Monte biċċa art fejn setgħu jibnu knisja u kunvent għalihom. Billi l-għan tal-Kavallieri kien li l-belt mibnija minnhom ma jkun jonqosha xejn, u kienu jaħsbu anke f’każi ta’ ħbit mill-għadu, xtaqu li lanqas il-ħtieġa spiritwali ma tkun nieqsa minn din il-belt. Tassew li kien hemm aktar patrijiet li kellhom artijiet, knejjes jew kunventi fuq l-Għolja Xiberras, imma ma rridux naħsbu bil-mentalità tal-bniedem tal-lum, irridu nirraġunaw b’raġunament ta’ aktar minn 500 sena ilu meta l-knisja kienet kollox, kienet l-aqwa punt ta’ għajnuna, l-aqwa jew l-unika għalliema ta’ dak iż-żmien. Għalhekk il-patrijet Karmelitani ngħataw biċċa art biex anke huma jkollhom knisja u kunvent tagħhom biex jaqdu spiritwalment lir-residenti tal-Belt Valletta u lill-bosta oħrajn li jgħaddu minnha b’negozju jew ħidma oħra. Jingħad li għall-ewwel it-titular tagħha ma kinitx il-Madonna tal-Karmnu imma l-Lunzjata. Il-patronaġġ lill-Madonna tal-Karmnu ngħata fis-seklu XVII.  Il-faċċata tal-knisja (mhux dik li nsibu llum) inbniet mill-ġdid fuq pjanta ta’ Ġużeppi Bonavia.

Bażilika

Illum kulħadd isejjaħ lil din il-knisja bħala l-Bażilika tal-Karmnu. Dan it-titlu ngħata lill-knisja oriġinali fl-1895 mill-Papa Ljun XIII. Din il-Bażilika kienet, kif fil-fatt għadha tinstab, fil-konfini tal-parroċċa tal-Madonna tal-Portu Salvu u San Duminku. Il-knisja parrokkjali saret bażilika fl-1816 u għalhekk f’teritorju ta’ parroċċa waħda konna, u għadna nsibu żewġ bażiliċi. Din il-ħaġa kultant tkidd xi ftit lill-Qormin għaliex sat-twaqqif tal-ewwel parroċċa Beltija din l-akwata kienet tagħmel mal-parroċċa tagħhom u għalhekk jgħidulek li għandhom żewġ ulied bażiliċi u l-omm baqgħet b’xejn! Insomma, kull omm tifraħ bil-ġid ta’ wliedha wara kollox!

Knisja ġdida

Illum

Is-sena 1942 tibqa’ msemmija bħala dik is-sena li pajjiżna ra xita ta’ bombi nieżel fuqu. Bosta djar waqgħu waqt xi ħbit mill-għadu, bosta Maltin tilfu ħajjithom, intilfu bosta ġawhar artistiċi. Nhar l-4 ta’ Marzu ta’ dik is-sena l-bażilika tal-Karmnu tal-Belt intlaqtet u saritilha ħafna ħsara. Il-patrijiet waslu għall-konklużjoni li tinbena knisja ġdida. Il-bini beda fl-1958. Fl-1981 intemm il-bini u sar it-tberik tal-knisja l-ġdida. L-iskultura ta’ fuq ġewwa tal-knisja sar fuq medda twila ta’ snin, imma meta wieħed iżomm f’moħħu l-kobor ta’ dan il-bini jinduna għalfejn ittieħed daqstant żmien.  B’dan ma jfissirx li issa l-knisja kienet lesta minn kollox, lanqas xejn, anzi ix-xogħol fuq ġewwa baqa’ sejjer biex din is-sena qegħdin naraw l-art tal-bażilika miksija bl-irħam, opra mill-isbaħ. Dan l-aħħar il-knisja kient ukoll ikkonsagrata.

Nixtieq insemmi punt li forsi mhux kulħadd jaqbel miegħu, min jgħid li veru u min jgħid li mhux veru. Meta ġiet biex titħażżeż il-pjanta tal-knisja l-ġdida, min kien inkarigat ried li l-koppla tagħha tkun għolja aktar mill-ponta tal-kampnar tal-katidral Anglikan li hemm fil-qrib. Forsi dak iż-żmien kien hemm xi ftit rivalità bejn iż-żewġ denominazzjonijiet Kristjani. Illum rajna bid-deher li din il-pika ntemmet għaliex l-Anglikani silfu l-katidrtal tagħhom lill-patrijiet għal xi funzjonijiet tagħhom waqt li kien qed isir ix-xogħol tla-paviment tal-bażilika.

Arti

Bħal f’bosta knejjes oħra, f’dan is-santwarju nsibu għadd ta’ opri tal-arti li mhux faċli wieħed isemmihom kollha f’artiklu qasir bħal dan, imma tajjeb insemmu xi wħud minnhom.  Żgur li tiddomna fuq kollox l-istatwa tal-Madonna tal-Karmnu, minquxa fl-injam ġewwa Napli bil-pedestall tagħha maħdum minn Abram Gatt. Insemmu wkoll il-pittura tal-Beatu Franco u ta’ Santa Maria Maddalena de Pazzi li huma ta’ Maria De Domenici, allieva ta’ Mattia Preti. Il-kwadru titulari, inkurunat fl-1881 la nafu meta sar u lanqas min huwa l-awtur tiegħu, imma nafu biss li huwa kwadru devot ħafna.

Hemm bosta aktar x’wieħed iżid, imma xejn ma jista’ jissupera żjara fil-post.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 19 ta' Mejju 2018

San Ġwann il-Belt

Żgur li jekk xi ħadd jistaqsi fejn hija l-knisja ta’ San Ġwann ġewwa l-Belt Valletta kulħadd jaf jagħti tweġiba tajba. Bil-fors! Illum bosta mill-attivitajiet reliġjużi ta’ ċerta importanza jew ta’ livell nazzjonali kollha jsiru f’din il-knisja li sservi wkoll ta’ Kon-Katidral tad-djoċesi ta’ Malta. Jekk turist jiġi Malta u ma jmurx iżur dan il-post ikun tilef opportunità tad-deheb li jara dik li xi wħud iqisuha bħala l-isbaħ knisja fid-dinja. Jien ma rridx ngħid li din hija l-isbaħ knisja fid-dinja, għalkemm jekk mhux l-isbaħ, tinsab il fuq fil-lista tal-knejjes sbieħ, imma nemmen li l-art tagħha hija l-isbaħ tad-dinja. Idea tiegħi, forsi nsib min ma jaqbilx miegħi. Ejjew naraw xi ftit tagħrif dwar dan il-ġojjell ta’ arkitetttura u arti li nsibu fil-qalba tal-belt kapitali tagħna.

Għan

Dak li llum iservi bħala Kon-katidral ma nbeniex għal dan il-għan. L-għan ta’ din il-knisja kien bħala waħda li  fiha jsiru l-attivitajiet reliġjużi għall-kavallieri kollha tal-Ordni ta’ San Ġwann. Kull ilsien tal-Ordni kellha l-berġa tagħha fil-Belt Valletta u mal-bereġ insibu l-knejjes tagħhom; bħal ngħidu aħna Santa Caterina d’Italia ma’ Auberge d’Italie jew Il-Madonna tal-Pilar ma’ Auberge d’Aragon. San Ġwann kien iservi lill-Ordni kollu. L-isem li bih kienet tissejjaħ din il-knisja kien Chiesa Convnetuale di San Giovanni Battista.

Il-bini ta’ din il-knisja maestuża kien ikkummissjonat mill-Gran Mastru Franċiż Jean de la Cassière fl-1572. Meta wieħed jiftakar li l-Assedju l-Kbir seħħ fil-1565 u l-bini tal-Belt Valletta beda fis-sena ta’ wara, dlonk jintebaħ bl-importanza li l-Ordni kien ta lil din il-knisja. Ma ninsewx lanqas li l-Ordni kien fuq kollox Ordni reliġjuż. Ma setax jonqos li din il-knisja titpoġġa taħt il-patroċinju tal-qaddis li l-Ordni kien ukoll iġib ismu, San Ġwann Battista.

Barranin imma mhux biss

Ġilormu Cassar

Illum meta nduru l-Kon-kattidral ta’ San Ġwann naraw bosta bċejjeċ tal-arti ta’ artisti magħrufin madwar id-dinja. Forsi l-aktar magħruf huwa l-kwadru ta’ qtugħ ir-ras ta’ San Ġwann, xogħol ta’ Michelangelo Merisi da Caravaggio. Xejn anqas magħruf huwa l-bosta xogħol artistiku li ħalla f’din il-knisja il-pittur Mattia Preti.

Iżda l-Ordni ta’ San Ġwann ħalla f’idejn arkitett Malti biex iħażżeż il-pjanta ta’ din il-knisja hekk importanti. Kien Ġilormu Cassar li fassal dan il-kopolavur. Hawn naraw il-ħila tal-Malti. Hawn naraw li missirijietna kienu nies kapaċi daqsna, jew forsi aktar minna wkoll. Hawn naraw li minkejja li l-Kavallieri kienu jaħkmuna, kienu wkoll japprezzaw jekk xi iben din il-gżira ċkejkna jkun kapaċi f’xi qasam u kienu wkoll jafdawlu xi xogħol. Nafu li Cassar beda jaħdem fuq il-bini tal-Belt Valletta bħala assistent tal-Arkitett Lapparelli imma spiċċa biex ħa x-xogħol kollu f’idu.

Il-Caravaggio

Kull min iżur il-Kon-katidral ta’ San Ġwann ikun jonqos jekk ma jżurx il-kwadru ta’ Qtugħ ir-ras ta’ San Ġwann. Min hu dilettant tal-arti jiġi min-naħa l-oħra tad-dinja biex jara dan il-kwadru maestuż. Fil-Kon-katidral dan il-kwadru għandu lil ħuh, il-pittura ta’ San Ġilormu. Dan il-kwadru għandu storja kbira. Ħafna minna niftakru meta nsteraq. Nafu l-istorja tiegħu, li kien ħareġ minn Malta u reġa’ lura. Dwar dan il-kwadri kellimni bosta drabi Patri Marius Zerafa OP li fi żmien is-sejba tiegħu kien il-kuratur tal-mużewijiet. Tiskanta kemm tertieq il-qalb, kemm inkwiet u kemm biżgħat. Saħansitra Patri Zerafa kien qed jissogra ħajtu biex din l-opra tal-arti, opra li l-ebda prezz ma jista’ jingħatalha, ma tispiċċax mitliufa għal dejjem imma terġa’ lura f’ postha biex titgawda minn kulħadd. Bl-għajuna ta’ Alla l-istorja spiċċat b’wiċċ il-ġid u l-kwadru tal-Caravaggio llum reġa’ sab postu fil-Kon-Katidral.

Arti, arti u arti

Mhux faċli li fi ftit kliem issemmi dak kollu li wieħed jista’ jsib f’dan il-Kon-katidral. Semmejt xi kwadri jew pittura aktar il fuq, imma San Ġwann ma fihx biss pittura, fih skultura fil-ġebel u fl-irħam, fih induratura, fih interzjar, fih xogħol ta’ njam, xogħol fil-fidda u bronż, insomma fih dak kollu li wieħed jista’ jimmaġina. San Ġwann tal-Belt huwa ġawhra tal-arti.

Kurżità

Forsi mhux kulħadd jaf li din il-knisja ma hijiex proprjetà tad-Djoċesi bħall-knejjes kważi kollha l-oħra li nsibu f’Malta. Dan il-Kon-katidral huwa tal-gvern Malti. Ġara li meta Napuljun ħa f’ idejh il-gżejjer Maltin, dak kollu li kien jappartjeni lill-Ordni ta’ San Ġwann għadda f’idejn il-gvern il-ġdid. Fost bosta bini ieħor kien hemm din il-knisja u għalhekk baqgħet sal-lum propjetà tal-gvern imma amministrata mill-Knisja.

Kemm hemm x’wieħed iżid ma’ dan il-ftit li ktibt jien. San Ġwann huwa minjiera ta’ arti li tajjeb wieħed iżuru u jammirah. Issa li l-belt kapitali ta’ pajjiżna hija wkoll kapitali Ewropea tal-kultura, tajjeb li nkunu nafu x’għandna fiha.

Fr Reno  Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 20 ta' Jannar 2018