L-Għid il-kbir fil-Knisja Kattolika u dik Ortodossa

Il-Kristjani Kattoliċi u Ortodossi aktarx jiċċelebraw l-Għid f'dati differenti minħabba l-użu ta' kalendarji differenti. Il-Knisja Kattolika tuża l-kalendarju msejjaħ Gregorjan filwaqt li l-Knisja Ortodossa tuża dak imsejjaħ Ġuljan. Biss ġieli jiġri li kemm il-Kattoliċi kif ukoll l-Ortodossi jiċċelebraw l-Għid il-Kbir fl-istess jum. Il-Għid Kattoliku jiġi ċċelebrat bejn it-22 ta' Marzu u l-25 ta' April, filwaqt li l-Għid Ortotoss iseħħ aktar tard, bejn l-4 ta' April u l-8 ta' Mejju. Għalhekk jekk l-Għid jiġi bejn l-4 u l-25 ta’ April jista’ jiġri li ż-żewġ Knejjes jiċċelebraw l-akbar festa tagħhom fl-istess jum. Hekk pereżempju ġara s-sena l-oħra, l-2025, meta l-Kristjani kollha ċċelebraw il-qawmien ta’ Kristu mill-imwiet nhar il-Ħadd 20 ta’ April. Din il-ħaġa sejra terġa’ sseħħ fis-sena 2034.

Għaliex dak iż-żmien

Bosta jistaqsu għaliex Ħadd il-Għid jibdel id-data tiegħu minn sena għal oħra, mhux bħal festi oħra, ngħidu aħna l-Milied, il-Kunċizzjoni, Is-Salvatur, Santa Marija u oħrajn. Il-Jum tal-Għid, il-festa prinċipali Kristjana li tiċċelebra r-riżurrezzjoni ta' Ġesù, tiġi ċċelebrata kull l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa. Din ir-regola kienet stabbilita mill-Konċilju ta' Nikea li sar fis-sena 325 wara Kristu. Għalhekk din ir-regola tagħmel l-Għid festa li ma għandhiex data fissa.

Issa bħalma għidt diġà, il-Knisja Ortodossa tuża kalendarju differenti minn dak li tuża l-Knisja Kattolika u għalhekk l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa spiss jiġi wara dak li fih ikun iċċelebrat l-Għid fil-Knisja hekk imsejħa Latina.

Il-Papa Ljun XIV esprima x-xewqa li tkun stabbilita data komuni għall-Għid bejn il-Kattoliċi u l-Ortodossi, biex ikunu megħlubin id-differenzi fil-kalendarji differenti użati  miż-żewġ Knejjes. L-għan prinċipali wara dan il-ħsieb hu li nibdew niċċelebraw il-qawmien mill-mewt ta’ Kristu flimkien biex insaħħu x-xhieda tal-Evanġelju u nsolvu xi problemi pastorali.

Kattoliċi u Ortodossi

Hawn bla ma rridu nistaqsu: Kristu mhux Knisja waħda waqqaf, mela liema waħda hi, dik Kattolika jew dik Ortodossa? Tassew li Kristu waqqaf Knisja waħda biss, imma kienu l-bnedmin li ħolqu dawn il-firdiet. Il-firdiet jeżistu fit-tmexxija tal-Knejjes u mhux fit-tagħlim għax it-twemmin Kattoiliku u dak Orrtososs huwa l-istess.

Il-Knejjes Kattolika u Ortodossa kienu Knisja waħda imma nfirdu minħabba x-xiżma tal-1054. It-tagħlim u t-twemmin taż-żewġ Knejjes huwa l-istess fejn għandhom x’jaqsmu s-sagramenti, il-fidi fi Kristu u l-Bibbja, iżda jvarjaw b'mod sinifikanti fejn tidħol l-awtorità tat-tmexxija. Il-Kattoliċi jirrikonoxxu lill-Papa bħala kap universali, filwaqt li l-Ortodossi huma awtonomi (jissejħu awtoċefali) taħt diversi patrijarki. Differenzi żgħar fit-teoloġija jeżistu wkoll, pereżempju filwaqt li l-Kattoliċi jemmnu li l-Ispirtu s-Santu ġej mill-Missier u mill-Iben, l-Ortodossi jemmnu li dan ġej biss mill-Missier. Hemm differenzi kbar fil-liturġija u kif din tiġi ċċelebrata. Il-ħobż li jużaw l-Ortodossi għall-Ewkaristija huwa ħobż bil-ħmira filwaqt li l-Kattoliċi jużaw ħobż bla ħmira. Fir-radd tas-salib, il-Kattoliċi l-ewwel imissu l-ispalla x-xellugija filwaqt li l-Ortodossi jmissu dik leminija. Insomma dettalji żgħar li ma jibdlu xejn fis-sustanza tal-fidi.

Ix-xiżma

Mela rajna li il-firda bejn dawn il-knejjes ma kinitx minn dejjem imma seħħet permezz ta’ xiżma.  Ix-xiżma tal-1054, magħrufa wkoll bħala x-Xiżma l-Kbira tal-Lvant, timmarka s-separazzjoni definittiva bejn il-Knisja Kristjana tal-Punent, imsejħa Kattolika u l-Knisja tal-Lvant imsejħa Ortodossa. Din il-firda ma kinitx frott ta’ xi avveniment isolat, iżda kienet il-qofol ta' sekli ta' tensjonijiet politiċi, kulturali u teoloġiċi.  Ruma kienet tiddikjara l-awtorità suprema tal-Papa fuq il-Kristjaneżmu kollu, filwaqt li Kostantinopli kienet tqisu biss bħala primus inter pares (l-ewwel fost l-ugwali) fost il-patrijarki. Ir-rivalità bejn l-Imperu Biżantin u s-Sagru Imperu Ruman, kif ukoll il-barrieri lingwistiċi, tal-Latin kontra l-Grieg, kienu elementi importanti li wasslu għal din ix-xiżma.

Fit-16 ta' Lulju 1054, il-Kardinal Umberto di Silva Candida, mibgħut mill-Papa Ljun IX, poġġa bolla ta' skomunikazzjoni kontra l-Patrijarka Michael Cerularius fuq l-altar tal-Bażilika ta’ Santa Sofija f'Kostantinopli, illum Istanbul fit-Turkija. Cerularius dlonk wieġeb billi skomunika lil-legati mibgħutin mill-Papa. U hekk bdiet il-firda li għadha sejra sal-lum. Kien biss fl-1965 li l-Papa Pawlu VI u l-Patrijarka Athenagoras formalment neħħew l-iskomuniki tagħhom lil xulxin, għalkemm iż-żewġ Knejjes baqgħu separati.

Tradizzjoni

Minkejja kollox, il-qofol ta’ din il-festa huwa dejjem l-istess: il qawmien ta’ Kristu mill-mewt. It-tradizzjoni tal-Bajd tal-Għid insibuha fiż-żewġ Knejjes. Fl-antik kien jitqassam bajd iebsa dekorat; il-verżjoni tal-ċikkulata bdiet fis-seklu tmintax, aktarx minn Turin. Il-bajda tal-Għid hija simbolu tradizzjonali tat-twelid u r-riżurrezzjoni, li nsibuha mifruxa kemm fil-Knisja Kattolika kif ukoll f’dik Ortodossa għax kif għidt, it-twemmin tagħhom it-tnejn huwa l-istess.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 4 ta' April 2026 

Knejjes fil-Belt tal-Vatikan

Bla dubju ta’ xejn il-Bażilika ta’ San Pietru hija l-aktar knisja famuża li nsibu f’ Ruma, sewwa sew fil-Vatikan.  Imma ġewwa s-swar li jdawru lil din il-Belt Stat insibu numru ta’ knejjes jew kappelli oħra, xi wħud magħrufa u oħrajn mhux daqstant magħrufin.

Porta Angelica

Sant' Anna

Waħda mid-daħliet f’din il-Belt Stat hija minn dak li jissejjaħ Porta Angelica. Sewwasew kif tidħol minn dan il-bieb issib fuq in-naħa tal-lemin il-knisja ddedikata lil Sant’ Anna. Din il-knisja hija mibnija f’forma ovali fuq disinn ta’ Jacopo Barozzi da Vignola, taħt il-Papa Piju IV għall-ħabta tal-1570. Inbniet mill-Arċikonfraternità tal-Palafrenieri jiġifieri dawk li kienu jġorru is-sedja ġestatorja tal-Papa.  Fis-seklu ta’ wara l-knisja kompliet tissebbaħ bil-faċċata u l-koppla kif ukoll bl-affreski li nsibu ġewwa. Fil-knisja nsibu bosta opri tal-arti tas-seklu XVIII. Il-kwadru titulari li juri lil Sant’ Anna maċ-ċkejkna Marija sar fl-1927 mill-artist minn Siena,  Arturo Viligiardi. Din il-knisja saret il-parroċċa tal-Belt tal-Vatikan fl-1929. Din il-knisja taqdi l-ħtiġijiet parrokkjali taċ-ċittadini tal-Vatikan kif ukoll hija frekwentata ħafna mit-Taljani li joqgħodu qrib Porta Sant’ Anna. Din il-knisja jista’ jżurha kulħadd u ma hemmx bżonn ta’ permess biex tidħol fiha. Il-knejjes kollha l-oħra fil-Belt tal-Vatikan ma humiex aċċessibli għall-pubbliku imma wieħed jista’ jżurhom jekk ikollu l-permess meħtieġ.

San Stiefnu

Knisja oħra li nsibu ġewwa dan l-Istat hija dik ta’ San Stiefnu magħrufa bħala tal-Abbissini. Din tinsab sewwasew wara l-bażilika ta’ San Pietru, bejn il-wesgħa Braschi u Pjazza Santa Marta. Kienet il-knisja ta’ monasteru antik li kien diġa jeżisti fi żmien il-Papa Girgor III, (731 – 741). Il-Papa Ljun III, (795 – 816) isejjaħ din il-knisja bħala << monasterium S. Stephani>> u <<oratorium S. Stephani a sancto Petro>>. Fil-medjuevu l-knisja issejħet b’ ismijiet oħra imma dejjem marbuta mal-qaddis Stiefnu. Fl-1479 il-Papa Sistu IV (1471 – 1484) ta din il-knsija lill-irħieb Kopti u minn dak iż-żmien il-knisja bdiet tissejjaħ b’ għadd ta’ ismijiet bħal San Stiefnu tal-Eġittu, tal-Mori jew tal-Indjani. Fl-aħħar ħadet l-isem tal-Abbisini u għadha magħrufa hekk sal-lum.  Fl-1706 kienet restawrata u ċċekknet. Il-faċċata tal-knisja għadha dik oriġinali u ġewwa l-knisja għadna nistgħu naraw fdal tal-knisja medjevali. Fiha wkoll kitbiet bl-Etjopjan u bl-Għarbi.

Sant’ Eġidju u San Pellegrino

Fi Triq il-Pellegrini, dejjem fil-Belt tal-Vatikan insibu l-knisja ddedikata lil Sant’ Eġidju, magħrufa bħala A Borgo. Ftit li xejn nafu dwar l-oriġini ta’ din il-knisja. L-ewwel dokumenti li jsemmuha jmorru lura għas-seklu XIII u jirreferu għaliha bħala sancti Egidii extra portam Viridariam, jew  extra portam Auream in monte Geretulo, jew inkella extra portam Viridariam in monte Geretulo. Fl-1926 is-sorijiet Franġiskani Missjunarji ta’ Marija  fetħu ħanut tax-xogħol fil-belt tal-Vatikan sabiex jirrestawraw l-arazzi. Din il-knisja ngħatat lilhom sabiex taqdihom fil-ħtiġijiet spiritwali tagħhom.

Fi Triq il-Pellegrini wkoll insibu l-knisja ddedikata lil San Pellegrino. It-twaqqif ta’ din il-knisja jmur lura ħafna fis-snin u nsibuha mniżżla f’ dokumenti tas-seklu VIII. Inbniet madwar is-sena 800 mill-Papa Ljun III (795 – 816). Il-knisja kien jieħu ħsiebha l-Kapitlu tal-Vatikan. Dan il-kapitlu rrestawraha fl-1590. Papa Klement X (1670 – 1676) fl-1671 ta din il-knisja lill-Gwardji Żvizzeri sabiex tkun il-knisja tagħom. Din baqgħet f’ idejn l-Iżvizzeri sal-1977. Ħdejn il-knisja kien hemm sptar għall-pellegrini kif ukoll ċimiterju. Billi l-Gwardji Żvizzeri għandhom knisja oħra, ftit li xejn taw każ din il-knisja u kienet abbandunata minkejja li fiha kienu jindiffnu l-membri tal-istess gwardja. Fl-1977 din il-knisja għaddiet f’ idejn il-ġendarmerija u l-pumpieri tat-tifi tan-nar tal-Belt tal-Vatikan.

San Martin u San Bastjan
kif tidher minn Pjazza San Pietru

San Martin u San Bastjan 

Jekk tkun fi Pjazza San Pietru, sewwasew taħt il-Palazz Appostoliku minn fejn kull nhar ta’ Ħadd il-Papa jagħmel ir-reċita tal-Angelus, u tħares il fuq mill-ħajt, tara faċċata ta’ kappella ċkejkna. Din hija l-knisja ta’ San Martin u San Bastjan. Kien il-Papa Piju V (1566 – 1572) li fis-sena 1568 bena din il-knisja sabiex taqdi lill-Gwardji Żvizzeri. Il-qaddisin Martin u Bastjan huma l-prottetturi ta’ din l-armata pontifiċja u għalhekk ġiet iddedikata lilhom sabiex turi l-iskop li għalih inbniet. Il-perit tal-Knisja kien Nanni di Baccio Bigio u fuq ġewwa tal-knisja konna nsibu affreski ta’  Giulio Mazzoni. Dawn l-affreski tneħħew fl-1967 u llum wieħed jista’ jarahom fil-mużew tal-Vatikan. Fuq il-faċċata għadna naraw l-arma tal-Papa San Piju V. Fl-1999 il-knisja kienet restawrata u sarilha presbiterju ġdid. Fuq ġewwa naraw artal sempliċi tal-irħam u fuqu nsibu skultura tal-bronż li juri l-kurċifiss u żewġ anġli.

Santa Marija

Fil-ġonna tal-Vatikan, sewwasew wara l-bażilika ta’ San Pietru nsibu l-palazz tal-Governorat tal-Belt tal-Vatikan. Dan huwa l-post li minnu jitmexxa l-Istat tal-Vatikan, fih ukoll l-uffiċċju ċentrali tal-posta tal-Vatikan. Il-bini tal-palazz beda fl-1927 u tlesta fl-1931. Fuq ġewwa tal-palazz insibu l-knisja iddedikata lil Santa Marija Sultana tal-Familja. Bħalma wieħed jista’ jinduna mid-data tal-bini tagħha, hija knisja moderna li taqdi l-ħtiġijiet spiritwali tal-ħaddiema fil-governorat u f’ uċffiċċji oħra li jinstabu fil-palazz.

Għal-lum nieqfu hawn imma hemm aktar knejjes dwar xiex nitkemmu f’din il-Belt – Stat. Inkomplu l-ġimgħa d-dieħla.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 16 ta' Lulju 2022

Il-bidu tat-tlett ijiem qaddisa tal-Għid

L-oriġini u l-evoluzjoni tal-visti tas-seba’ knejjes

It-tlett ijiem qaddisa tal-Għid il-Kbir, li jfakkruna fil-misteru tal-passjoni, l-mewt, id-difna u l-qawmien mill-imwiet ta’ Ġesù Kristu, jibdew minn Ħamis ix-Xirka filgħaxija u jintemmu nhar Ħadd il-Għid. L-ewwel funzjoni liturġika f’ dan it-tridu hija t-tifkira tal-aħħar ikla tal-Mulej u wara jibdew is-seba’ visti. Ejjew naraw ftit kif bdiet din id-devozzjoni tal-visti.

L-ewwel mistoqsija

Bħalma nafu, il-funzjonijiet jibdew il-Ħamis, u bla ma rridu nistaqsu għalfejn ngħidu tlett ijiem meta mill-Ħamis sal-Ħadd hemm erbat ijiem u mhux tlieta.

Irridu nifhmu li Kristu, l-Appostli u l-ewwel Insara kien Lhud u għalhekk kellhom il-mentalità Lhudija kif ukoll kienu kollha mrobbijja f’ambjent u drawwiet Lhud. Għal-Lhud il-jum ma kienx jibda ma’ nofsilejl iżda ma’ nżul ix-xemx tal-jum ta’ qabel. Għall-ewwel Insara, il-Ħamis filgħaxija kien ifisser il-Ġimgħa. Din id-drawwa adottatha wkoll il-Knisja u għadna nipprattikawha. Fil-fatt illum wieħed jista’ jisma’ quddiesa s-Sibt filgħaxija biex jaqdi l-obbligu tal-Ħadd. Mela b’ dan ir-raġunament nistgħu ngħidu li t-tlett ijiem tal-Għid il-Kbir huma minn Ħamis ix-Xirka filgħaxija sal-Għid il-Kbir filgħaxija.

Is-seba’ visti

Bosta minna l-Maltin inżommu l-appuntament annwali biex f’ Ħamis ix-Xirka nagħmlu l-Visti tas-seba’ Knejjes. Għandna mnejn naħsbu li din hija xi devozzjoni tagħna l-Maltin biss, imma nkunu niżbaljaw jekk naħsbu hekk. Id-devozzjoni jew drawwa tal-visti tas-seba’ sepulkri, kif konna nsejħulhom sa ftit snin ilu u għad hawn min isejħilhom hekk sal-lum, bdew ġewwa Ruma, il-kapitali tal-Fidi Nisranija. Kien San Filippu Neri li beda din id-devozzjoni popolari li jsir pellegrinaġġ għal seba’ knejjes u jiġu mmeditati seba’ waqtiet li Ġesù għadda minnhom fi triqtu lejn il-Kalvarju.

San Filippu Neri

Dan il-qaddis għex bejn l-1515 u l-1595. F’ bosta mill-knejjes tagħna insibu xi xbieha ċkejkna tiegħu, forsi llum f’ xi sagristija jew f’ xi mużew parrokkjali. Insibu wkoll knisja ġewwa l-Isla u oħra f’ Ħal għaxaq iddedikati għalih kif ukoll xi niċeċ fit-toroq jew knejjes tagħna. Huwa twieled Firenze u miet Ruma u l-fadalijiet tiegħu għadna nsibuhom fil-Knisja ta’ Santa Maria in Vallicella, jew kif jafha kulħadd Chiesa Nuova, f’ Corso Vittorio Emanuele f’ Ruma. Il-festa tiegħu niċċelebrawha fis-26 ta’ Mejju. Huwa wkoll patrun taż-żgħażagħ għax f’ ħajtu ħadem bosta ma’ żgħażagħ li kienu jiġġerraw barra t-triq.

L-ewwel pelleġrinaġġi

Il-visti tas-seba’ knejjes kienu jsiru fuq forma ta’ pellegrinaġġ ta’ jum sħiħ. Dan ma kienx isir f’Ħamis ix-Xirka iżda f’ xi jum tar-randan. Biż-żmien beda jsir lejn tmiem ir-randan. Il-knejjes li kienu jżuru l-pellegrini kienu l-erba’ Bażiliċi Papali: San Pietru tal-Vatikan, San Pawl Fuori le Mure, San Giovanni in Laterano u Santa Maria Maggiore u tliet knejjes oħra: Santa Croce in Gerusalemme, San Lorenzo al Verano u San Sebastiano Fuori le Mure. Minkejja li dawn is-seba’ knejjes jinsabu kollha f’ Ruma, it-triq biex iżżurhom kollha fiha aktar minn tmintax-il kilometru. Minħabba t-tul tal-pellegrinaġġ il-visti bdew isiru fi knejjes eqreb għaliex ma kienx prattiku li wara l-quddiesa ta’ Ħamis ix-Xirka jsir pelleġrinaġġ ta’ dan it-tul.

Is-sepulkru

Fil-medju evu dawn il-pellegrinaġġi bdew jissejħu bħala l-vista tal-qabar ta’ Kristu, bit-taljan Sepolcro. Min hawn ħadu l-isem żbaljat ta’ sepulkri l-artali li jitħejjew biex iżommu l-Ewkaristija sal-funzjoni tat-tlieta tal-jum tal-Ġimgħa l-Kbira. Fi tmiem it-tifkira tal-aħħar ikla tal-Mulej, is-sagrament jitpoġġa f’ artal imżejjen sabiex hemmhekk ikun venerat. Kotba lituġiċi antiki jgħidu li s-Sagrament kellu jkun trasportat b’ mod solenni, bis-saċerdoti jżommu x-xama’ f’ idejhom u waqt il-ġarr isir il-ħruq tal-inċens. Għandu mnejn din il-purċissjonin qasira kienet tixbaħ xi ftit il-funerali u għalhekk jista’ jkun li l-artal fejn jinżamm is-sagrament beda jissejjaħ sepulkru, li kif għidna jfisser qabar. Fil-verità il-kelma ‘sepulkru’ ma nsibuhiex fil-liturġija.

Mal-medda taż-żmien

Aktar ma’ għadda żmien aktar din id-devozzjoni bdiet issir popolari u ħarġet ’il barra minn Ruma, niżlet fir-renju ta’ Sqallija minfejn nassumu li waslet f’ pajjiżna wkoll. Is-sepulkri bdew kull ma jmur jissebħu u bdew jidħru fihom elementi li jfakkruk fid-difna ta’ Kristu u għalhekk il-Kongregazzjoni tar-Riti riedet tillimita din il-ħaġa għaliex dak ma huwiex qabar. Il-Konċilju ta’ Trento (1545 – 1563) ried li l-Insara jifhmu li dak ma huwiex il-qabar ta’ Kristu imma huwa l-post fejn hemm merfugħ il-Ġisem ta’ Kristu ħaj u għalhekk ried li l-urna li fih ikun hemm is-Sagrament tissebbaħ u l-artal li fuqu titpoġġa jkun aramat bil-fjuri. Madanakollu n-nies xorta baqgħet issejjaħ dan il-post bħala s-sepulkru. Il-kongregazzjoni tal-Kult Divin, fl-1988 tenniet dak li talab il-Konċilju ta’ Trento, u fid-dawl tal-Konċilju Vatikan II, qalet li l-artal tar-repożizzjoni ma għandux ikollu forma ta’ qabar u l-kelma ‘Sepulkru’ għandha tiġi evitata għaliex dan il-post ma jitħejjiex għad-difna tal-Mulej imma sabiex jitħares il-Ġisem Ħaj ta’ Ġesù sakemm jitqassam lill-fidili l-għada, nhar il-Ġimgħa l-Kbira.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 28 ta' Marzu, 2015