Tipi ta’ ħbiberija

 

Min fid-dinja jista’ jgħid li ma għandux tal-anqas ħabib wieħed? Il-ħbiberija hija ħaġa essenzjali għall-bniedem, anzi nazzarda ngħid għal kull ħlejqa għax anke annimal ifittex li jkun f’kumpanija ta’ xi ħadd li jqisu ħabib. Anke pjanta jgħidu li tkun aktar għal qalbha meta tkun f’ambjent amikoveli. Bil-ħsieb tal-ħbiberija ġewwa moħħi ftakart f’dak li kien qal il-filosfu Grieg Aristotli li għex bejn is-sena 384 u s-sena 322 qabel Kristu. Fil-kitba ta’ dan il-filosofu, imsejħa Etika Nikomakeja huwa jitratta bosta valuri fondamentali għall-bniedem fosthom  it-tjubija, l-hena, il-kuraġġ, is-saħħa, il-paċenzja u l-ħbiberija.

Tliet tipi

Dan il-ħassieb antik jgħid li jeżistu tliet tipi ta’ ħbiberiji: waħda msejħa ta’ matul il-vjaġġ, oħra li sejħilha ta’ utilità u l-aħħar waħda ħbiberija vera. Għal Aristotli, il-ħbiberija hija virtù jew għall-inqas qrib ħafna ta’ virtù u hija estremament meħtieġa għal ħajjitna, peress li ħadd ma jagħżel li jgħix mingħajr ħbieb, anke jekk dak li jkun ikollu l-ġid tad-dinja kollha. Il-ħbiberija, għalhekk, hija essenzjali biex biha l-bniedem jagħti sens lil ħajtu. Il-ħbiberija tinsab fin-nies kollha. Kulħadd għandu bżonn ħbieb. Il-ħbiberija tgħin liż-żgħażagħ jevitaw għadd ta’ żbalji li jistgħu jwettqu minħabba n-nuqqas ta’ esperjenza, lill-anzjani sservihom biex ikollhom min jieħu ħsiebhom u bħala rimedju għan-nuqqas ta’ kapaċità li jaġixxu minħabba dgħjufija li ġġib magħha l-età. Is-sinjuri u s-setgħana għandhom bżonnha, għax li tkun għani mingħajr ħbieb hija ħaġa ta’ niket u li twassal għal solitudni li twasslek f’pożizzjoni li tgħix ħajja miżera.

L-ewwel tip

Kemm-il darba nkunu qed nistennew f’xi post u nibdew parlata ma’ dawk li bħalna jkun u qed jistennew? Kemm-il darba nkunu msefrin u waqt xi vjaġġ twil fuq il-ferrovija nibdew nitkellmu ma’ xi persuna li tinzerta bilqegħda ħdejna. Ħafna drabi nies bħal dawn qatt ma nkunu ltqajna magħhom qabel u disa’ u disgħin fil-mija ma nerġgħu narawhom qatt b’għajnejna tul ħajittna kollha. Madanakollu noħolqu ħbiberija għal ftit tal-ħin. Aristotli jsejjaħ din it-tip ta’ ħbiberija bħala dik tal-vjaġġ. Hawn jiġi f’moħħi il-fatt tad-dixxipli ta’ Għemmaws. Huma u mexjin Ġesù ingħaqad magħhom fil-mixi u bdew taħdita twila, bnew ħbiberija.

It-tieni tip

Għal Aristotli hemm tip ta’ ħbiberija li teżisti biss għax minnha nista’ nigwadanja xi ħaġa. Huwa jsejjaħ din il-ħbiberija “Ta’ utilità” jew aħjar għax għandi bżonnha. Sfortunatament dan it-tip ta’ ħbiberija hija komuni ħafna. Insibuha kull fejn insibu l-bniedem. Inkun ħabib ta’ politikant għax nista’ nakwista xi ħaġa mingħandu, infittex li nkun ħabib ta’ xi ħadd li għandu s-setgħa biex meta jkolli bżonnu mmur għandu b’wiċċi minn quddiem. Inħokklok dahrek biex inti tħokkli tiegħi. Minkejja li l-filosfu ta’ Stagira jinkludi din il-ħbiberija mat-tliet ħbiberija, nazzarda ngħid li din ma hija ħbiberija xejn għax meta xi parti ma taqdix lill-oħra, din l-imsejħa “ħbiberija” għandha mnejn tinbidel fi gwerra. Ħbiberiji bħal dawn x’aktarx jinħallu jew jinkisru faċilment, għax iż-żewġ naħat mhux dejjem ikunu ugwali u jekk wieħed ma jibqax utli jew pjaċevoli u divertenti, il-ħbiberija tispiċċa wkoll, peress li l-ħbiberija kienet teżisti għal dawn l-iskopijiet.

Il-ħbiberija vera

It-tielet tip ta’ ħbiberija li jsemmi Aristotli hija dik il-ħbiberija vera li jiġri x’jiġri ma tintemm qatt. Din hija ħbiberija msejsa fuq il-ġid għall-ieħor għalhekk hija l-unika ħbiberija vera. Hija ħaġa prezzjuża u dejjiema għax tiddependi minn sentiment ħieles u veru u mhux minn xi ħaġa li tista’ tinbidel minn mument għall-ieħor. Din hija ħbiberija li għandha mnejn iddum ma tinbena imma ladarba tinbena tibqa’ fit-tul. Hija wkoll l-aktar ħbiberija rari mit-tlieta li jsemmi dan l-istudjuż Grieg. Fil-fatt, nies ta’ dan it-tip mhumiex frekwenti għax ħbiberija bħal din teħtieġ ħin twil u ħafna prattika. Sewwa jgħid qawl Grieg antik: “Il-ħbieb ma jsirux jafu lil xulxin qabel ma jkunu kkunsmaw ċertu ammont ta’ melħ flimkien” li jfisser li qasmu ftit mill-ħajja ta’ kuljum flimkien u ħolqu ċerta familjarità anke f’sitwazzjonijiet diffiċli. Għal Aristotli din hija ħbiberija perfetta, kemm f’termini ta’ tul ta’ żmien kif ukoll għax it-tnejn jispiċċaw jagħmlu l-istess affarijiet u jfittxu l-ġid ta’ wieħed lill-ieħor.

Aktar ħbiberiji

Biex ngħidu s-sewwa, Aristotli jsemmi aktar ħbiberiji li kollha b’xi mod jistgħu jiġu mpoġġijin f’xi tip minn dawn it-tlieta li semmejna. Fost oħrajn hemm il-ħbiberija bejn ir-raġel u l-mara fl-għaqda taż-żwieġ li aħna nsejħu mħabba, hemm dik il-ħbiberija bbażata fuq is-superjorità bħal dik tal-missier għall-iben u b’mod ġenerali tal-kbir lejn iż-żgħir u ta’ kull tip ta’ ħakkiem għal dak ta’ taħtu. Hemm ukoll il-ħbiberija ta’ min hu qawwi. Il-qawwi, jew is-setgħan jagħmlu użu minn tipi distinti ta’ ħbieb li xi wħud huma utli għalih u oħrajn ikunu ta’ pjaċir.

Jekk naħsbu ftit naraw kemm kiteb sewwa Aristotli dwar dan is-sentiment imsejjaħ ħbiberija!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 20 ta' Mejju 2023

Wuff Wuff

 

Fost il-ħafna annimali li l-bniedem iddomestika u daħħalhom jagħmlu parti mill-ħajja tiegħu nsibu l-kelb. Forsi dan huwa l-aktar annimal domestiku maħbub min-nies tant li jissejjaħ l-akbar ħabib tal-bniedem. Illum aktar minn qabel saret dehra komuni tara lil xi ħadd biċ-ċinga tal-kelb f’idu. Ħaġa sabiħa oħra hi li f’pajjiżna l-klieb li jiġġerrew barra donnhom għabu u sparixxew. Mhux l-istess nistgħu ngħidu għal pajjiżi oħra. Hu x’inhu l-kelb huwa annimal li mhux biss iservi ta’ għajnuna għall-bniedem imma wkoll iservi ta’ kumpanija.

Oriġini

Il-kelb huwa annimal mill-familja tal-lupi u aktarx li huwa l-ewwel annimal karnivoru li ġie ddomestikat. Madanakollu il-ġenetika tal-kelb tal-lum hija mbegħda mhux ħażin mill-ġenetika tal-lupu modern. Dan kollu huwa xogħol l-evoluzzjoni li firdet li dawn il-familji minn xulxin. Xjenzati moderni llum isostnu li l-kelb u l-lupu tal-lum ma humiex tal-istess razza u li l-antenati tal-kelb kienu lupi li llum ma għadhomx jeżistu fid-dinja. Intant inħallu x-xjenza għax-xjenzati u aħna nkomplu naraw xi ħaġa fuq il-kelb.

Aktarx li l-kelb kien iddomestikat madwar ħmistax-il elf sena ilu. Dan nafuh għax f’qabar ta’ dawk iż-żminjiet instab midfun kelb mal-persuna l-mejta. Żgur li ma kienx sejjer jitpoġġa annimal selvaġġ ġo qabar ta’ xi persuna distinta. Madwar ħdax-il elf sena ilu kienu żgur li jeżistu ħames razez ta’ klieb. Maż-żmien il-klieb tħalltu u r-razez żdiedu. Mhux faċli tgħid sewwa kemm jeżistu razez ta’ klieb illum madwar id-dinja, iżda l-organizazzjoni dinjija li tieħu ħsieb statistika bħal din tgħid li jeżistu tliet mija u disgħa u tletin razza. Fatt kurjuż dwar il-klieb hu li dawk ta’ razza mħallta, jew kif ġieli jissejħu “ippastardjati” aktarx li jgħixu ħajja itwal minn klieb ta’ razza pura.

Tagħna jew mhux

Fost ir-razez ta’ klieb insibu l-kelb Malti. Dan il-kelb kien popolari ħafna kemm fil-Greċja Antika kif ukoll f’ Ruma tal-qedem tant li aktarx li l-kelb tal-filosfu Aristotli kien tar-razza Maltija. Huwa kelb sufi abjad li jħobb il-fsied. L-istoriku Grieg Strabone jgħid li dan il-kelb oriġina f’Malta u għalhekk jissejjaħ hekk. Il-poeta Ruman Marku Valerju Marziale jgħid li ħabib tiegħu bl-isem ta’ Publju kellu kelb ta’ din ir-razza bl-isem ta’ “Issa”. Hemm min jemmen li l-ħabib ta’ Marku Valerju ma kien ħadd għajr Publju, il-gvernatur Ruman tal-gżira ta’ Malta li laqa’ għandu lil San Pawl.

Minkejja isem dan il-kelb, huwa fatt kurjuż li l-kelb nazzjonali ta’ Malta ma huwiex il-kelb Malti imma l-kelb tal-fenek. Dan tal-aħħar minkejja li huma magħruf bħala Pharaoh hound, ma għandu x’jaqsam xejn la mal-Fargħun u lanqas mal-Eġittu imma huwa kelb purament Malti. Biex ngħidu s-sewwa għall-klima ta’ pajjiżna aktar ikun għal qalbu l-kelb tal-fenek milli dak bl-isem ta’ Malta.

Klieb artisti

Fi ċkuniti kienu popolari ħafna s-sensiliet televiżivi bi klieb bħala protagonisti. Niftakar lil Lassie, lil Rin Tin Tin, Sergeant Rex u ma nistgħux ma nsemmux il-karattri animati ta’ Pluto u Droopy li kienu wkoll klieb. Minbarra sensiliet, matul is-snin kien hemm diversi films bi klieb bħala artisti bħal ngħidu aħna Benji, 101 dalmations, Beethoven, Lady and the Trramp u Turner and Hooch. Dawn ma humiex l-uniċi films imma xi wħud mill-aktar popolari. Il-kelb huwa annimal kapaċi jiftakar dak li jkun mgħallem u għalhekk mhux daqstant diffiċli li jsir film b’xi kelb bħala protagonist.

Ta’ għajnuna

Il-kelb huwa wkoll annimal li jgħin lil bniedem. Forsi pajjiżna ma nużawhomx, imma l-kelb tar-razza ta’ San Bennard huwa utli ħafna f’pajjiżi fejn jagħmel is-silġ. F’pajjiżna mdorrijin naraw klien f’idejn il-pulizija. Fil-fatt il-korp għandu s-sezzjoni tal-klieb tiegħu. Dawn huma klieb imħarrġa tajjeb biex jgħinu lil pulizija fi dmirhom kontra l-kriminalità. Mhux hekk biss, il-klieb tal-pulizija ġieli kienu stumetali biex tinstab xi persuna f’kaz ta’ xi diżgrazzja.

Klieb li tassew huma ta’ għajnuna kbira huma dawk li jmexxu lil xi persuna nieqsa mid-dawl. Dawn jitħarrġu biex imexxu lil sidhom fit-triq bla ebda periklu ta’ xejn.  Dan l-aħħar smajna li hawn razza ta’ klieb li ġew imħarrġa biex ixommu lil dawk li jkollhom il-virus tal-Covid19 u skont esperti jingħad li dawn huma professjonali f’xogħolhom u jagħtu r-riżultat dak il-ħin stess. Dan kollu huwa frott is-sens qawwi tax-xamm li għandhom il-klieb.

Kelb jista’ jintuża għal attivitajiet sportivi bħalma huma t-tlielaq tal-klieb kif ukoll huma s-sieħeb fidil tal-kaċċatur.

Illum dorna dawra ħafifa fuq l-annimal li jissejjaħ l-akbar ħabib tal-bniedem. Minkejja li fil-Malti l-kelma “Kelb” għandha tifsira li bniedem ikun kattiv, nafu li l-kelb ta’ veru ma hu kattiv xejn. Il-kelb huwa annimal li lest jissogra ħajtu għal sidu, żgur li mhux kattiv.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 30 ta' Jannar 2021