Il-Madonna tal-Karmnu f’Malta

 

Id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu f’Malta hija mifruxa ħafna. Insibu xi parroċċi li fihom hemm artal iddedikat lill-Madonna taħt dan it-titlu. F’xi rħula hemm ukoll xi fratellanza taħt dan it-titlu. Insibu erba’ parroċċi li bħala titular għandhom lill-Madonna tal-Karmnu.

Il-Gżira

Fl-10 ta’ Lulju 1902, meta Malta kienet għadha bażi militari Brittanika, xi baħrin fis-sakra kienu tefgħu ġebla lejn niċċa bi kwadru tal-Madonna tal-Karmnu li kienet tinsab ma’ ħajt ta’ dar quddiem il-pont tal-Gżira, u l-ġebla baqgħet imwaħħla mal-ħġieġa tal-kwadru. Dan wassal biex tinbena kappella żgħira ftit ’il bogħod u ġiet magħrufa bħala l-kappella tal-Madonna tal-Ġebla. Din il-kappella saret parroċċa fl-1921 u n-nies tal-post bdew iħabirku biex tinbena knisja akbar, iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Bil-ħidma ħabrieka tal-ewwel Kappillan, Dun Anton Manche, u bix-xogħol tal-imgħallem is-Sur Antonio Sammut, il-knisja tlestiet 1935. 

Il-Fgura

Fil-qedem ġewwa l-Fgura kien hemm niċċa tal-Madonna u fl-1798 inbniet kappella ħdejha. Din twaqqgħet u reġgħet inbniet fl-1844 iżda fl-1956 kellha titwaqqa’ biex titwessa’ t-triq prinċipali ta’ dan il-post. Fl-1950 il-patrijiet Karmelitani bnew knisja oħra ftit bogħod minn fejn kienet din il-knisja u ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Din saret parroċċa fl-1965. Minħabba li l-popolazzjoni tal-Fgura kibret sewwa u l-knisja kienet żgħira wisq għan-nies, inbniet knisja ġdida li nsibu llum li ġiet imbierka fl-1988 u ddedikata fl-1990.

Il-Balluta

Bejn Tas-Sliema u San Ġiljan, fil-parti li tissejjaħ Il-Balluta, kien hemm knisja ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu sa mis-sena 1859. Din kienet inbniet mill-Fratellanza tal-Karmnu tal-Belt Valletta. Fl-1877 il-knisja nbniet mill-ġdid u għaddiet f’idejn il-patrijiet tal-Karmnu. Dawn fl-1900 bnewha mill-ġdid. Fl-1958 inbniet il-knisja li nsibu llum u fl-1974 saret parroċċa. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit ilu.

Fleur de Lys

Il-Patrijiet Karmelitani sa mill-bidu tas-sena 1918 kienu jieħdu ħsieb il-parroċċa ta’ Santa Venera. Huma ħasbu li jibnu knisja oħra fi Triq Fleur de Lys fil-parroċċa stess biex jintlaħqu aħjar in-nies li kienu joqgħodu f’dawk in-naħiet. Il-knisja li kienet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu saret parroċċa fl-1975. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit snin ilu.

Madwar Malta

Minbarra dawn il-parroċċi nsibu wkoll xi knejjes jew kappelli oħra li għandhom lill-Madonna tal-Karmnu bħala titular.

Il-Belt Valletta

Fl-1659, il-Karmelitani fetħu kunvent u knisja fl-Imdina. Ġewwa l-Belt Valletta nsibu s-Santwarju Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu. Din il-knisja nbniet fl-1570 u għal xi żmien serviet bħala knisja parrokkjali sakemm inbniet il-knisja ta’ San Pawl. L-inkwatru tal-Madonna ġie nkurunat fl-1881 u fl-1895 saret Bażilika Minuri. Fl-1958 beda l-bini tal-Bażilika l-ġdida li nsibu llum. Din tbierket fl-1981.

Fil-Birgu, il-knisja tal-Karmnu nbniet mill-baħħara u n-nies tax-xwieni fl-1611. Dawn kienu jqisuha bħala l-parroċċa tagħhomi u għalhekk kienu jagħmlu l-preċett kull sena fiha. Dawn żejnuha b’ħafna opri tal-arti. Fit-tieni gwerra dinjija din il-knisja ġġarfet u reġgħet telgħet mill-ġdid wara l-gwerra. Illum wieħed bilkemm jinduna biha għax tinsab sewwasew mal-Waterfront tal-Birgu.

Fit-triq li minn San Pawl il-Baħar twasslek ix-Xemxija hemm knisja fil-ġenb. Din ukoll hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja bdiet tinbena fl-1835 u fl-1927 ġiet imkabbra. Fl-1929 bdew jieħdu ħsiebha l-patrijiet Franġiskani Konventwali li f’idejhom għandhom ukoll il-Parroċċa ta’ San Pawl il-Baħar.

Ġewwa Ħal Luqa l-kappella tal-Madonna tal-Karmnu nbniet l-ewwel darba fl-1784 u reġgħet inbniet fl-1848. Din iġġarrfet fi żmien it-tieni gwerra dinjija u reġgħet inbniet bħala parti miċ-Ċentru taż-Żgħażagħ tal-parroċċa ta’ Sant’ Andrija ta’ Ħal Luqa.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù twaqqfu Għawdex fl-1880 minn Dun Ġużepp Diacono u Virginia Debrincat, li mbagħad ħadet l-isem ta’ Sor Margerita tal-Qalb ta’ Ġesù. Din il-kongregazzjoni fetħet id-dar għall-anzjani. “Pax et Bonum” fil-Mosta fl-1963. Il-kappella ta’ din id-dar hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu.

F’Għawdex

Ġewwa x-Xewkija lejn ir-Rabat Għawdex insibu l-knisja tal-Madonna tal-Karmnu magħrufa bħala ta’ Ħamet. Sewwasew hija l-akwata li tissejjaħ hekk u l-kappella ħadet il-laqam tagħha minn kif tissejjaħ l-akwata. Din il-knisja nbniet wara l-1800 minn flus Liberato Grech u martu Roża bħala radd ta’ ħajr lill-Madonna talli rnexxiet ir-rewwixta kontra l-Franċiżi. Minkejja li tinstab fil-limiti tax-Xewkija, din il-kappella hija affiljata mal-Katidral ta’ Għawdex.

Ix-Xlendi

Fil-bajja tax-Xlendi nsibu kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja nbniet fl-1868, wara wegħda, u bil-ħeġġa tan-nutar Niccolo Cauchi fuq l-art mogħtija mill-patrijiet Karmelitani tal-Imdina. Din kienet l-ewwel knisja li nbniet minn kemm kienet ilha wieqfa d-djoċesi ta’ Għawdex (imwaqqfa fit-22 ta’ Settembru 1864). Fl-1969 din il-knisja tkabbret billi dik oriġinali kienet ċkejna għan-numru ta’ nies li jżuruha l-aktar fix-xhur tas-sajf.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù fetħu d-dar tagħhom ġewwa n-Nadur fl-1917. Dawn marru f’dan ir-raħal wara li Karmenu Meilaq kien tahom daru biex jiftħu kunvent. Fost ix-xogħol ta’ tibdil li sar f’din id-dar, saret kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Fl-1998 sar restawr ta’ din il-kappella.

Sptar

Fl-1861 tlesta l-bini tal-isptar mentali li jġib l-isem ta’ Monte Carmeli ġewwa Ħ’ Attard. Dan ħa post l-isptar mentali li kien jinstab ġewwa Villa Franconi fil-Furjana. F’dan l-isptar iddedikat lill-Madonna tal-Karmnu nsibu l-kappella li taqdi lill-pazjenti u l-ħaddiema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Lulju 2026

Santa Marija

 

Nistgħu ngħidu li l-istaġun tal-festa tas-sajf Malti jilħaq l-aqwa tiegħu fil-15 ta’ Awwissu bil-festa ta’ Santa Marija jew, biex ngħidu t-titlu uffiċjali: il-festa tal-Assunta tal-Madonna. F’dan il-jum, f’Malta u Għawdex, din il-festa tiġi ċċelebrata f’mhux inqas minn seba’ postijiet: l-Imqabba, il-Qrendi, il-Mosta, Ħ’Attard, il-Gudja, Ħal Għaxaq, u r-Rabat f’Għawdex. Hemm parroċċi oħra li wkoll jiċċelebraw din il-festa iżda mhux f’dan il-jum bħalma huma Ħad-Dingli, l-Imġarr Malta, Birkirkara u ż-Żebbuġ Għawdex.

Din mhijiex biss festa reliġjuża iżda wkoll festa pubblika li nistgħu ngħidu timmarka n-nofs tas-sajf twil u sħun tagħna, fejn ukoll ħafna negozji jagħlqu l-ħanut biex jagħtu nifs lill-impjegati tagħhom.

Festa kbira

Għad-dilettanti tal-festi, Santa Marija hija r-reġina tal-festi tal-istaġun. Id-dilettant ikollu xalata ta’postijiet xi jżuru u d-dilettant tal-arti tan-nar jikkonfondi fejn jaqbad imur għax ikun hawn veru spettaklu tal-logħob tan-nar spettakolari u kreattiv. F’xi rħula, iċ-ċelebrazzjonijiet jibdew ġimgħatejn qabel il-jum il-kbir, u jilħqu l-qofol tagħhom b’wirjiet ta’ logħob tan-nar spettakolari fl-14 u l-15 ta’ Awwissu.

Eluf ta’ Maltin jerħulha lejn Għawdex għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-festa ta’ Santa Marija fir-Rabat, sewwasew fil-katidral ta’ din id-djoċesi. Il-festa fir-Rabat Għawdex tinkludi spettaklu agrikolu u ta’ artiġjanat f’Villa Rundle u tiġrijiet taż-żwiemel tul Triq ir-Repubblika, żewġ karatteristiċi li jixbhu l-festa ta’ San Pietru u San Pawlu, l-Imnarja, li ssir f’Malta f’Ġunju. It-tradizzjoni li hawnhekk isiru tiġrijiet taż-żwiemel tmur lura għal meta n-nies kienu jinġabru fiċ-ċittadella, jirkbu ż-żwiemel, il-bgħula u l-ħmir, u jorganizzaw tiġrijiet spontanji b’dawn il-bhejjem tax-xogħol.

Pellegrinaġġi

Tradizzjoni antika marbuta ma’ Santa Marija li kienet għadha popolari sal-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu pellegrinaġġ f’ġieħ il-Madonna mtellgħa s-Sema. Il-pellegrini kienu jżuru seba' parroċċi li jiċċelebraw il-festa tal-Assunta, u minn hawn twieled l-isem tal-pellegrinaġġ, “is-seba' Santa Marijiet.” Il-pellegrinaġġ kien isir bil-lejl biex tiġi evitata s-sħana tal-ġurnata, u jintemm bid-dawl tal-jum. Il-​pellegrini kienu jmorru bil-​mixi. Iżda bl-introduzzjoni tal-karozzi tal-linja, il-pellegrinaġġ tilef ħafna mis-sinifikat tiegħu u llum spiċċa għal kollox.

Operation Pedestal

Dan il-jum huwa wkoll marbut ma’ paġni koroh tal-istorja ta’ Malta. Qed nirreferi għal żmien it-Tieni Gwerra Dinjija. Malta kienet l-aktar pajjiż bbumbardjat matul it-Tieni Gwerra Dinjija, peress li kienet bażi navali kruċjali għall-Imperu Brittaniku. Flotta ta’ 15-il bastiment merkantili flimkien ma’ skorta navali kbira Ngliża, daħlet fil-Mediterran fil-lejl tal-10 ta’ Awwissu 1942, biex iġibu ikel u ħtiġijiet oħra tant neqsin minn Malta li kienet assedjata mill-għadu tant li kienet waslet biex iċċedi. Ħamsa biss mill-vapuri merkantili b’xi mod ħelsuha mill-attakk tal-għadu. Wieħed mill-vapuri merkantili, li ġab provvedimenti tant meħtieġa lejn Malta, kien it-tanker Ohio. Daħal donnu b’miraklu fil-Port il-Kbir fl-14 ta’ Awwissu 1942. Il-Maltin qiesu dan il-konvoj bħala s-salvatur tagħhom fis-siegħa estrema tal-bżonn u dlonk laqqmuh “il-konvoj ta’ Santa Marija.”

Mhux parroċċi biss

Minbarra s-seba’ parroċċi li jiċċelebraw il-festa tal-Assunta fil-15 ta’ Awwissu u l-erba’ parroċċi l-oħra li jiċċelebraw il-festa ta’ Santa Marija f’xi jum ieħor, insibu għadd kbir ta’ knejjes jew kappelli oħra mxerdin mal-gżejjer Maltin li huma ddedikati lit-Tlugħ ta’ Marija fis-Sema. Insibu xejn anqas minn 29 kappella bl-akbar numru f’Ħal Qormi fejn insibu tliet kappelli taħt dan it-titlu: Santa Marija tal-Ħlas, Santa Marija tal-Qrejċa u Santa Marija ta’ fuq tal-Blat. F’Ħaż-Żebbuġ, fil-Għargħur, fin-Naxxar, fir-Rabat ta’ Malta, fis-Siġġiewi, fiż-Żejtun u f’Ħaż-Żabbar insibu żewġ kappelli ddedikati lill-Assunta. F’bosta minn dawn il-kappelli għadha tigi organizzata festa ċkejkna lil Santa Marija bħal ngħidu aħna fil-Ħamrun, fil-Knisja tal-Madonna ta’ Atoċja, f’Ħal Qormi, fil-Knisja ta’ Santa Marija tal-Ħlas u f’Ħaz-Żebbuġ fejn issir il-festa ta’ Santa Marija fil-kappella ta’ Ħal-Muxi.

Nazzjonali

Ma nistgħux nitkellmu dwar Santa Marija u ma nsemmux is-Santwarju tal-Madonna Ta’ Pinu fl-Għarb Għawdex, li minkejja li nsejħulha Ta’ Pinu, hija knisja wkoll iddediakta lill-Madonna mtellgħa s-sema. Is-Santwarju li naraw illum ħa ismu minn kappella ċkejkna li fl-antik kienet tinsab f’nofs l-għelieqi. Din il-kappella kienet issemmiet fiż-żjara pastorali tal-Isqof Fra Domenico Cubelles fl-1545. Huwa kiteb li din ma kinitx ilha wisq li reġgħet inbniet. Dan ifisser li kien hemm tal-anqas kappella oħra qabel din. Il-kappella oriġinali kienet inbniet mill-familja Gentile u għalhekk kienet magħrufa bħala ‘Tal-Ġentili’. Il-bini tas-Santwarju l-ġdid inbeda fit-30 ta’ Mejju, 1920 fuq il-pjanta tal-perit Andrea Vassallo. Fit-13 ta’ Diċembru tal-1931, Mons. Mikiel Gonzi, dak iż-żmien Isqof ta’ Ghawdex, ikkonsagrah. Disa’ xhur biss wara, l-Isqof Gonzi ġab it-titlu ta’ Bażilika lis-Santwarju Ta’ Pinu. Ma nkunx qed neseġera jekk ngħid li dan huwa wieħed mill-postijiet l-akar għeżież għall-Insara Maltin.

Mhux ta’ b’xejn li Santa Marija hija miżmuma b’tant għożża minna l-Maltin.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Awwissu 2024

X’kunjomok?

Illum meta xi ħadd jistaqsina isimna b’mod uffiċċjali dlonk inwieġbu billi nagħti l-isem li tawna l-ġenituri tagħna fi twelidna u dlonk inżidu l-kunjom tal-familja. L-isem ta’dak li jkun kien jingħata lill-bniedem sa mill-eqdem żminijiet, hekk pereżempju nsibu l-istorja tal-ħolqien tad-dinja fil-Bibbja u fil-Quran li l-ewwel bnedmin kellhom ukoll isem: Adam u Eva, minkejja li ma kellhomx wisq bżonnu. Iżda l-kunjom mhux antik bħall-isem. L-użu tal-kunjom daħal bil-mod fid-dinja u minkejja kollox, illum għadna nsibu xi kulturi li għadhom ma jużawhx.

Fi żmien ir-Rumani u wara

Fl-Ewropa l-użu tal-kunjom sar popolari fi żmien lmperu Ruman. Ovvjament il-kunjom kien jingħata liċ-ċittadin u mhux lill-iskjav. Billi dan l-imperu kellu taħt idejh ix-xatt tal-Mediterran kollu, din id-drawwa infirxet ukoll f’dawk l-inħawi li kienu jitmexxew minn Ruma. Mal-waqgħa ta’ dan l-imperu storiku, l-Ewropa għaddiet minn żmien ta’ taqlib. Daħlu fiha l-popli Ġermaniċi, il-Persjani u popli oħra bi drawwiet differenti minn dawk ta’ Ruma u f’dawn iż-żminijiet il-kunjomijiet ma baqgħux jintużaw.

Hawn jiġini f’moħħi ħsieb. Min jaf x’kien kunjomu San Ġużepp u għalhekk awtomatikament Ġesù? Min jaf San Pawl x’kunjom kellu minkejja li l-ittri tiegħu qatt ma ffirmahom bil-kunjom ukoll? U min jaf x’kien kunjomu San Publju li laqa’ lil Pawlu f’Malta tagħna?

Fi żmien il-Medjuevu il-kunjom reġa’ beda jintuża. Aktarx li l-kunjom issa beda jindika x’mestier jagħmel dak li jkun, jew minn fejn ikun jew anke x’fiżjonomija jkollu. Dawn, jista’ jkun li aktar kienu laqmijiet milli kunjomijiet iżda kienu huma li welldu l-kunjomijiet li nużaw illum.

Tajjeb ngħidu li fiċ-Ċina l-kunjom ilu jintuża sa madwar seklu qabel Kristu. Insomma ċ-Ċina dejjem kienet dinja differenti minna!

Jintiret

Il-kunjom jintiret mill-ulied. Normalment l-ulied jingħataw il-kunjom tal-missier. F’Malta sa ftit snin ilu il-mara kienet tieħu kunjom żewġha maż-żwieġ. Illum din tista’ żżomm kunjomha jew inkella saħansitra tati kunjomha lil żewġha. Meta fit-twelid, il-missier ma jkunx magħruf jew ma jaċċettax lit-tarbija, il-wild jingħata kunjom l-omm.

Illum maż-żwieġ, il-mara u r-raġel jiddeċiedu liema kunjom se jżommu. Koppja ħabiba tiegħi iżżewġet, hu kunjomu Galea u hi l-istess. Meta marru r-reġistru pubbliku biex jirreġisteraw iż-żwieġ tagħkom riedu jkunu jafu jekk hi kinitx se tieħu kunjom żewġha jew tibqa’ b’kunjom xbubitha. Qaltilhom li Galea kienet u Galea se tibqa għax hi u żewġha għandhom l-istess kunjom. Insistew li trid tiddeċiedi u għalhekk qaltilhom li se tieħu kunjom il-qassis li kien ser iżewwiġhom, li nzerta Galea wkoll!

Kunjomijiet Maltin

Bħal kull ċiviltà jew ġens ieħor, aħna l-Maltin għandna l-kunjomijiet tagħna. Il-kunjomjiet Maltin nistgħu niddividuhom fi tlieta: dawk li ġejjin mid-dinja Semitika, mill-Għarbi jew mil-Lhudi, dawk li ġejjin mid-dinja Romanza, mit-Taljan jew Sqalli, mill-Franċiż u l-Ispanjol u mbagħad hemm kunjomijiet li daħlu f’pajjiżna minħabba l-kolonjaliżmu, kunjomijiet Ingliżi, Skoċċiżi jew Irlandiżi.

Minkella li f’Malta nsibu aktar minn dsatax-il elf kunjom differenti, tliet kwarti tal-Maltin għandhom l-istess mitt kunjom. Kwart mill-poplu Malti kollu għandi l-istess għaxar kunjomijiet, allura ovjament huma l-aktar kunjomijiet popolari. Tajjeb insemmuhom dawn l-għaxar kunjomijiet l-aktar popolari f’artna: Borg, Camilleri, Vella, Farrugia, Zammit, Galea, Micallef, Grech, Attard, Spiteri u Azzopardi. Il-kunjomijiet ta’ pajjiżna evolvew bħal kunjomijiet oħra. Xi ismijiet ta’ rħula saru kunjomijiet, bħal Asciak, Attard, Balzan, Curmi, Lia u Valletta. Mhux hekk biss, xi ismijiet ta’ bliet barranin ukoll saru kunjomijiet Maltin bħal Cremona, Messina, Catania, Avellino, Trapani u Salerno. Formosa huwa l-isem antik tal-gżira ta’ Taiwan filwaqt li Muscat huwa l-isem tal-belt kapitali ta’ Oman. Iżda dawn l-aħħar żewġ kunjomijiet ma’ għandhom xejn x’jaqsmu la mal-gżira qrib iċ-Ċina u lanqas mal-kapitali tas-Sultanat Għarbi.

Ċerti kunjomijiet imbagħad huma marbutin ma’ rħula jew bliet partikoli. Jekk issemmi lil Abdilla, jiġi f’moħħok Ħal Safi u l-inħawi, jekk imbagħad tgħid li kunjomok Aquilina jassoċċjawk mas-Siġġiewi. Bezzina huwa popolari ħafna fir-raħal ta’ Ħal Għargħar u Vella fil-Mellieħa. Għawdex għandu kunjomijiet sinonimi miegħu bħal ngħidu aħna Rapa, Meilak u Debrincat.

Lil hinn minn xtutna

Il-kunjomijiet tagħna inxterdu mad-dinja minħabba l-emegrazzjoni ta’ bosta Maltin, imma hemm xi kunjomijiet li lanqas taħsibha li huma aktar popolari barra minn xtutna milli f’artna. Pereżempju il-kunjom Zahra huwa popolari fostna, imma hemm pajjiżi li fihom dan il-kunjom huwa aktar mifrux milli f’Malta. F’Malta hawn madwar elf u sitt mitt persuna b’dan il-kunjom imma fil-Pakistan hemm kważi tmenin elf ruħ li kunjomhom huwa Zahra. Bħal dan hemm xi wħud oħrajn ukoll għalkemm ftit ħafna.

Ilum rajna xi ħaġa żgħira dwar it-tieni isem tagħna, il-kunjom, dak li ġieli nsejħulu l-isem tal-familja. Hemm wisq aktar x’tgħid!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 7 ta' Settembru 2019