Knejjes fil-Belt tal-Vatikan

Bla dubju ta’ xejn il-Bażilika ta’ San Pietru hija l-aktar knisja famuża li nsibu f’ Ruma, sewwa sew fil-Vatikan.  Imma ġewwa s-swar li jdawru lil din il-Belt Stat insibu numru ta’ knejjes jew kappelli oħra, xi wħud magħrufa u oħrajn mhux daqstant magħrufin.

Porta Angelica

Sant' Anna

Waħda mid-daħliet f’din il-Belt Stat hija minn dak li jissejjaħ Porta Angelica. Sewwasew kif tidħol minn dan il-bieb issib fuq in-naħa tal-lemin il-knisja ddedikata lil Sant’ Anna. Din il-knisja hija mibnija f’forma ovali fuq disinn ta’ Jacopo Barozzi da Vignola, taħt il-Papa Piju IV għall-ħabta tal-1570. Inbniet mill-Arċikonfraternità tal-Palafrenieri jiġifieri dawk li kienu jġorru is-sedja ġestatorja tal-Papa.  Fis-seklu ta’ wara l-knisja kompliet tissebbaħ bil-faċċata u l-koppla kif ukoll bl-affreski li nsibu ġewwa. Fil-knisja nsibu bosta opri tal-arti tas-seklu XVIII. Il-kwadru titulari li juri lil Sant’ Anna maċ-ċkejkna Marija sar fl-1927 mill-artist minn Siena,  Arturo Viligiardi. Din il-knisja saret il-parroċċa tal-Belt tal-Vatikan fl-1929. Din il-knisja taqdi l-ħtiġijiet parrokkjali taċ-ċittadini tal-Vatikan kif ukoll hija frekwentata ħafna mit-Taljani li joqgħodu qrib Porta Sant’ Anna. Din il-knisja jista’ jżurha kulħadd u ma hemmx bżonn ta’ permess biex tidħol fiha. Il-knejjes kollha l-oħra fil-Belt tal-Vatikan ma humiex aċċessibli għall-pubbliku imma wieħed jista’ jżurhom jekk ikollu l-permess meħtieġ.

San Stiefnu

Knisja oħra li nsibu ġewwa dan l-Istat hija dik ta’ San Stiefnu magħrufa bħala tal-Abbissini. Din tinsab sewwasew wara l-bażilika ta’ San Pietru, bejn il-wesgħa Braschi u Pjazza Santa Marta. Kienet il-knisja ta’ monasteru antik li kien diġa jeżisti fi żmien il-Papa Girgor III, (731 – 741). Il-Papa Ljun III, (795 – 816) isejjaħ din il-knisja bħala << monasterium S. Stephani>> u <<oratorium S. Stephani a sancto Petro>>. Fil-medjuevu l-knisja issejħet b’ ismijiet oħra imma dejjem marbuta mal-qaddis Stiefnu. Fl-1479 il-Papa Sistu IV (1471 – 1484) ta din il-knsija lill-irħieb Kopti u minn dak iż-żmien il-knisja bdiet tissejjaħ b’ għadd ta’ ismijiet bħal San Stiefnu tal-Eġittu, tal-Mori jew tal-Indjani. Fl-aħħar ħadet l-isem tal-Abbisini u għadha magħrufa hekk sal-lum.  Fl-1706 kienet restawrata u ċċekknet. Il-faċċata tal-knisja għadha dik oriġinali u ġewwa l-knisja għadna nistgħu naraw fdal tal-knisja medjevali. Fiha wkoll kitbiet bl-Etjopjan u bl-Għarbi.

Sant’ Eġidju u San Pellegrino

Fi Triq il-Pellegrini, dejjem fil-Belt tal-Vatikan insibu l-knisja ddedikata lil Sant’ Eġidju, magħrufa bħala A Borgo. Ftit li xejn nafu dwar l-oriġini ta’ din il-knisja. L-ewwel dokumenti li jsemmuha jmorru lura għas-seklu XIII u jirreferu għaliha bħala sancti Egidii extra portam Viridariam, jew  extra portam Auream in monte Geretulo, jew inkella extra portam Viridariam in monte Geretulo. Fl-1926 is-sorijiet Franġiskani Missjunarji ta’ Marija  fetħu ħanut tax-xogħol fil-belt tal-Vatikan sabiex jirrestawraw l-arazzi. Din il-knisja ngħatat lilhom sabiex taqdihom fil-ħtiġijiet spiritwali tagħhom.

Fi Triq il-Pellegrini wkoll insibu l-knisja ddedikata lil San Pellegrino. It-twaqqif ta’ din il-knisja jmur lura ħafna fis-snin u nsibuha mniżżla f’ dokumenti tas-seklu VIII. Inbniet madwar is-sena 800 mill-Papa Ljun III (795 – 816). Il-knisja kien jieħu ħsiebha l-Kapitlu tal-Vatikan. Dan il-kapitlu rrestawraha fl-1590. Papa Klement X (1670 – 1676) fl-1671 ta din il-knisja lill-Gwardji Żvizzeri sabiex tkun il-knisja tagħom. Din baqgħet f’ idejn l-Iżvizzeri sal-1977. Ħdejn il-knisja kien hemm sptar għall-pellegrini kif ukoll ċimiterju. Billi l-Gwardji Żvizzeri għandhom knisja oħra, ftit li xejn taw każ din il-knisja u kienet abbandunata minkejja li fiha kienu jindiffnu l-membri tal-istess gwardja. Fl-1977 din il-knisja għaddiet f’ idejn il-ġendarmerija u l-pumpieri tat-tifi tan-nar tal-Belt tal-Vatikan.

San Martin u San Bastjan
kif tidher minn Pjazza San Pietru

San Martin u San Bastjan 

Jekk tkun fi Pjazza San Pietru, sewwasew taħt il-Palazz Appostoliku minn fejn kull nhar ta’ Ħadd il-Papa jagħmel ir-reċita tal-Angelus, u tħares il fuq mill-ħajt, tara faċċata ta’ kappella ċkejkna. Din hija l-knisja ta’ San Martin u San Bastjan. Kien il-Papa Piju V (1566 – 1572) li fis-sena 1568 bena din il-knisja sabiex taqdi lill-Gwardji Żvizzeri. Il-qaddisin Martin u Bastjan huma l-prottetturi ta’ din l-armata pontifiċja u għalhekk ġiet iddedikata lilhom sabiex turi l-iskop li għalih inbniet. Il-perit tal-Knisja kien Nanni di Baccio Bigio u fuq ġewwa tal-knisja konna nsibu affreski ta’  Giulio Mazzoni. Dawn l-affreski tneħħew fl-1967 u llum wieħed jista’ jarahom fil-mużew tal-Vatikan. Fuq il-faċċata għadna naraw l-arma tal-Papa San Piju V. Fl-1999 il-knisja kienet restawrata u sarilha presbiterju ġdid. Fuq ġewwa naraw artal sempliċi tal-irħam u fuqu nsibu skultura tal-bronż li juri l-kurċifiss u żewġ anġli.

Santa Marija

Fil-ġonna tal-Vatikan, sewwasew wara l-bażilika ta’ San Pietru nsibu l-palazz tal-Governorat tal-Belt tal-Vatikan. Dan huwa l-post li minnu jitmexxa l-Istat tal-Vatikan, fih ukoll l-uffiċċju ċentrali tal-posta tal-Vatikan. Il-bini tal-palazz beda fl-1927 u tlesta fl-1931. Fuq ġewwa tal-palazz insibu l-knisja iddedikata lil Santa Marija Sultana tal-Familja. Bħalma wieħed jista’ jinduna mid-data tal-bini tagħha, hija knisja moderna li taqdi l-ħtiġijiet spiritwali tal-ħaddiema fil-governorat u f’ uċffiċċji oħra li jinstabu fil-palazz.

Għal-lum nieqfu hawn imma hemm aktar knejjes dwar xiex nitkemmu f’din il-Belt – Stat. Inkomplu l-ġimgħa d-dieħla.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 16 ta' Lulju 2022

It-tislib

 

L-ewwel parti

Issa li bdejna l-jiem tar-Randan bi ħsiebni li nikteb xi artiklu relatati ma’ dan iż-żmien. Bħalma jaf kull min isegwi l-artikli tiegħi, jien ma niktibx artiklu reliġjużi imma nikteb artikli ta’ tagħrif ġenerali dwar diversi suġġetti u meta dawn ikunu relatati mal-fidi, dejjem ikunu ta’ tagħrif li jista’ jinteressa wkoll lil min ma jħaddanx il-fidi Nisranija. Wara kollox x’hemm isbaħ milli tkun taf anke drawwiet jew informazzjoni dwar xi ħaġa jew entità anke jekk ma tkunx tappartjeni għaliha? L-għerf b’hekk jinbena billi dak li jkun jaqra dwar kollox.  Illum sejjer nibda nwasslilkom xi tagħrif dwar it-tislib.

Ir-Rumani u l-Lhud

Kultant tqum kontoversja jekk lil Kristu qatluhx il-Lhud jew inkella kienux ir-Rumani li temmewlu ħajtu. Mhux faċli li tasal għal tweġiba għaliex wara kollox iż-żewġ naħat kellhom sehem fil-kundanna u fl-esekuzzjoni tas-sentenza li kienet mogħtija lil Ġesù.

Tajjeb li ngħidu mill-ewwel li d-drawwa li tingħata s-sentenza tat-tislib lill-ikkundannati kienet drawwa Rumana. Il-Lhud ma kellhomx din id-drawwa imma s-sentenza tal-mewt Lhudija kienet ġeneralment tkun bit-tħaġġir. Biex nieħdu eżempju, tajjeb insemmu l-mewt ta’ San Stiefnu li kien ikkundanant għall-mewt mil-Lhud minħabba t-twemmin tiegħu. Dan kien ġie mħaġġar sakemm miet. Xi drabi l-Lhud, sabiex l-għajb tal-ħati kien jidher aktar, wara li kienu jħaġġru lill-ikkundannat u dan imut, kienu jdendluh ma’ lasta jew salib. Biss dan ma jfissirx li kienu jsallbu lill-ħati.

Għall-kuntrarju, id-drawwa tat-tislib kienet tinsab mifruxa fl-Imperu Ruman. Dawn kienu wirtu din id-drawwa makabra minn ġnus eqdem minnhom bħalma kienu l-Eġizzjani, il-Persjani, il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u l-Griegi li kollha kellhom din id-drawwa. Meta l-Palestina ġiet maħkuma mir-Rumani din il- kastig beda jkun esegwit f’dan il-post ukoll. Dan kien ikun il-kastig tal-agħar nies u tal-ħallelin, biss din is-sentenza ma kienet tista’ qatt tingħata lil xi ċittadin Ruman.

Kif għidtilkom, mhux il-ħsieb tiegħi li f’dan l-artiklu nidħol fid-dettall dwar il-kundanna u l-mewt ta’ Kristu għaliex dan wieħed jista’ jsibu fl-Evanġelji, imma hawn sejrin naraw kif aktarx kienu l-aħħar sigħat ta’ Kristu biex inkunu nistgħu nifhmu aħjar x’qed ngħidu.

Forma

Il-forma tas-salib li fuqu miet Kristu kien għal kollox differenti mis-slaleb li naraw fil-knejjes tagħna. L-ebda skultura jew interzjar u wisq inqas lostru ma kien fih is-salib ta’ Kristu jew is-slaleb l-oħra li kienu jmutu fuqhom l-ikkundannati l-oħra. Nafu li kienu jintużaw erba’ forom ta’ slaleb. Kien hemm slaleb b’zokk wieħed wieqaf, kien hemm ukoll slaleb b’żewġt izkuk marbutin f’forma ta’ X. Kien hemm slaleb forma tal-ittra T u kien hemm dawk li bħalhom naraw fil-knejjes.

L-ewel forma ta’ salib, jekk wieħed jista’ jsejjaħlu salib, kien jitwaħħal tajjeb mal-art u wara l-ikkundannat kien jiġi mdendel miegħu billi jew jintrabat jew jissammar. It-tieni sura ta’ salib aħna nsejħulu salib ta’ Sant’ Andrija għax fuq wieħed hekk miet dan l-Appostlu. It-tielet salib kien jikkonsistu f’zokk orizzontali mwaħħal fuq ieħor vertikali u l-aħħar forma kien bħat-tielet wieħed bid-differenza li z-zokk orizzontali ma kienx ikun fuq nett taz-zokk l-ieħor imma f’għoli ta’ madwar żewġ terzi taz-zokk il-wieqaf. Dan it-tip ta’ salib ġieli kien jitwaħħal rasu l-isfel, bħalma kien dak li fuqu miet San Pietru. Tajjeb ngħidu li ġieli rajna xi pitturi li juru lil Kristu msallab fuq salib forma ta’ Y, iżda din hija biss immaġinazzjoni tal-artisti.

Il-proċess tal-kundanna

Il-bidu tat-tmiem tal-ikkundannat għat-tislib kien isir fil-bitħa tal-palazz tal-gvernatur Ruman. Hawn il-ħati kien jintrabat ma’ kolonna u jkun iflaġġellat mis-suldati. Dan kien isir b’vireg tar-ram jew b’ċineg tal-ġilda li magħhom kien ikollhom marbut għadam jew ċomb. Xi drabi l-ikkundannta kien imut hawn. Dawk li kienu jibqgħu ħajjin kienu jġorru s-salib tagħhom stess. Dawn kienu jġorru l-parti l-minduda biss u mhux is-salib kollu. Il-post fejn kien issir it-tislib kien ikun dejjem barra l-belt. Dwar Kristu nafu li dan ġarr is-salib tiegħu jew il-parti l-minduda tas-salib, sal-għolja tal-kalvarju. Dan il-post kien qrib il-palazz ta’ Pilatu. Illum dan il-post jinsab ġewwa l-belt ta’ Ġerusalemm, imma nafu fiċ-ċert li fi żmien Kristu dan kien barra s-swar tal-belt għaliex għal-Lhud il-ġisem ta’ mejjet huwa xi ħaġa mniġġsa u għalhekk kien ħaġa mhux permessa fil-belt.

Fuq biċċa għuda kienu jiktbu l-kundanna ta’ dak li jkun u din kienet titwaħħal mas-salib. Din il-ħaġa saret ukoll lil Kristu. Din kienet miktuba bi tliet lingwi; bil-Lhudi, l-ilsien nazzjonali tal-post, bil-Grieg li dak iż-żmien kien meqjus bħala lsien internazzjnonali, biex ngħidu hekk bħall-Ingliż tal-lum u bil-latin li kien l-ilsien mhux biss tal-ħakkiema imma wkoll l-ilsien tal-qorti.

Illum nieqfu hawn, biss il-ġimgħa d-dieħla nkomplu b’aktar tagħrif marbut mal-kundanna tat-tislib.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 12 ta' Marzu 2022