KAVALLIERI

Spiss nitkellem ma’ xi persuni barranin u meta ngħidilhom li jien mill-gżira ta’ Malta, ħafna drabi dlonk isemmu lill-Kavallieri ta’ Malta. Nemmen li dan l-ordni kavalleresk huwa l-aktar ħaġa marbuta ma’ pajjiżna. Dan l-aħħar kont qed nitkellem ma’ persuna u qaltli li kienet qed taħseb biex tissieħeb ma’ wieħed minn dawn l-ordnijiet tal-kavallieri u għalhekk tħajjart infittex xi ħaġa dwar dan is-suġġett, l-ewwel nett biex  naqta’ l-kurżità u t-tieni biex naqsam dak li nsir naf magħkom.

Naqra storja

Il-kavallieri huma ordnijiet jew aħjar għaqdiet reliġjużi u militari li bdew jitwaqqfu fil-Medju Evu, li l-membri tagħhom jieħdu l-voti. Il-ħsieb oriġinali tagħhom kien id-difiża tal-postijiet qaddisa u l-kura tal-morda, pellegrini u midruba minn spedizzjonijiet lejn l-Art Imqaddsa. Fuq l-eżempju tal-Ordni ta’ San Lazzru, imwaqqaf qabel is-seklu 10 biex itfejjaq il-lebbrużi, twaqqaf l-ordni tal-Ospitalieri ta’ San Ġwanni ta’ Ġerusalemm, iktar tard imsejjaħ l-Ordni ta’ Malta,  madwar is-sena 1020. Ordnijiet kavallereski oħra twaqqfu wara, bħal ngħidu aħna madwar l-1024 l-Ordni ta’ San Kosma u San Damjan; fl-1118 dak tat-Templari; bejn l-1174 u l-1179, dak tas-Santu Sepulkru ta’ Ġerusalemm; fl-1191 l-Ordni  Tewtoniku, riservat għan-nobbli Ġermaniżi. Sadanittant xi ordnijiet oħra twieldu fil-Portugall u Spanja, biex jipprovdu difiża kontra l-invażjonijiet tal-Mori: l-ordnijiet ta’ San Benedittu ta’ Aviz maħluq minn Alfonso I tal-Portugall fl-1162; ta’ Calatrava mwaqqaf fl-1158 minn Dun Sancho III, Sultan ta’ Kastilja; Oedine della Mercede stabbilit fl-1218 bil-għan li jifdi l-Insara li kienu waqgħu fil-jasar tal-Mori u l-Ordni ta’ Kristu, stabbilit fl-1318 minn Dijonisju, sultan tal-Portugall. Dawn l-ordnijiet kollha adottaw ir-regoli tal-ordnijiet monastiċi, ġew rikonoxxuti u kkonfermati mill-Papa u kisbu donazzjonijiet u konċessjonijiet mingħand sovrani u sinjuri Kattoliċi. Fis-seklu 16, biex jiġġieldu t-Torok u l-kursari twaqqfu xi ordnijeit oħrajn, bħall-Ordni ta’ San Stiefnu stabbilit fl-1562 minn Cosimo I de’ Medici u dak ta’ San Mawrizju u San Lazzru mwaqqaf fl-1572 minn Emanuele Filiberto ta' Savoia. Maż-żmien ħafna ordnijiet spiċċaw għal kollox filwaqt li xi oħrajn spiċċaw fil-poter tal-familji ħakkiema, u għalhekk is-sovran kien jippremja lil dawk li kellhom xi merti partikolari billi jdaħħalhom fl-ordni. Xi wħud minn dawn l-ordnijiet anzi ġew stabbiliti preċiżament għal dan il-għan: dan huwa l-każ tal-ordni tal-Garter imwaqqaf  fl-Ingilterra fis-sena 1350, dak tal-Golden Fleece li fl-1429 kien imwaqqfa minn Filippu ta’ Burgundy, l-Ordni ta’ San Mikiel maħluq fl-1429 minn Luwiġi XI ta’ Franza. Ir-Rivoluzzjoni Franċiża kienet tara l-ordnijiet kavallereski u l-membri tagħhom bħala kuntrarju għall-prinċipju ta’ ugwaljanza. Madanakollu Napuljun  ħoloq l-Ordni tal-Leġjun tal-Unur fl-1802 u l-kostituzzjonijiet Franċiżi tal-1814 u l-1830 ikkonfermaw l-eżistenza tagħhom.

Ordnijiet moderni

Ħafna mill-ordnijiet maħluqa wara l-aħħar tas-seklu 17 ma kinux għadhom soċjetajiet ta’ kavallieri li segwew missjoni komuni iżda ġew stabbiliti minn monarki jew gvernijiet bl-iskop speċifiku li jagħtu unuri lil xi individwi li jkun ħaqqhom. Fil-biċċa l-kbira tal-monarkiji Ewropej, dawn l-ordnijiet il-ġodda żammew xi forom esterni mill-ordnijiet medjevali tal-kavallerija, bħal ngħidu aħna ritwali u struttura, iżda essenzjalment kienu ordnijiet ta’ mertu, prinċipalment distinti mill-kontropartijiet repubblikani tagħhom għall-fatt li l-membri kienu intitolati għal titlu ta’ nobbli . Filwaqt li xi ordnijiet kienu jeħtieġu twelid nobbli, bħall-Ordni ta’ San Stiefnu tal-Ungerija, stabbilit fl-1764, oħrajn kienu jagħtu titolu mal-ħatra, bħall- Ordni Militari ta’ Max Joseph, stabbilit  fl-1806. Dawn waqt li jkunu għadhom ordnijiet, l-ogħla uffiċċjali biss ikunu meqjusa bħala kavallieri, bħal fl- Ordni ta’ San Mikiel u San Ġorġ li kien stabbilit fl-1818. Ordnijiet ta' mertu li għadhom jagħtu privileġġi ta' kavallieri kultant jissejħu ordnijiet kavallereski jew ta’ kavallieri. Bħala konsegwenza li mhumiex ordni ta' kavalleria iżda ordnijiet ta' mertu jew dekorazzjonijiet, xi unuri repubblikani għalhekk evitaw l-istruttura tradizzjonali li tinsab fl-ordnijiet ta' kavallerija medjevali u ħolqu oħrajn ġodda minflok, bħal ngħidu aħna l-Ordni tal-Mertu tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja , id- Dekorazzjoni għas-Servizzi lir-Repubblika tal-Awstrija, il- Leġjun tal-Mertu tal- Istati Uniti u f’pajjiżna L-Ordni Nazzjonali tal-Mertu. Fil-każ ta’ pajjiżna, il-membri ta’ dan l-Ordni ma jissejħux kavallieri imma Kumpanni.

L-aħħar kelma

Hemm ħafna u ħafna aktar x’wieħed jgħid dwar dan is-suġġett u hemm ħafna aktar Ordnijiet Kavallereski x’wieħed isemmi. Illum bosta minn dawn l-ordnijeit jagħmlu ħafna xogħol filantropiku li forsi ftit jidher. Il-kavallieri jew il-membri ta’ dawn l-ordnijiet jilbsu l-ilbies uffiċċjali tagħhom x’okkażjonijiet speċjali biss u ma għadhomx jappartejni għall-klassi tan-nobbli.

U bilħaqq, meta nitkellmu dwar Ordni, dejjem nindirizzawh fil-maskil u mhux fil-femminil. Dak l-ordni u mhux dik l-ordni!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 15 ta' Ġunju 2024

MUNITA

Żgur li lkoll kemm aħna kull meta noħorġu naraw li ma ninsewx nieħdu magħna l-portafoll. F’dan spiss ikun hemm karti ta’ flus u llum anke dawk li sirna nsejħu flus tal-plastik, biss magħhom spiss ikollna xi ftit muniti. Żgur li ftit huma dawk li qatt ħasbu kif oriġinaw dawn il-muniti.

Storja

Bosta storiċi jaqblu li l-muniti oriġinaw fl-Anatolja fil-Punent tal- Asja Minuri f’nofs is-sitt seklu  qabel Kristu. L-istoriku Erodotu, storiku u ġeografu Grieg, imwieled madwar is-sena 480 qabel Kristu f’Halicarnassus fil- Caria (illum Bodrum fit-Turkija ) u miet madwar is-sena 425, jgħid li l-flus huma invenzjoni ta’ Kresu, sultan ta’ Lidja. L-arkeoloġi sabu muniti maħruġa mir-Re Kresu jew missieru Alyatte II f’nofs is-sitt seklu, naturalment qabel Kristu. Dawn għandhom xbieha ta’ ljun fuq in-naħa ta’ quddiem u fuq in-naħa ta’ wara l-marka jew l-arma tas-Sultan. Madankollu, skoperti arkeoloġiċi oħra juru l-ewwel muniti  li nistgħu nsejħulhom "privati" tas-seklu sebgħa qabel Kristu.

Stater ta' Alessandu l-Kbir

Filippu II tal-Maċedonja, li twieled fis-sena 382 qabel Kristu u kien maqtul fis-sena 336 QK, kellu muniti tad-deheb imsejħin Stater u dawk tal-fidda li kienu jissejħu Tetradrakma li baqgħu jinħarġu saħansitra wara mewtu. Ibnu, Alessandru l-Kbir, madankollu, ħareġ muniti f’ismu fi kwantitajiet tant kbar li dawn il-flus bdew jokkupaw post dominanti fil-kummerċ internazzjonali.

L-ewwel muniti Rumani kienu tal-bronż u kienu jissejħu Ass. Il-kummerċ mal-Griegi ffavorew l-iżvilupp tal-muniti tad-deheb u tal-fidda. Id- Denarju, mil-Latin denarius, wieħed minn għaxra ta' Ass, deher madwar it- tieni seklu qabel Kristu u baqa’ jintuża sal-waqgħa tal-Imperu Ruman.

L-istorja tal-munita hija waħda twila u kkumplikata u mhux faċli wieħed jikteb kollox fuq dan is-suġġett.

Illum

Illum il-ġurnata, il-muniti u l-karti tal- flus huma l-bażi ta’ kull sistema ekonomika moderna. Muniti ddisinjati għaċ-ċirkolazzjoni ġeneralment jiswew ftit flus u l-karti tal-flus jiswew aktar. Għalhekk, fil-maġġoranza tas-sistemi ekonomiċi moderni, il-munita bl-ogħla valur tiswa inqas mill-karta tal-flus bl-inqas valur. Biex nifhmu sew ngħidu li l-ogħla valur ta’ munita li nużaw f’pajjiżna hija dik ta’ żewġ Ewro filwaqt li bħala flus tal-karti inqas waħda hija dik tal-ħames Ewro. Il-valur monetarju rappreżentat mill-muniti mhux bilfors jirraprezenta l-ispiża tal-metall użat biex tiġi prodotta. Nerġgħu nagħtu eżempju bil-muniti tal-Ewro. Forsi munita ta’ żewġ ewro ma fihiex b’żewġ ewro metall, iżda jekk nieħdu l-muiti taċ-ċenteżmu jew taż-żewġ Ċenteżmu u anke l-munita tal-ħamsa, żgur li l-metall li fihom jiswa aktar mill-valur tagħhom. Kien hemm żmien fejn il-valur tal-metall kien ikun dak li tirrappreżenta l-munita.

Eċċezzjonijiet għar-regola tal-valur rappreżentat li jkun ogħla mill-valuri attwali tal-munita jeżistu wkoll f'ċerti muniti prezzjużi magħmula minn fidda jew deheb u rarament metalli oħra bħall- platinu , biss dawn normalment ikunu prodotti għal kolletturi jew għal min jinvesti fil-metall prezzjuż. Pereżempju, l-Istati Uniti tipproduċi l-Ajkla tad-Deheb Amerikana, li għandha valur nominali ta’ US $ 50.

Pajjiżna

L-użu tal-muniti f’Malta jmur lura għal bejn is-sitt u t-tielet seklu qabel Kristu meta f’pajjiżna, dak iż-żmien taħt il-Kartaġiniżi, kienet tintuża munita tal-bronż magħmula fi Sqallija u Kartaġni. Il-muniti f’Malta nbidlu ma’ kull min ħakem fuq Malta u nstabu diversi eżempji ta’ muniti li jmorru lura għall-perjodi Rumani, Biżantini, Għarab u Normanni u l-ħakkiema ta’ wara bħall-Aragoniżi u l-Kastellani, b’uħud mill-muniti maħsuba li ġew maħdumin f’Malta stess.

Il-Kavallieri ta’ Malta waqqfu ż-żekka (il-post fejn isiru l-muniti) tagħhom stess fil-Birgu u din aktar tard ġiet meħudha fil-Palazz tal-Gran Mastru fil-Belt Valletta u mbagħad fi Triq San Bastjan fil-Belt Valletta, issa magħrufa bħala Triq iż-Żekka l-Qadima. Il-munita ta’ Malta magħrufa bħala l-Ħabba taf l-oriġini tagħha għal dan il-perjodu. Iż-żekka mbagħad tmexxiet fil-bini tal-Librerija. It-truppi Franċiżi ta’ Napuljun użawha biex iddewbu l-fidda li ħadu mill-knejjes ta’ Malta biex isiru muniti. Fost oħrajn dan il-fatt għen u qanqal ir-rewwixta tal-Maltin kontrihom.

Bil-miġja tal-Ingliżi f’Malta ngħalqet iż-żekka u t-tagħmir tagħha kien mibjugħ fil-Greċja. Malta bdiet tuża muniti magħmula fir-Royal Mint. Malta adottat is-sistema dDeċimali fl-1972, bl-ewwel muniti nħadmu fir-Royal Mint fir-Renju Unit. Din kienet l-ewwel munita maħruġa minn Malta bħala nazzjon indipendenti. Is-sett ta’ muniti tad-Deċimali nbidel tul iż-żmien sakemm pajjiżna daħal fiż-żona Ewro fl-2008 u mill-ġdid inbidlu l-muniti li nużaw.

Minkejja l-kumdità li ġab mieħgu l-Ewro, speċjalment meta nsiefru, ikollna nammettu li tlifna ftit mill-identità tagħna, kif wara kollox seħħ f’pajjiżi oħra taż-żona Ewro. Biss minkejja li l-Ewro huwa l-istess  fuq quddiem f’kull pajjiż ta’ din iż-żona ekonomika, fuq wara hemm xi ħaġa li turi pajjiżna. Personalment kont nippreferi kieku saru aktar varjazzjonijet, mhux tlieta biss. Il-muniti Ewro Taljani għandhom xbieha differenti għal kull munita. Imma din hija idea tiegħi!

Rajna fil-qosor ħafna xi ħaġa dwar il-muniti, dawk li nġorru f’butna bla ma naħsbu kemm storja hemm warajhom.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 14 ta' Jannar 2023