l-Għajn

Ma nafx kif weħlet f’moħħi il-kelma “Għajn”, kelma polivalenti, kelma b’aktar minn tifsira waħda. Qallibt il-paġni ta’ “Il-Miklem Malti” u sibt li Erin Serracino Inglott juża aktar minn 3 paġni meta jasal f’din il-kelma (Vol 3 paġni 146 – 149). Jien mhux ser ngħid kif fisser din il-kelma Serracino Inglott imma se naqsam magħkom il-ħsibijiet tiegħi.

Organu fil-ġisem

L-għajn hija l-organu li bih il-bniedem jara. Huwa organu ikkumplikat ħafna li trid tagħmel sforz biex tifhmu aħseb u ara biex tispjega kif jaħdem. Insomma, kulħadd jaf x’inhija l-għajn, dik li fil-plural tiġi għajnejn. L-għajn insemmuha spiss fil-qwiel u l-idjomi tagħna l-Maltin. Bogħod mill-għajn, bogħod mil-qalb. Għajn le tara, qalb le tuġa’. Imbagħad hemm qawl ieħor li jista’ jkun kontroversjali llum. Dan jgħid hekk: Il-mara li ma tifhimx b'daqqa t'għajn ma tifhimx b'daqqa ta' ponn. U ieħor xi ftit jew wisq rari: Għall-bejjiegħ għajn waħda u għax-xerrej mitt għajn. Fejn jidħlul- idjomi l-għajn għandha postha wkoll. Mar għal għajnu, għandu bokka t’għajn, qalagħlu għajnu, kisirlu għajnu, tefa’ għajnejh fuq xi ħaġa jew xi ħadd, għajnu marret bih, għokritu għajnu, mar għal għajn xi ħadd, jagħti fil-għajn, għalaq għajn waħda u xi oħrajn ukoll. Jekk xi ħaġa tagħti fastidju lil xi ħadd malajr ngħidu li tagħtu f’għajnu. Meta wieħed ikun fis-sakra tisma’ min jgħidlek “Għajnu ħamra t-tonn!” Fuq kollox tinsa qatt li l-ajru għandu għajnu u l-ħajt għandu widintu!

Fuq id-dgħajjes tas-sajd spiss naraw impinġija xi għajn. Din tissejjaħ l-Għajn ta’ Osiris. Din id-drawwa hija antika ferm u aktarx li ġejja mill-Feniċi fejn kienu jemmnu li din l-għajn tipproteġi lis-sajjieda meta joħorġu jistadu bid-dgħajjes tagħhom.

Għajn tal-ilma

Għajn tfisser ukoll nixxiegħa ta’ ilma ġieri. L-ilma dejjem kien element importanti għall-bniedem u billi f’pajjiżna ma għandniex xmajjar, missirijietna dejjem fittxew l-għejjun għall-ilma. Xi għejjun taw isem lir-raħal jew lix-xaqliba li jinsabu fihom. Insemmu Wied il-Għajn u Għajnsielem kif ukoll Għajn Dwieli u Għajn Tuffieħa. L-Imsida hija magħrufa għall-għajn tal-ħasselin. Fix-Xemxija nsibu Għajn Rażul, ir-Rabat Għawdex insibu Għajn Qatet, f’Kerċem għandna lil Għajn Tuta u fiż-Żebbuġ Għawdex qabel ninżlu għall-Qbajjar ngħaddu minn Għajn Mhelhel. Insibu għadd ta’ żoni oħra marbuta ma’ xi għajn, bħal Għajn Kajjet u Għajn Tejtes fir-Rabat Malta u Ħal Qormi hemm akwata li x-xjuħ tagħna kienu jirreferu għaliha bħala “fejn l-għajn tal-bhejjem” u bosta oħrajn. U l-għajn tal-ilma daħlet ukoll fil-qwiel Maltin. Ngħidu biex ma ddardarx l-għajn li tixrob minnha!

Konsonanti

L-għajn hija wkoll ittra fl-alfabett Malti. Billi llum tilfet il-ħoss tagħha saret problema għal xi wħud huma u jiktbu. Ħafna jħalluha barra u jispiċċaw jiktbu Malti ħażin. Idejjaqni ħafna kliem “Nerġgħu niltaqgħu” meta narah miktub “nerħaw niltaqaw” minflok. In-nies tal-Kottonera għandhom vantaġġ fuq il-kumplament tal-Maltin għax billi l-vokali I u U wara l-għajn jibdlu ħosshom u din il-ħaġa tħawwad lil ħafna, huma jħossu l-I u l-U ta’ wara l-għajn daqslikieku ma hemmx għajn! Biex wieħed jirbaħ dan l-ostakolu irid jaqra kotba bil-Malti kemm jista’ jkun, biss wara l-istħarriġ li sar dan l-aħħar dwar il-qari fost il-Maltin, ma tanx nara possibiltà li l-affarijiet jitjiebu! Interessanti li fl-Għarb Għawdex għad hemm min iħossha l-għajn u jippronunzjaha bħala Ħ.

Xorti ħażina

L-għajn tidħol ukoll fis-superstizzjoni. Hawn min jgħidlek li jemmen fl-għajn ħażina, hawn min meta jitkellem jew jara lil xi ħadd jagħmel il-pala ta’ idu f’forma ta’ qrun biex ibiegħed minnu l-għajn ħażina. Dan it-twemmin jinstab f'ħafna kulturi fir-reġjun tal-Mediterran, fil-Balkani, fl-Ewropa tal-Lvant, fil-Lvant Nofsani, fl-Asja Ċentrali, fl-Asja t'Isfel, fl-Afrika, fil-Karibew u fl-Amerika Latina. F’dawn il-kulturi hemm it-twemmin li jekk tintlaqat minn xi għajn ħażina tmissek sfortuna jew xi korriment. It-twemmin fl-għajn fost il-bnedmin ilu jeżisti mill-preistorja. Tant hu hekk li nstabu amuleti biex jipproteġu kontriha li jmorru lura għal madwar 5,000 sena ilu, jiġifieri mill-Eġittu tal-qedem.

Il-Knisja Kattolika ma temminx bl-għajn imma tammetti li jeżistu ċerti persuni li għandhom ċerti qawwiet straordinarji. Meta staqsew lili jekk nemminx bl-għajn jew le, ippreferejt ma nweġibx u meta staqsewni għalfejn il-Knisja ma temminx bl-għajn għidtilhom li sinjal li għadhom ma għajnux lill-Papa. Hi x’inhi, ħadd ma għandu jmur għand xi persuna oħra biex titneħħielu l-għajn li jaħseb li jkunu laqtuh biha.

L-aħħar għajn

Għajn oħra li lili ġieli tinnervjani hija l-għajn tal-labra tal-ħjata. Dik it-toqba li minnha tgħaddi l-ħajta tissejjaħ għajn ukoll. Kultant ikolli nuża labra u ħajta jien ukoll, f’emerġenza bħal tinqata’ xi buttuna tal-qmis li tkun ser toħroġ biha. U hemm l-għajn tal-labra turik l-għajn (l-organu) fiex inhi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 31 ta' Awwissu 2024

L-Għajn

Malli nisimgħu l-kelma <<Għajn>> nistgħu nimmaġinaw aktar minn ħaġa waħda għax din hija kelma polivalenti, jew fi kliem ieħor, kelma b’aktar minn tifsira waħda.

Organu tal-ġisem

L-għajn hija organu li nsibu fil-ġisem tal-annimali mammiferi u ġieli f’xi annimali oħra wkoll. Din hija l-apparat li jirreaġixxi għad-dawl u b’hekk inkunu nistgħu naraw. Tiskanta kemm hi komplessa l-għajn u x’funzjoni għandha, kif taħdem mas-sistema tan-nervituri u kif taħdem b’mod li l-oġġett ta’ quddiemna ma narawhx bil-maqlub. Mhux l-iskop tiegħi li nidħol fid-dettall dwar dan l-organu għax m’jiniex kompetenti. Iżda nżid biss li l-għajn li taħdem sewwa tista’ tipperċepixxi sa għaxar miljun kulur differenti.

Għajn tal-ilma

Għajn Rażul

Fit-triq li trabbejt fiha ġewwa Ħal Qormi hemm fetħa li x-xjuħ kienu jsejħulha “Fejn l-għajn”. Dan l-isem jew laqam, li llum għandu mnejn intilef għal kollox kien ġej mill-fatt li hemmhekk kien hemm għajn tal-ilma u meta d-djar ma kellhomx il-kumdità tal-vit tal-ilma, kienu jmorru jimlew l-ilma minn din l-għajn. Ħal Qormi wkoll hemm żona li hija magħrufa bħala “Fejn l-għajn tal-Bhejjem”. Dan l-isem ingħata għax hemmhekk kien hemm ħawt li fih kien inixxi ilma li kien iservi biex iż-żwiemel jixorbu minnu. Illum dan il-ħawt għeb u minflok minn fejn jixorbu ż-żwiemel hemm minn fejn jixorbu l-karozzi għax saret pompa tal-petrol. Għejjun jew ħwiet bħal dawn kien hawn ħafna meta l-bhejjem kienu jgħinu lill-bniedem jagħmel ħidmietu.

Bħall-għejjun li semmejt qabel kien hawn ħafna mferrxin ma’ Malta iżda kien hemm xi wħud minnhom magħrufin aktar minn oħrajn. Ir-Rabat kien hemm l-għajn ta’ San Bastjan quddiem il-kappella tal-istess qaddis, li grazzi għall-kittieb Kilin saret popolari mal-Maltin kollha minħabba l-ktieb tiegħu “Fuq l-Għajn ta’ San Bastjan”. L-Imsida hija famuża l-Għajn tal-ħasselin li għadha wieqfa minkejja li tilfet l-użu tagħha. Tajjeb insemmu li minbarra dik tal-Imsida għejjun għall-ħasil tal-ħwejjeġ konna nsibu wkoll fl-Imdina, f’Ħad-Dingli, Marsaxlokk, fil-Fontana u f’Għajnsielem Għawdex. Forsi kien hawn aktar li jien ma nafx bihom. Għajn oħra li hija wkoll marbuta ma’ tradizzjoni jew leġġenda hija dik li nsibu fix-Xemxija. Din tissejjnaħ Għajn Rażul. Jingħad li meta San Pawl ħeles mill-għarqa kien xorob mill-ilma ta’ din l-għajn. Fil-fatt il-kelma rażul tfisser appostlu.

Irħula

F’pajjiżna nsibu wkoll xi ismijiet ta’ rħula bil-għajn. Wied il-Għajn huwa raħal għalih filwaqt li Għajn Dwiel jagħmel parti minn Raħal Ġdid u Għajn Tuffieħa jagħmel parti mir-raħal tal-Manikata. Mal-Mellieħa jagħmel parti wkoll Għajn Żnuber. F’Għawdex insibu l-Fontana li diġà semmejt qabel li mal-Għawdxin hi magħrufa bħala Triq tal-Għajn. Hawnhekk għadna naraw żewġ għejjun tal-ħasselin.F’Għawdex ukoll għandna r-raħal ta’ Għajnsielem. 

Imbagħad ma nistgħux ma nsemmux li f’xi rħula nsibu żoni li jirreferu għalihom bl-isem tal-għajn li xi darab kien hemm fihom, bħalma semmejt l-Għajn tal-bhejjem f’Ħal Qormi u qed jiġu f’moħħi Għajn Qatet u Għajn Qamar fir-Rabat Għawdex u Għajn Mhelhel fiż-Żebbuġ Għawdex ukoll. Żgur li bħalissa qed tiftakar f’xi post ieħor, imma ejja nieqfu hawn.

Għajn oħra

Hawn insemmi dik li ħafna minna jemmnu fiha, l-għajn ħażina. Hawn min jiġrilu x’jiġrilu jgħid li laqtuh bl-għajn. Dan huwa twemmin antik li għadu jeżisti fost il-bnedmin tat-tielet millenju. U ara ma taħsbux li dan huwa twemmin tagħna l-Maltin biss, xejn minn dan, l-għajn jemmnu biha bosta popli. Il-Knisja ma temminx bl-għajn ħażina imma tammetti li hawn min għandu ċerta qawwa. Il-Knisja temmen fil-magħmul li mhux sewwasew l-għajn. Ippermettuli nirrakkuntalkom fatt li ġara lili, imbagħad iġġudikaw intom. Mela kont Bologna u kont ħiereġ dawra bir-rota ovvajment liebes track suit. Fil-bieb tal-kunvent kien hemm waħda mara, xebba xiħa, li dejjem tilħaq salib in-nies u qaltli: "Kien hemm żmien li l-patrijiet ma kienux joħorġu mill-kunvent mingħajr tonka." Jien, li żaqqi tesa’ furnata ħobż imma kelma tagħmilli d-deni, weġibtha bla dewmien: "Sinjorina, kien hemm żmien li l-lajċi kienu jilħqu salibhom biss!" Qattus id-dinja f'nofs ta' triq ma nieħux puncture! Nemmen li hemm min għandu esperjenzi bħal tiegħi.

L-aħħar għajn

Irrid insemmi għajn oħra, dik li nsibu fl-alfabett Malti. L-għajn hija dik il-konsonanti li tagħti wisq inkwiet lil min jikteb bil-Malti u min irid jikteb Malti tajjeb. Ħaġa li ninnuta hi li llum qed isiru ħafna żbalji fil-kitba. Naraw li hawn min iħalli l-għajn barra meta suppost idaħħalha u mbagħad idaħħalha fi kliem li mhix suppost tidħol. Veru li ġieli tħawdek l-għajn imma jekk wieħed irid jikteb Malti tajjeb irid jitgħallem fejn hi postha din il-konsonanti. Mhux diffiċli wisq jekk tipprova bis-serjetà. Jien dejjem ngħid li kitba bi żbalji ortografiċi turi nuqqas ta’ serjetà. Ikteb Malti sewwa u tiġix għala għajnek ħabib!

Illum tajna daqqa ta’ għajn ma' kelma li tintuża ħafna u fiha tifsiriet differenti.

Fr. Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' Ġunju 2020