Il-Monarka u l-Monarkija

Żgur li għajnejn id-dinja kollha llum ser ikunu ffukati lejn l-inkoronazzjoni tar-Re Karlu III tar-Renju Unit  u martu Camilla bħala Reġina Konsorti. Tajjeb illum naraw xi ħaġa dwar il-monarku u l-monarkiji minkejja li dan it-tip ta’ mexxejja politiċi naqsu sewwa minn wiċċ id-dinja. Monarkija hija forma ta' gvern li fiha persuna, li tissejjaħ il-monarka, li tista’ tkun re, sultan, imperartur, prinċep, maharajah jew xi titlu ieħor, tkun kap ta' stat għal għomru jew sal-abdikazzjoni. Il-leġittimità politika u l-awtorità tal-monarka jistgħu jvarjaw minn ristretti u fil-biċċa l-kbira simboliċi li tissejjaħ monarkija kostituzzjonali għal uħud kompletament awtokratiċi, li tissejjaħ monarkija assoluta. Dawn jistgħu jvarjaw fuq oqsma eżekuttivi, leġiżlattivi u ġudizzjarji.

Isem

Il-kelma monarka ġejja mill- kelma Griega antika monárkhēs (μονάρχης) u tnisslet minn żewġ kelmiet:  mónos (μόνος) li tfisser wieħed biss u árkhō (ἄρχω) li tfisser bejn wieħed u ieħor mexxej. Fil-Latin saret monarchia. Il-ħsieb wara l-ħolqien ta’ din il-kelma kien li l-ħakkiem jew mexxej huwa wieħed biss. Ma rridux naħsbu fil-politika tal-lum fejn tista’ tgħid id-demokrazija tinsab kważi fid-dinja kollha. L-użu tal-kelma monarkija llum normalment tirreferi għal sistema tradizzjonali ta’ tmexxija ereditarja, peress li l-monarkiji elettivi huma pjuttost rari.

Karatteristika

Il-monarkiji huma assoċjati ma ’ renju ereditarju, li fih il-monarki jsaltnu għal għomorhom u r-responsabbiltajiet u s-setgħa tal-pożizzjoni  tagħhom jgħaddu lil uliedhom jew lil xi membru ieħor tal-familja tagħhom meta jmutu. Ħafna mill-monarki, kemm qabel kif ukoll illum, twieldu u trabbew fi ħdan familja rjali. Il-monarki futuri ħafna drabi jiġu mħarrġa għar-responsabbiltajiet futuri mistennija minnhom bħala re, sultan jew liema titlu jħaddnu. Filwaqt li ħafna mill-monarki fl-istorja kienu rġiel, ma nistgħux ngħidu li fid-dinja ma kienx hawn monarki nisa jsaltnu wkoll. It-terminu “Regina Regnant” jirreferi għal monarka ħakkiema, filwaqt li “Reġina Konsorti” tirreferi għall-mara tar-re li jkun qed jirrenja.

Il-vantaġġ ewlieni tal-monarkija ereditarja huwa l-kontinwità immedjata tat-tmexxija kif jidher fil-frażi klassika "The King is dead. Long live the King!"

Xi monarkiji mhumiex ereditarji. F'monarkija elettiva, il-monarki jiġu eletti jew maħtura minn xi korp jew kulleġġ elettorali,  għal għomorhom jew għal perjodu definit. Illum madwar id-dinja jeżistu xi monarkiji elettivi. Dawn insibuhom fil-Kambodja, fil-Malażja u fl-Emirati Għarab Magħquda li huma kollha kreazzjonijiet tas-seklu XX, filwaqt li nsibu waħda antika, anzi antikissima. Din il-waħda hija il- papat, għax tajjeb ngħidu li l-papa kien meqjus bħala re tas-Santa Sede (l-aħħar papa li kien inkurunat kien Pawlu VI fl-1963, li warrab il-prattika li jilbes it-tiara, jew kuruna papali, ftit wara. Sal-lum, ħadd mis-suċċessuri tiegħu ma libes it-tiara u ċ-ċelebrazzjonijiet tal-inawgurazzjoni papali ma nkludew l-ebda ċerimonja tal-inkurunazzjoni. Minkejja dan, it-tradizzjoni ma ġietx ipprojbita, u kull papa huwa liberu li jerġa’ jdaħħal l-użu tat-tiara fi kwalunkwe ħin matul il-pontifikat tiegħu). Tajjeb insemmu wkoll li fl-Ordni Militari Sovran ta’ Malta jew kif nafuhom aħjar, il-Kavallieri ta’ Malta, il- Prinċep u l-Gran Mastru jiġi elett għal għomor mill-Kunsill u l-membri tiegħu.

Napuljun I Imperatur tal-Franċiżi

Monarkija awtoproklamata nsibuha fil-każ meta persuna titlob jew tieħu l-monarkija mingħajr ebda rabtiet storiċi ma’ xi dinastija preċedenti. Hemm eżempji ta’ mexxejja repubblikani li pproklamaw lilhom infushom monarki. Napuljun I ta’ Franza ddikjara lilu nnifsu Imperatur tal-Franċiżi u ħakem l-Ewwel Imperu Franċiż. Yuan Shikai, l-ewwel President formali tar- Repubblika taċ-Ċina, inkuruna lilu nnifsu Imperatur tal-Imperu taċ-Ċina għal żmien qasir ftit snin wara li twaqqfet ir-Repubblika taċ-Ċina fl-1912 u l-President Jean-Bédel Bokassa tar- Repubblika Ċentru-Afrikana ddikjara lilu nnifsu Imperatur tal-Imperu Ċentrali Afrikan fl-1976. 

Insibu wkoll il-monarkija semi-kostituzzjonali. Din hija monarkija fejn il-monarka jmexxi skont kostituzzjoni demokratika iżda xorta jżomm setgħat sostanzjali. Pereżempju l-Prinċipat ta' Liechtenstein u l-Prinċipat ta' Monaco huma monarkiji semi-kostituzzjonali Ewropej.

Rwol

Il-monarkija, speċjalment il-monarkija assoluta, xi drabi hija marbuta ma’ aspetti reliġjużi. Ħafna monarki xi drabi sostnew dan id-dritt u kienu jgħidu li kienu jaħkmu bir-rieda ta’ Alla, dak li jissejjaħ  id-dritt Divin tas-Slaten jew il-Mandat tal-Ġenna. Oħrajn kienu jsostnu li kelhom xi konnessjoni speċjali ma' xi divinità, allura hawn insibu ir-re sagru, jew saħansitra ġieli allegaw li huma slaten divini, jew inkarnazzjonijiet ta’ allat, bħalma kien meqjus l-imperatur tal-Imperu Ruman. Ħafna monarki Ewropej ġew imsejħa Fidei defensor (Difensur tal-Fidi). Ikollna ngħidu li xi wħud għandhom pożizzjonijiet uffiċjali relatati mar-reliġjon tal-istat jew mal-Knisja tal-pajjiż bħall-każ tal-Monarka Brittanika li huwa wkoll il-kap taċ-Church of England.

Illum

Bħalissa fid-dinja nsibu 43 nazzjon u popolazzjoni ta’ madwar nofs biljun ruħ li għandhom monarka bħala kap ta' stat. Fost dawn ir-Re Karlu III huwa r-re ta’ ħmistax-il nazzjon fil-Commonwealth. Minbarra dawk li semmejna fl-artiklu tajjeb insemmu wkoll il- Prinċipat ta' Andorra, ir- Renju tal-Belġju, ir- Renju tad-Danimarka, il- Gran Dukat tal-Lussemburgu, ir -Renju ta’ Netherlands, ir- Renju tan-Norveġja, ir- Renju ta' Spanja u r-Renju tal-Isvezja li huma stati Ewropej, kompletament demokratiċi, li fihom il-monarka għandu rwol limitat jew fil-biċċa l-kbira ċerimonjali. Fil-kumplament tad-dinja nsibu monarkiji oħra, xi wħud bi tmexxija assoluta imma hawn illimitajt ruħi għal dawk Ewropej.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 6 ta' Mejju 2023

 

L-ewwel Monarka maskili tal-Gran Brittajna bl-isem ta’ Ġorġ

F’għeluq it-300 sena mill-inkurunazzjoni tar-Re Ġorġ I

Re Ġorġ I

Fit-22 ta’ Lulju tas-sena li għaddiet twieled il-Prinċep George, bin il-Prinċep William u d-Dukessa Kate. Ftit forsi jafu li dan it-twelid tiegħu seħħ kważi 300 sena wara l-inkurunazzjoni tal-ewwel Re Brittaniku li kien iġib l-isem tal-qaddis patrun tal-Ingilterra.

Ir-renju l-ġdid tal-Gran Brittanja kien iffurmat fl-1 ta’ Mejju 1707 meta ingħaqdu r-renju tal-Ingilterra mar-renju tal-Iskozja. Fl-ewwel ta’ Jannar tas-sena ta’ wara ingħaqad magħhom ir-renju tal-Irlanda biex b’ hekk kien iffurmat ir-Renju Unit. Ir-Reġina Anna kienet ilha mill-1702 tirrenja fuq l-Ingilterra, l-Iskozja u l-Irlanda u b’ hekk bl-għaqda tat-tliet renji hija ġiet awtomatikament reġina tal-Gran Brittanja bla ma kien jeħtieġ li xi ħadd iħalli t-tron biex jagħmel wisa’ għaliha. Din is-sultana kienet mill-familja Stuard. It-twemmin ta’ din il-famija ma kienx dak Protestant imma kienet Nisranija segwaċi tal-Papa. Minkejja li missier ir-Reġina Anna, Ġakbu, id-Duka ta’ York, kien Nisrani li jsegwi l-Papa f’ Ruma, uliedu Anna u Mary ġew imrobbija bħala Protestatni. Fl-1701 il-Parlament Ingliż għadda dak li jissejjaħ Act of Settlement 1701, fejn ipprojbixxa li persuna Kattolika Rumana tkun tista’ tmexxi lir-Renju Unit. Fl-1714 mietet ir-Reġina Anna. Hi u żewġha kellhom  sbatax-il wild, imma tnax minnhom mietu mat-twelid, erbgħa mietu taħt l-erba’ snin u l-ieħor (William) miet ta’ ħdax-il sena fl-1700. B’ hekk ma kienx hemm eredi għat-tron u l-kumplament tal-familja Stuard kienet Papista, jiġifieri ma setgħux jirrenajw huma. Ir-renju għadda minn idejn il-familja Stuard għall-famija Hanouver.

Kien l-ewwel ta’ Awwissu, 1714, sewwasew 300 sena ilu li George Ludwig  tela’fuq it-Tron tar-Renju Unit. Huwa kien imwieled ġewwa Hanouver, post li llum jinstab fil-Ġermanja, fit 28 ta’ Mejju 1660. Hawn wieħed dlonk jistaqsi kif kien li bniedem mhux imwieled fl-Ingliterra, jew tal-inqas fl-Iskozja jew l-Irlanda jispiċċa biex isir re tar-Renju Unit. Omm Georg Ludwig, Sofia tal-Palatinat kienet in-neputija tar-Re Ġakbu I. Dan kien is-sultan tal-Iskozja bejn l-1567 u l-1625. Għalhekk intgħażel hu biex isaltan fuq ir-Renju Unit għax ma kienx imur kontra l- Act of Settlement 1701. Fil-fatt George Ludwig kellu t-twemmin Luteran. Għalhekk il-Parlament Ingliż għażel lilu biex ikun it-tieni Monarka tar-Renju Unit.

Fl-1682 din il-familja daħħlet id-dritt li l-ewwel wild ikollu s-suċċessjoni. Qabel ir-re ma kienx bilfors ikun l-ewwel wild imma minn issa daħlet din id-drawwa li għadha tintuża f’bosta monariji li għadhom ħajjin. George Ludwig f’ din is-sena wkoll iżżewweġ lill-kiġintu Sophia Dorothea ta’ Celle minkejja li ma kienitx minn familja rjali.  B’ dan iż-żwieġ ingħaqdu Hanouver u Calle. Minn dan iż-żwieġ twieldu żewġt ulied, bil-kbir jisemma Ġorġ bħal missieru u li kellu jkun is-suċċessu tiegħu ir-Re Ġorġ II. Iż-żwieġ tagħhom xejn ma rnexxa tant li kien xolt. Ir-renju ta’ dan l-ewwel re tal-Gran Brittanja bl-isem tal-qaddis Ġorġi intemm ma’ mewtu li seħħet waqt li kien qiegħed iżur Osnabrück fil-11 ta’ Lulju 1727 meta kellu 67 sena. Huwa indifen ġewwa Leineschloss, f’ Hanover.

Ir-Re Ġorġ I sab bosta ostakli matul is-snin li dam jirrenja fuq ir-Renju Unit. L-ewwel diffikulta’ tiegħu kienet l-ilsien tal-pajjiż. Huwa  kien jitkellem il-Ġermaniż u l-Franċiż imma ma kienx jaf jitkellem sewwa bl-Ingliż u kien jiddependi għal kollox mill-ministri tiegħu. Sena wara l-bidu tar-renju tiegħu, ir-Re Ġorġ sab ma’ wiċċu rvell kontrih. Grupp ta’segwaċi ta’ Ġakbu Stuard, li kien Nisrani Papist, irribellaw għax sostnew li t-tron kien bi dritt jgħajjat lill-Familja Stuard. Irvellijiet oħra fuq l-istess kawża seħħew fl-1719, imma ftit li xejn kellhom effett. Fl-1720 ir-Renju Unit għadda minn kriżi ekonomika li tellfet lir-Re Ġorġ il-popolarità li normalment igawdi monarka.

Intemmu billi ngħidu li mill-familja rjali ta’ Hanouver insibu erba’ rejiet bl-isem ta’ Ġorġ. Minbarra Ġorġ I (1714-1727), ibnu Ġorġ II (1727-1760), Ġorġ III, iben il-Prinċep ta’ Wales (1760-1820) u ibnu Ġorġ IV (1820-1830). Iż-żewġ rejiet Brittaniċi oħra li jġibu dan l-isem kienu mill-familja rjali Windsor: Ġorġ V (1910-1936) u ibnu Ġorġ VI (1936 -1952).

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-Festa San Ġorġ martri Qormi 2014
maħruġ mill-Għaqda Mużikali San Ġorġ Martri Ħal Qormi