Il-Prinċipat ta’ Monaco

It-tieni l-iżgħar stat li nsibu fid-dinja huwa dak imsejjaħ bħala l-Prinċipat ta’ Monaco. Dan huwa stat imdawwar għal kollox minn Franza u għandu xtajta mal-Baħar Mediterran. It-territorju tiegħu huwa strixxa dejqa ta' art fuq il-Côte d'Azur fl-Alpi u l-ogħla punt tagħha jinsab fil-quċċata ta' Chemin des Révoires, 163 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq il-kosta tal-Baħar Ligurjan, 18-il kilometru fil-lvant ta’ Nizza u 14-il km fil-Lbiċ ta' Ventimiglia u fuq il-fruntiera mal -Italja. Bħala stat sovran indipendenti, twieled biss fl-1815 imma għandu storja bil-wisq itwal. Il-kostituzzjoni ta’ dan l-istat stabbilixxiet li l-lingwa uffiċjali tal-Prinċipat hija l-Franċiż. Madankollu, it-Taljan huwa wkoll użat ħafna; id-djalett Monegask, għalkemm mitkellem sewwa wkoll, huwa biss it-tielet lingwa wara t-tnejn imsemmija. Iċ-ċittadini tal-Prinċipat jissejħu Monegasques. Il-popolazzjoni ta’ Monaco tlaħħaq ftit aktar minn 38,000 ruħ. Meta tqis li dan il-Prinċipat ma fihx aktar minn żewġ kilometri kwadri, jew ftit aktar, tinduna li mhux ta’ b’xejn huwa l-aktar pajjiż dens fid-dinja. Minkejja li ma huwix membru tal-Unjoni Ewropea, il-munita tal-post hija l-Ewro

Storja

Dawn l-inħawi kienu abitati sa mill perjodu Neolitiku, il-fortizza u l-port naturali li hemm kienu joffru kenn għall-popolazzjonijiet primittivi. Wara l-preżenza tal-Feniċi  it-territorju Monegask kien maħkum mill-Griegi, li sejħulu Monoïkos (Μόνοικος), li minnu ħareġ l-isem "Monaco". Dan l-isem aktar tard ġie Latinizzat f’Portus Herculis Monoeci mir- Rumani, li ħadu din ix-xaqliba u l- inħawi tal-madwar b’mod permanenti fis-sena 122 qabel Kristu. It-territorju kien parti mil-Ligurja taħt l-Imperu Ruman u sar jagħmel parti mir-Renju Lombard fi żmien Karlu Manju. Kien biss fl-1489 li r-Re Karlu VIII ta’ Franza rrikonoxxa l-awtonomija tat-territorju Monegas, u uffiċjalment iggarantixxa l-protezzjoni militari tiegħu. Madankollu, fl-1524 , ir-Re Spanjol Karlu V impona l-ħakma Spanjola fuq Monaco, iżda ftit għexieren ta’ snin wara r- Renju ta’ Franza reġa’ kien il-garanti tiegħu.

Fl-1612 il-familja Grimaldi ngħataw it-titlu ta' Prinċpijiet u Monaco sar Prinċipat leġittimament. Dak iż-żmien it-territorju Monegask kien aktar estensiv milli hu llum. Fl- 1911, wara sensiela ta' protesti fit-toroq, magħrufa bħala r- rivoluzzjoni Monegaska, il-Prinċipat irreveda s-sistema ta' gvern tiegħu u waqqaf il-forma ta' monarkija kostituzzjonali. Il-pajjiż inqasam fi tliet muniċipalitajiet ta' Monaco Vieux , Monte Carlo u La Condamine. Wara l-1917 it-tliet muniċipalitajiet saru erba' distretti, biż-żieda ta' Fontvieille u reġgħu ingħaqdu fil-muniċipalità waħdanija  ta’ Monaco. L-aktar trasformazzjoni riċenti u radikali tal-Prinċipat hija dovuta lill-Prinċep Ranieri III li, wara li tela’ fuq it-tron fl- 1949, kompla bit-twettiq tal-proġett ambizzjuż li jinħoloq minn Monaco ċentru turistiku internazzjonali ta’ livell għoli. Din l-intenzjoni saret aktar faċli wara l-laqgħa tiegħu mal-famuża attriċi Amerikana Grace Kelly, li saret martu fl- 1956.

Illum dan il-Prinċipat huwa mmexxi mill-Prinċep Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi li huwa l-uniku iben tal-Prinċep Ranieri u Grace Kelly. Ilu jmexxi dan l-istat mis-6 ta’ April tas-sena 2005.

Il-Palazz tal-Prinċpijiet

Il-Palazz tal-Prinċep ta’ Monaco jinsabu fuq il-quċċata tal-għolja, fid- distrett ta' Monaco-Ville, xi drabi jissejjaħ il-Palazz Grimaldi iżda huwa magħruf mill-Monegaski bħala l-Palais Princier u huwa r-residenza uffiċjali tal-prinċep. Oriġinarjament inbena fl-1191 bħala fortizza. Mill-1297 saret ir-residenza tal-antenati tal-familja Grimaldi li ħakmet fuq l-inħawi, l-ewwel bħala sidien fewdali u mbagħad mis- seklu 17 bħala prinċpijiet sovrani. Għal din ir-raġuni, filwaqt li l-maġġoranza tas-sovrani Ewropej bnew palazzi lussużi Rinaxximentali u Barokki, il-politika u s-sens komun tas-sovrani Monegaski wassluhom biex isaħħu darhom u jagħmluha bħala fortizza. Taħt il-gvern ta’ Ranieri III sar tibdil kbir fil-bini tal-palazz, ġew restawrati xi strutturi meqruda matul ir-rivoluzzjoni Franċiża u sar il-bini mill-ġdid ta’ parti mill-appartamenti fejn tgħix il-familja prinċiparja. Illum sar attrazzjoni ewlenija ta’ dan il-Prinċipat.

Grand Prix u aktar

Kull min hu dilettant tat-tlielaq tal-Formula One, jaf li hawn issir ukoll waħda mit-tlielaq. L-ewwel Grand Prix ta’ Monaco sar fl-14 ta’ April 1929. Forsi jkun hawn min jaħseb u jgħid kif f’żewġ kilometri kwadri li jokkupa dal-pajjiż hemm korsa għat-tlielaq tal-karozzi? Fil-fatt ma hemmx u din it-tellieqa ssir fit-toroq ta’ dan il-prinċipat.

Monaco huwa fuq kollox post turistiku. Wieħed ikun jista’ jżur parti mill-palazz tal-Prinċep, biss dan jista’ jsir meta l-Prinċep ma jkunx fil-palazz. Jekk il-bandiera tal-pajjiż tkun qed tittajajr fuq il-palazz ikun ifisser li l-prinċep ikun id-dar. Quddiem il-palazz isir il-bdil tal-gwardja li hija spettaklu li wieħed żgur jieħu gost jara. Il-Casino de Monte Carlo huwa wieħed mill-casinos l-aktar famużi fid-dinja li wieħed ta’ min iżuru wkoll. Jardin Exotique huwa ġnien pubbliku mill-isbaħ. Il-Katidral ta’ Monaco jispikka minħabba l-ġebel abjad li ntuża fil-bini tiegħu. Huwa mibni fuq l-istil Ruman-Biżantin, il-katidral fih il-fdalijiet tal-ex prinċpijiet ta’ Monaco inkluż il-Prinċep Rainier.

Insomma veru Monaco huwa post is-sinjurni, imma wieħed jista’ jżuru mqar għal ġurnata waħda biss.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 21 ta' Ottubru 2023

X'aħna żgħar

Kull meta aħna l-Maltin insiefru u nibdew naraw il-kobor ta’ pajjiżi li nkunu qed inżuru, aktarx nibdew nindunaw kemm pajjiżna huwa żgħir ħdejn dak li nkunu fihom. Kultant xi Maltin jaqtgħu qalbhom biex imorru jżuru xi post li jkun bogħod ngħidu aħna tliet sigħat sewqan. Għalina tliet sigħat huma wisq għax imdorrijja li fi ftit minuti, jekk ma ssibx traffiku, tasal minn ponta sa ponta ta’ Malta.

Ngħid għalija l-aktar pajjiż li meta żortu rrealizzajt bil-kobor enormi ta’ xi pajjiż kien l-Indja. Tagħmel vjaġġ ta’ ġurnata, għaxra jew tnax-il siegħa sewqan u meta tħares lejn il-mappa tal-post tara fuqha li tkun imxejn ftit millimetri. Meta naraw dan il-kobor spiss naħsbu li pajjiżna huwa l-iżgħar pajjiż fid-dinja, imma nkunu qed niżbaljaw għaliex jeżistu nazzjonijiet iżgħar minna. Pajjiżna jiġi l-għaxar pajjiż fid-dinja fiċ-ċokon. Ejjew naraw min huma dawk id-disa’ pajjiżi oħra li huma iċken minna.

Maldives

Dan il-pajjiż huwa arċipiergu ffurmat minn bosta gżira żgħar li jinsabu fl-Oċean Indjan. Dan huwa l-iżgħar pajjiż fl-Asja kemm mid-daqs kif ukoll mill-popolazzjoni. Minkejja li bħala art fiha 300 kilometru kwadru, il-firxa tal-ġżejjer li jiffurmawha hija kbira madwar 90 elf kilometru kwadru. Dan il-pajjiż kien kolonja tal-Potugall, l-Olanda u tal-Ingliżi u ħadu l-indipendenza fl-1965.

Saint Kitts and Nevis

Dan il-pajjiż huwa ffurmat minn żewġ gżejjer li jinsabu fil-Karibew. Bejniethom fihom 261 kilometru kwadu. Għal bosta snin dan il-pajjiż kien jgħix mill-esportazzjoni taz-zokkor. Illum jgħix mit-turiżmu. Bosta jżuru dan il-pajjiż biex jaraw il-ġmiel li hemm fil-qiegħ tal-baħar tiegħu. Dan l-istat sar wieħed indipendenti mir-Renju Unit fl-1983.

Marshall Islands

Dawn il-grupp ta’ gżejjer jinsabu fl-Oċean Paċifiku bejn il-Hawai u l-Awstralja. Fihom 181 kilometru kwadru. Dawn il-gżejjer ħadu l-indipendenza tagħhom mill-Istati Uniti fl-1979. L-industrija ewlenija ta’ dan l-istat hija l-agrikultura iżda f’dawn l-aħħar snin l-industrija tas-sajd kabbret l-ekonomija ta’ din ir-Repubblika.

Liechtenstein 

Sa issa semmejna pajjiżi mhux Ewropej. Dan huwa pajjiż li jinsab bejn l-Awstrija u l-Iżvizzera. Dan huwa l-uniku nazzjon li jinsab kollu fuq l-Alpi. Fih 160 kilometru kwadru. Dan l-istat huwa mmexxi minn prinċep. Il-Prinċipat ta’ Liechtenstein twaqqf fl-1719 imma nqata’ mill-Konfederazjoni Ġermaniża fl-1866. L-ekonomija tal-pajjiż hija waħda b’saħħitha minkejja li r-riżorsi naturali huma ftit. Fil-fatt jeżistu kumpaniji rreġsitarati f’dal-pajjiż aktar milli jgħixu nies fih!

San Marino

Nibqgħu l-Ewropa u hawnhekk insibu r-Repubblika ta’ San Marino, li fiha 61 kilometru kwadru. Din ir-repubblika hija meqjusa bħala l-eqdem repubblika fid-dinja u hija mdawra kollha kemm hi mir-Repubblika Taljana. Huwa maħsub li bħala territorju nqata għalih mill-Imperu Ruman fis-sena 301. L-ekonomija tal-pajjiż hija bbażata fuq l-agrikultura, il-banek u t-turiżmu. Hawn insibu li r-rata ta’ qagħad hija fost l-aktar baxxa fid-dinja.

Tuvalu

Nerġgħu mmorru fl-Oċean Paċifiku u nerġgħu nitkellmu fuq gżejjer. Tuvalu hija monarkija li tinsrab fil-Grigal tal-Awstralja. Sas-sena 1978 kienet kolonja tar-Renju Unit. Minħabba li dan l-arċipiergu jinsab kemmxejn il bogħod, ftit li xejn iżuruh turisti għalhekk jibbaża l-ekonomija tiegħu fuq l-agrikultura. Id-daqs tal-monarkija li fiha disa’ gżejjer fiha total ta’ 26 kilometri kwadri.

Nauru

Nibqgħu fil-Paċifiku u hawn insibu t-tielet l-iżgħar stat fid-dinja. Nauru hija l-iżgħar gżira stat fid-dinja, b’21 kilometru kwadru. Sal-1968 din il-gżira kienet f’idejn l-Awstralja, New Zealand u r-Renju Unit. Sa ftit snin ilu l-ekonomija ta’ din il-gżira kienet tiddependi mill-minjieri tal-fosfat iżda minħabba ċ-ċokon tal-gżira llum ftit li xejn fadal minjieri. Illum 95 ta’ dawk li jaħdmu fuq din il-gżira stat huma impejgati tal-gvern tal-post.

Monaco

Nerġgħu lura fl-Ewropa. Max-xatt tal-Mediterran tar-Repubblika Franċiża nibu dan il-prinċipat żgħir bl-isem ta’ Monaco. Dan il-prinċipat fih żewġ kilometri kwadri imma huwa kalamita għat-turisti. Il-prinċipat twaqqaf fl-1297 meta nqata’ mir-Repubblika ta’ Ġenova. Fih issir il-Grand Prix tal-Karozzi tal-Formula One u huwa magħruf għall-postijiet fejn wieħed jilgħab il-flus. Dan il-pajjiż huwa l-aktar wieħed dens fil-popolazzjoni madwar id-dinja kollha b’madwar 19-il elf abitant kull kilometru kwadru. It-turiżmu u l-logħob fil-casinos huma s-sorsi tal-ekonomija tal-pajjiż.

L-Istat tal-Vatikan

Sal-1929 dan l-istat ma kienx jeżisti. Twaqqaf wara trattat li seħħ bejn il-Knisja u r-Renju tal-Italja. Huwa stat żgħir imdawwar kollu kemm hu bis-swar fil-qalba tal-belt ta’ Ruma. Fih inqas minn nofs kilometru kwadru iżda bħala stat għandu xi artijiet il barra mit-territorju tiegħu, bħal ngħidu aħna il-palazz ta’ Castel Gandolfo. Bħala stat huwa immexxi mill-Papa li kif nafu huwa wkoll il-kap tal-Knisja Kattolika. Id-dħul ewlieni għal dan l-istat huma dawk it-turisti li jżuru l-mużewijiet li hemm fil-Vatikan. Dħul żgħir ieħor huwa dak li jiġi mill-bejgħ ta’ bolol u muniti li joħroġ spiss dan l-iżgħar stat fid-dinja.

Aħna tabilħaqq żgħar, imma hawn min hu iżgħar minna!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 12 ta' Ottubru 2019