Meta tikkarga s-sħana

Ninsabu f’ nofs Mejju u bejn wieħed u ieħor f’ nofs ir-Rebbiegħa, żmien li la nistgħu ngħidu jkun ksieħ u lanqas sħana biss bħalissa resqin lejn is-sajf u nafu s-sajf Malti x’ joffri anzi din is-sena diġà doqna xi ftit mis-sajf.

Sajf u xitwa

Jien dejjem ngħid li nippreferi x-xitwa mis-sajf. Fix-xitwa l-kesħa tilbsilha imma s-sħana b’ xi mod tolqtok żgur għax veru li llum ħafna minn djarna huma armati bl-arja kkondizzjonata u l-istess huma l-karozzi, imma ħajjitna ma nistħgux ngħadduha d-dar u fil-karozza u f’ dawk il-postijiet fejn hemm l-arja kkundizzjonata biss. Naf li ħafna ma jaqblux miegħi u jien napprezza l-ġosti u l-opinjoni tagħhom. Hekk hi d-dinja, min iħobb ix-xitwa u min iħobb is-sajf. Ħaġa li rridu nifhmu hi li matul is-sena hemm żmien li nkun ferħan jien u hemm żmien li jkun ferħan ħaddieħor – hemm żmien li ngorr jien u hemm żmien li jgerger ħaddieħor. Din hija realtà li ħadd ma jista’ jgħid li mhux veru għax hija n-natura. Biex inkun ġust irrid ngħid li hemm xi ħwejjeġ li nħobbhom fl-istaġun sajfi bħalma huma l-festi tagħna u n-nuqqas ta’ karozzi fit-toroq fix-xhur li l-iskejjel ikunu magħluqin.

Tisħon ir-ras

Meta x-xemx tibda tiżeġ bil-qawwi, f’ pajjiżna għandna xi jkompli jsaħħan l-irjus. Il-festi parrokkjali ġieli jsiru areni ta’ konflitti u battibekki, ġlied, tgħajjir, insulti u ma nafx xiex aktar. Nemmen li s-sħana tas-sajf tagħna ma tikkalmax lil demmna anzi aktar tkompli tikkargah u ġieli jkun hawn min jispiċċa jaqbeż il-limitu.

Il-festi tagħna inħolqu bħala ritwal reliġjuż iżda l-evoluzzjoni tagħhom ħadd ma seta’ jżommha għaliex aħna l-Maltin għandna karattru festiv forsi xi ftit eċċeesiv. Billi l-maġġoranza tal-festi jsiru fis-sajf, is-sħana għandha mnejn  tkompli ssaħħnilna rasna u nispiċċaw immorru wisq bogħod minn dak li għalihom inħolqu l-festi tagħna. Il-kompetizzjoni bejn il-festi irrendiet li dawn il-festi jsiru dak li huma llum, patrimonju uniku ta’ livell għoli li jinkludi bosta snajja u arti. Iżda maż-żmien il-kompetizzjoni saret pika u l-pika ġieli saret għira u l-għira ġieli nbiddlet f’ mibgħeda. U hawn hu l-agħar għax il-mibgħeda u s-sħana tas-sajf jafu jkunu żewġ elementi perikolużi ħafna meta jitħalltu flimkien. Jistgħu jsiru bomba qawwija li tisplodi u għandha mnejn tweġġa’ lil bosta nies!

Mela tajjeb noqgħodu attenti biex f’ dawn il-festi niddeveru aħna u nirrispettaw lil ħaddieħor meta jkun qed jiddeverti. L-istess bħas-sajf u x-xitwa, illum tifraħ inti għax tħobb is-sajf u għada nifraħ jien għax għax ikun wasal l-istaġun li nħobb jien.

Elezzjoni ġenerali

Issa din is-sena għandna aktar xi jsaħħnilna rasna fil-bidu tas-sajf. Il-gvern sejjaħ elezzjoni ġenerali fil-bidu ta’ Ġunju. Tassew li jkun għadu ma bediex uffiċjalment is-sajf iżda s-sħana tkun bdiet. Jekk fejn jidħlu l-festi parrokkjali nsibu lil min ma jinteressawhx, f’din tal-elezzjoni ġenerali ma tantx hawn min jiġi jaqa’ u jqum minnha. L-istatistiċi dejjem urewna li l-Maltin huma l-aktar poplu Ewropew li joħroġ jivvota. Fl-ebda pajjiż Ewropew ma ssir elezzjoni u jkollha konkorrenza ta’ aktar minn 90% ta’ dawk eliġibbli għall-vot ħlief f’ pajjiżna. Dan huwa sinjal tajjeb ukoll għaliex juri li l-poplu jagħti każ u jinteressa ruħu f’ min għandu jmexxih.

L-istorja politika moderna ta’ artna hija kkarattarizzata minn żewġ partiti kbar. Xi partiti żgħar ġieli kellhom xi siġġu imma minn wara l-Indipendenza ’l hawn kienu l-Partit Laburista u l-Partit Nazzjonalista li ddominaw ix-xena politika tagħna.

Ninsabu f’ kampanja elettorali u ninsabu resqin lejn is-sajf. Il-klima politika ilha tinħass li qed tisħon, issa tibda tilħaq gradi għolja, nispera li ma jkunux eċċessivi. Elezzjoni ġenerali hija eżerċizzju l-aktar naturali f’ sistema politika demokratika u għalhekk għandha tittieħed mill-votant bħala att li fih jesprimi bi dritt l-opinjoni tiegħu. Iżda ma rridux nisew li mhux kulħadd għandu l-opinjoni politika tiegħi. Membri tal-familja tiegħi, ħuti, il-mara, uliedi, ħbiebi, il-kollegi tax-xogħol jistgħu jkunu jħaddnu kulur politiku divers minn dak tiegħi. Ma jistax ikun noqgħod niġġieled. Jien għadni dritt għall-opinjoni tiegħi u għandi nagħti dritt lilek li jkollok opinjoni differenti. Sfortunatament il-karattri tagħna l-Maltin ma tantx jifhmu dan il-kunċett! Iżda hawn erġajna għal darba oħra nġibu l-eżempju tas-sajf u x-xitwa. Min hu blu u min hu aħmar u min hu oranġjo u min aħdar u min ma nafx x’ kulur għandu! Imma għandna lkoll nirrispettaw l-opinjoni ta’ xulxin.

Ejjew ma nħallux is-sħana tas-sajf ittellifna mill-paċi. Ejjew ingawdi l-festi tagħna bil-kwiet bla insulti lil ħadd. Ejjew immorru neżerċiaw id-dritt tal-vot b’ serentità bla ma nħallu lil rasna tisħon iżżejjed minkejja li qed tikkarga s-sħana!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 13 ta' Mejju 2017

Xitwa bla ilma

Spiċċat ix-xitwa u bdejna naqdfu sewwa fl-istaġun tar-rebbiegħa. Smajna ma nafx kemm-il darba matul l-istaġun li għadda, dwar in-nuqqas ta’ xita. Tlabna għaliha, niżlet ftit, imma ma nistgħux ngħidu li kellna xi xitwa qalila anzi kien hemm jiem fiha li kienu aktar jixbħu xi jum ta’ April milli ta’ Jannar jew Frar.  Li nafu żgur hu li n-nuqqas ta’ xita li kellna matul ix-xhur xitwin sejjer iħallu l-effett tiegħu fuqna fix-xhur li ġejjin.

Ilma

l-ilma huwa l-aktar likwidu komuni li nsibu fid-dinja. L-ilma pur la fih riħa, la togħma u lanqas kulur. L-ilma jsir silġ fi grad zero Celcius u jsir fwar f’ mitt grad Celcius. Ftit inqas minn tliet kwarti tad-dinja hija miksija bih, madanakollu f’ bosta partijiet tad-dinja, l-ilma tajjeb għax-xorb huwa skars għaliex 3% biss minn dan l-ilma kollu huwa ħelu. Skont stħarriġ tal-Ġnus Magħquda, sas-sena 2025 madwar nofs il-popolazzjoni tad-dinja mhux ser ikollha biżżejjed ilma tajjeb għax-xorb. 

Minħabba l-importanza tal-ilma għall-bniedem u għall-annimal, il-bnedmin dejjem fittxew li jibnu djarhom qrib l-ilma ġieri. Kull ċiviltà twiledet qrib xi xmara. Il-Mesopotamja kienet bejn żewġ xmajjar famużi, it-Tigris u l-Ewfratre. L-Eġizzjani ta’ żmien il-Faragħun kienu jiddependu mill-ilma tax-xmara Nil. Ruma bħala kapitali tal-imperu kellha t-Tevere tagħtiha l-ilma. Bosta bliet oħrajn bħal Rotterdan, Londra, Pariġi, New York u kull belt importanti oħra għandhom tal-inqas xmara waħda għaddejja minnhom.

L-annimali, fosthom aħna l-bnedmin kif ukoll il-pjanti ma jistgħux jgħixu bla ilma u parti kbira mill-ġisem tagħhom huwa magħmul mill-ilma. Pereżempju l-ġisem tal-bniedem fih bejn sittin u sebgħin fil-mija ilma.  L-ilma huwa l-bażi ta’ kull tip ta’ xorb li nixorbu, sew jekk ikun meraq tal-frott, ħalib jew xorb ieħor, sew alkoħoliku jew le.

Il-qawwa tal-ilma

Ġieli nisimgħu b’ maltempati qawwija li jagħmlu ħsara u anke jaħsdu l-ħajja ta’ xi wħud. Pajjiżna mhux eċċezzjoni. L-ewwel maltempata kbira li niftakar jiena seħħet fil-25 ta’ Ottubru, 1979. Dakinhar kont għadni student u biex wasalt mill-iskola ġewwa r-Rabat sad-dar f’ Ħal Qormi konna iltqajna ma’ elf ostaklu. Ġebel fin-nofs tat-triq, ilmijiet iġorru karozzi, siġar maqlugħin u ma nafx xiex iżjed. Dik il-maltempata kienet temmet traġikament il-ħajja ta’ erba’ min-nies. Tant kienet kbira dik it-tempesta li triq ġewwa Ħal Qormi issemmiet għaliha u hekk għadha sal-lum: Triq l-Għarar 1979. Kienet esperjenza tal-biża’!

Il-bniedem huwa s-sid tad-dinja u għalhekk jaf juża l-elementi kollha, anke l-ilma. Qed ngħid element iżda fis-sewwa, l-ilma huwa molekola magħmula mill-idroġenu u l-ossiġnu, u mhux element! Mill-qawwa tal-ilma l-bniedem jista’ jiġġenera l-kurrent. Rota kbira li ddur bil-qawwa tal-ilma li jkun nieżel bis-saħħa minn xi xmara. Illum din it-tip ta’ enerġija ftit li xejn għadna narawha. Ovvajment Malta qatt ma rajnieha għaliex la xmajjar ma għandna u wisq u wisq inqas ilma li jiġri bis-saħħa.

Fil-biedja

Matul ix-xhur tax-xitwa, waqt il-quddies, fit-talb tal-fidili, kont inżid talba għax-xita. Darba waħda mara daħlet fis-sagristija ssaqsini jekk għandix l-għelieqi. Weġibtha fin-negattiv. Ma nafx għalfejn ħasbet li għandi xi ftit raba’. Ma tlabtx għalija biss imma tlabt għaliex naf li l-ilma tax-xita f’ pajjiżna huwa neċessarju daqs ma nafx xiex.  Xi gabillotti kellmuni b’ mod differenti u qsamt magħhom il-preokkupazzjoni tagħhom dwar in-nuqqas ta’ ilma u l-prodott skars li sejrin jagħtu l-uċuħ din is-sena. Qaluli li anke s-siġar, l-aktar dawk taċ-ċitru, sejrin ibatu ħafna għaliex meta suppost kienu reqdin, bdew iwarrdu. Jien ma nifhimx fl-argikoltura, imma nara b’ għajnejja li l-prodotti agrarji din is-sena baqgħu lura.

Mhux fil-biedja biss

Forsi naħsbu li n-nuqqas ta’ xita taffettwa biss il-qasam tal-biedja, imma mhux hekk. Wieħed li għandu ħanut taż-żraben qalli li din ix-xitwa keinet waħda ħażina fejn jidħol bejgħ għaliex in-nies kważi kważi baqgħet tilbes żraben tas-sajf. Ħadd ma xtara żraben ġodda għaliex dawk tas-sena l-oħra ma nfetħux bl-ilma! Persuna oħra li tbiegħ il-ħwejjeġ ukoll ilmentat min-nuqqas ta’ bejgħ ta’ ħwejjeġ xitwin. Din ix-xitwa kienet waħda ħafifa u kulħadd inqeda bil-gkieket tas-snin l-oħra bla ma ħass il-ħtieġa li jixtri oħrajn. Għax fil-verità ftit li xejn ilbisna ħwejjeġ tqal dix-xitwa. Dan in-nuqqas ta’ xita kollu ssarraf  f’ nuqqas ta’ bejgħ, nuqqas ta’ kummerċ. Meta qagħadt naħseb ftit intbaħt kemm ix-xita mhux biss għall-biedja hija neċessarja imma ddawar ir-rota ta’ bosta setturi oħrajn.

Tiskanata kif l-ilma huwa daqstant importanti f’ kull qasam. Taqtira taqtira li jispiċċaw f’ nixxiegħa li tingħaqad ma’ nixxiegħat oħrajn ujiffurmaw xmara. L-ilma li tant drajna insibuh kullimkien bla tbatija ta’ xejn li trid tkun xi xitwa bla ilma bħal din li għadna kif kellna biex nieqfu naħsbu ftit dwar kemm hu prezzjuż.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 2 ta' April 2016

Is-safar

Fih ħafna sabiħ iżda mhux kulħadd isiefer biex igawdi

Ġieli tibda’ titkellem ma’ persuna u l-kliem jaqa’ fuq xi drawwa jew post partikolari. Ħafna drabi sitwazzjoni bħal din twassal biex nibdew nitkellmu dwar xi ħaġa li nkunu rajna jew esperjenzajna waqt xi żjara li nkunu għamilna barra minn Malta.

Safar

Biex wieħed isiefer illum sar eħfef minn qatt qabel u għalhekk is-safar żdied ħafna. Illum ma għadekx taħseb minn xi sena qabel biex tara fejn trid tmur, biex taqta’ l-biljetti, biex tikri kamra f’ lukanda, insomma fi ftit kliem biex torganizza s-safra tiegħek. Illum wieħed jidħol fuq l-internet u jara l-postijiet li jixtieq iżur, iqabbel il-prezzijet, ifittex titjiriet li jwassluh fil-post mixtieq minnu. Kollox mill-kumdità tad-dar. Jeżistu wkoll dawk imsejħin opportunitajiet tal-aħħar minuta, fejn wieħed jista’ jiltaqa’ ma’ okkażjoni ta’ safra bi ftit flus imma li tkun trid tibda fi ftit sigħat. Dan it-tip ta’ safar jgħodd għal dawk avventurużi, l-aktar iż-żgħażagħ imma mhux biss. Illum hawn bosta penzjonanti li meħlusin mix-xkiel li jridu joqgħodu jitolbu jiem ta’ vaganzi mill-post tax-xogħol, isibu opportunità ta’ safra malajr malajr u joħduha.

Gruppi

Hemm imbagħad dawk li jippreferu jsiefru ma’ grupp organizzat minn xi agenzija. Dan it-tip ta’ safar kien aktar popolari xi snin ilu. Illum xorta għadhom jiġu organizzati tours, imma għandi l-impressjoni li ma’ għadhomx popolari daqs qabel. Dawn il-ġiti huma komdi għax wieħed ikollu kollox lest imma fihom l-iżvantaġġ li wieħed ma jistax imur fejn irid imma jkun marbut bil-jiem u l-ħinijiet li jkunu stabbiliti mill-organizzaturi tal-ġita. Dawn huma safriet popolari ma’ persuni anzjani jew persuni li jfittxu safra li fiha jirilassaw.

Qabel nitilqu

Tajjeb li qabel ma wieħed isiefer ifittex ftit fuq il-pajjiż li jkun ser iżur. Illum hawn bosta tagħrif fuq l-internet dwar il-pajjiżi kollha tad-dinja. B’ hekk wieħed ikun jaf xi ftit tal-istroja u tad-drawwiet kif ukoll il-postijiet l-aktar important tal-post li jkun għażel biex iqatta’ vaganza fih. Naf persuni li jġorru mappa magħhom meta jsiefru biex ikunu jafu eżatt fejn ikunu, u jimmarkaw fuqha d-data ta’ meta jkun żaru xi belt.

Sajf jew xitwa

Hawn min jgħidlek li jkun qiegħed jistenna l-vaganzi tas-sajf biex isiefer u b’ hekk jeħles għal ftit jiem mis-sħana tas-sajf Malti. Biex ngħidu d-dritt għandu mnejn isib li fil-post li jkun żar ikun hemm sħana aktar milli jkun hawn f’ pajjiżna. Is-sajf huwa l-aktar staġun popolari għas-safar, imma safra fix-xitwa għandha mnejn tkun esperjenza li ma tintesa qatt. Fix-xitwa wieħed jista jfittex pajjiżi li joffru xenarji li aħna ma nistgħu narawhom qatt f’ pajjiżna, bħal xmajjar bl-ilma għaddej fihom b’ forza tal-għaġeb, jew muntanji miksijin bis-silġ.

Xiri

Illum sirt nemmen li x-xiri waqt is-safar huwa parti mid-DNA tal-ġens Malti. Jiġu organizzati saħansitra safriet biex isir ix-xiri minn swieq kbar. U meta ma nkunux f’ xi safra organizzata għax-xiri xorta nkunu rridu nsibu fejn imbattlu ftit il-bwiet. Niskanta nara nies li meta jkunu imsiefra jidħlu fi stabilimenti li jintabu f’ pajjiżna wkoll. Stabilimenti li jkollhom l-istess prodotti u l-istess prezzijiet ta’ dawk f’ Malta. Imma nerġa’ ngħid li dak huwa d-DNA tagħna.

Safar b’ differenza

Sa issa semmejt biss safar bħala mezz ta’ serħan jew bħala divertiment imma hemm bosta safar ieħor. Minkejja li spiss nisimgħu kliem li jiddisprezza liż-żgħażagħ, u ġieli dan il-kliem ikun ġust, ma għandniex ninsew kemm żgħażagħ isiefru b’ għan nobbli. Qiegħed nirreferi għal dawk il-ħafna persuni li sena wara sena jmorru jgħinu nies fil-bżonn lil hinn minn xtutna. Tfal, zgħażagħ, adulti, anzjani, morda jew persuni bi ħtiġijiet speċjali spiss isibu l-għajnuna ta’ żgħażagħ Maltin li joffru xi żmien biex jgħinu lil dawn l-imsejknin.

Qsim il-qalb

Min jaf kemm dmugħ ixxerred minn għajnejn l-ommijiet li kienu jaraw lill-uliedhom jitilqu artna sabiex ifittxu xortihom il bogħod mill-familja. L-Awstralja, l-Amerka, il-Kanada u l-Ingilterra laqgħu eluf ta’ Maltin li marru jfittxu x-xogħol hemmhekk. Qabel ma fetħu bwiebhom dawn l-artijiet il-Maltin kienu jemegraw lejn Tuneż, l-Algerija jew pajjiżi Afrikani oħra. Dan kien tip ta’ safar li kien inikket mhux biss lil min kien jagħmlu imma wkoll lil dawk li kien jinfired minnhom.

Mhux l-ewwel darba li bdejt nitkellem ma’ xi persuni waqt xi titjira. Kemm hemm min ma jsifirx għall-gost! Ġieli tkellimt ma’ persuni li kienu sejrin iżuru xi qarib jew qariba marida u minn kliemhom tinduna li aktarx li din sejra tkun l-aħħar darba li dawn il-persuni ser jiltaqgħu. Isir ukoll safar biex dak li jkun ikun ikkurat minn xi marda li għaliha ma jkunx hemm kura Malta. Mhux safar ta’ qsim il-qalb dan ukoll?

Kultant tħares lejn is-sema u tara xi ajruplan. Għandek mnejn ma tagħtix każ jew għandek mnejn jiġrilek bħali u tgħid “Min jaf kemm hemm nies fuqu dak l-ajruplan. Min jaf għalfejn qegħdin fuqu?”

Fr. Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher fin-Nazzjon 6 ta' Settembru 2014