Marsalforn

Marsalforn 1940

Waħda mill-aktar bajjiet popolari ma’ dawk li jżuru Għawdex hija l-Bajja ta’ Marsalforn. Illum Marsalforn huwa l-aktar post turistiku fil-gżira tat-tliet għoljiet u fih wieħed isib lukandi u ħwienet tal-ikel, barijiet u x’naf jien.

Isem

Marsalforn hija kelma komposta. "Marsa" hija kelma Għarbija li tfisser 'port' jew 'bajja'. Hemm nuqqas ta' qbil dwar l-oriġini tat-tieni parti tal-kelma - "forn". Forn ifisser "forn" bil- Malti u l-Għarbi , iżda huwa improbabbli ħafna li dan ikollu x'jaqsam ma' Marsalforn, għax ma tanx kien jagħmel sens li jinbena forn f'żona b'popolazzjoni żgħira. Hemm min jgħid l-kelma “forn” ġejja minn xi tip ta’ dgħajsa billi sakemm  fis-seklu XVII beda jintuża l-port tal-Imġarr, hawn kien il-port prinċipali tal-gżira Għawdxija. Oħrajn isostnu li l-kelma “forn” tirreferi għal daħla, forma ta’ għar jew arkata li jitħaffru bil-kurrent tal-ilma baħar, u biex ngħidu d-dritt f’din ix-xaqliba ta’ Għawdex insibu ħafna minn dawn id-daħliet, fosthom l-aktar magħrufa kienet Għar Qawqla, li llum ma għadhiex teżisti, mhux minħabba l-iżvilupp tal-bniedem imma minħabba n-natura. Dawn it-tip ta’ għerien jew arkati, jew twieqi, kienu jissejħu “forna” u għalhekk għandu mnejn Marsalforn ħa ismu minnhom u jfisser il-bajja tal-għerien!

X’hemm speċjali?

F’Marsalforn hemm wied fertili mdawwar b’diversi għoljiet u kien magħruf bħala l-“kenn tal-għoljiet”. L-aktar famuża minn dawn hija l-Għolja tas-Salvatur li xi wħud isejħulha l-Għolja tal-Merzuq. Ma’ din insemmu l-Għolja tal-Qolla s-Safra u l-Għolja tal-Qolla l-Bajda; tliet għoljiet li kienu jidhru meta xi ħadd kien ikun riesaq lejn Għawdex bil-baħar. Ma ninsewx li kif għidna hawn kien il-port prinċipali tal-gżira. Din hija waħda mit-teoriji għaliex Għawdex jissejjaħ il-Gżira tat-Tliet Għoljiet. L-Għolja tal-Merżuq hija famuża għall-istatwa ta’ Kristu Salvatur li naraw fil-quċċata tagħha. Din tixbah l-istatwa ta’ Kristu fuq il-muntajna Corcovado f’Rio de Janeiro, il-Brażil, iżda fil-qies tagħha, din ta’ Għawdex hija ferm iżgħar. L-istatwa li naraw illum hija t-tielet waħda li kien hemm f’dan il-post. Fil-bidu tas-seklu XX kien twaqqaf salib f’dan il-post. Fis-sena 1904, l-Isqof Giovanni Marija Camilleri, ikkonsagra lill-gżira ta' Għawdex lil Ġesù Redentur u bħala tifkira ta' din il-konsaggrazzjoni saret statwa ta' Kristu Salvatur minflok is-salib kbir tal-injam. It-tieni statwa sabet postha fl-1960 u kienet xogħol ta’ Wistin Camilleri. Dik li nsibu llum saret fis-snin sebgħin minn studenti tal-Iskola tas-Snajja ta’ Għawdex.

Fl-imgħoddi, ħafna Għawdxin, u forsi anke xi Maltin, kienu jirreferu għall-Għolja tal-merżuq  bħala 'il-vulkan' Iżda din l-għoljiet qatt ma kienet u qatt ma se tkun vulkan, u dan ġie kkonfermat mix-xjenza ġeoloġika. Madankollu, in-nuqqas ta’ għarfien kien ta lok għal ħafna leġġendi u ipoteżi, fosthom li ġieli joħroġ id-duħħan tal-vulkan minn fuq l-għoljiet. Din l-idea kienet imxerrda sew mal-poplu Għawdxi sal-punt li ġieli kienet tissejjaħ L-Għolja tal-Munġbell. Munġbell kienet il-kelma Semitika għal vulkan. F’Marsalforn wieħed għadu jista’ jsib triq bl-isem ta’ Triq il-Munġbell.

Knisja ta’ San Pawl

Il-knisja li nsibu f’Marsalforn illum għandha storja twila ħafna u aktarx li hija it-tielet jew ir-raba’ waħda mibnija fil-post. Hija ddedikata lil San Pawl Apposltu għax hawn il-ħsieb li San Pawl meta telaq minn Malta, għadda Għawdex biex jipprietka lill-Għawdxin qabel baqa’ sejjer Ruma. U jekk mar Għawdex bilfors kellu jidħol Marsalforn għax dak kien il-port tal-gżira. Minħabba din it-tradizzjoni, ma nafux meta twaqqfet l-ewwel kappella. Il-knisja llum tinsab f’qagħda mill-aħjar u fiha għadu jsir il-quddies. Il-kwadru titualri tagħha juri lil San pawl ifarfar il-lifgħa fin-nar. Huwa xogħol tal-pittur Giuseppe Bonnici. Fil-knisja nsibu wkoll statwa ta’ San Pawl li saret minn Wistin Camillerifl-1925. Ta’ kull sena f’din il-knisja ssir il-festa tan-Nawfraġju ta’ San Pawl.

Leġġenda

Qabel ma nbniet il-fortizza li nsibu fil-bajja, Marsalforn kien psot li spiss kien ikollu xi żjara mill-furbani. Hemm leġġenda li tgħid li darba bil-lejl daħal xini tal-furbani fil-port u xi wħud minn dawn il-furbani niżlu l-art ifittxu ikel u ilma. Jingħad li daħlu f’fron fejn kien hemm għadd ta’ xebbiet iħejju l-ħobż għall-għada. Dawn meta raw il-furbani twerwru u ħabtu ser jaħarbu mill-bieb ta’ wara tal-forn, iżda waħda minnhom qabdet biċċa għaġina mill-għaġna li kienet qed tagħmel u waddbitha għal wiċċ wieħed mill-furbani. It-tfajliet l-oħra għamlu bħalha u qam storbju sħiħ tant li qamu ħafna ġirien li dlonk ingħaqdu u keċċew lill-furnani lura lejn ix-xini tagħhom.

Illum Marsalforn kiber u żviluppa. Sar l-iktar post popolari tas-sajf f’Għawdex. Madanakollu dan il-psot għadu l-post tas-sajjieda u għalhekk anke l-ekonomija tista’ tgħid li tibbaża fuq is-sajd kif ukoll fuq it-turiżmu. Dan huwa Marsalforn!

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -24 ta' Awwissu 2024

San Paolo Fuori le Mura

 

Illum nixtieq naqsam magħkom xi ftit tagħrif dwar waħda mill-Bażiliċi Maġġuri li nsibu fil-belt ta’ Ruma. Qed nirreferi għal San Paolo fuori le Mura. Din hija it-tieni l-akbar Bażilika Papali wara dik ta’ San Pietru fil-Vatikan. Din tinsab fuq Via Ostiense, fuq ix-xatt tax-xmara Tevere, madwar żewġ kilometri bogħod mis-swar li l-Imperatur Awreljanu kien bena madwar il-belt ta’ Ruma bejn is-snin 270 u 275 sabiex iħarsu l-belt mill-attakki tal-Barbari. Minn hawn ħadet isimha din il-Bażilika, fuori le mura li tfisser barra mis-swar tal-belt.  Hawnhekk tradizzjonalment huwa l-post fejn kien jinstab il-qabar tal-Appostlu San Pawl. Fil-fatt din il-knisja tinstab madwar tliet kilometri bogħod mill-kumpless ta’ knejjes imsejjaħ Tre Fontane, il-post fejn il-qaddis kien sofra l-martirju. Il-qabar tal-Appostlu jinsab sewwasew taħt l-altar  Papali fil-Bażilika. Għal din ir-raġuni, matul is-sekli, hawn dejjem kien post ta’ pellegrinaġġ. Sa mis-seklu VII il-liturġija u l-lampa votiva li hemm tixgħel fuq il-qabar tal-Appostlu kienu fdati lill-patrijiet Benedittini tal-Abbazija li tmiss mal-Bażilika ta’ San Pawl.  

Storja

Qabel ma nbniet l-ewwel knisja, f’dan il-post konna nsibu ċimiterju li kien jintuża bejn l-ewwel u t-tielet seklu wara Kristu. Fiċ-ċimiterju kienu jinsabu bosta oqbra u mawsolej. Bħalma ġara fil-każ tal-Appostlu Pietru hekk ġara fuq il-qabar ta’ Pawlu. Hawn ukoll dlonk wara l-martirju sar post ta’ devozzjoni kbira mill-ewwel Insara ta’ Ruma. Fuq il-qabar inbena monument żgħir. l-istoriku Eusebio ta’ Ċesarea (265 – ċ 340) fil-kitba tiegħu Historia Ecclesiastica jsemmi parti minn ittra li l-presbiteru Gaju kien kiteb lill-Papa Żeferinu (198 – 217/ 218). Il-presbiteru jsemmi żewġ kolonni li huwa jsejjaħ trofej, li kienu twaqqfu fuq l-oqbra tal-appostli, waħda fuq l-għolja tal-Vatikan u l-oħra f’Via Ostiense. Fil-Liber Pontificales tal-Imperatur Kostantinu  (274 – 337) nsibu li l-post fejn indifen Pawlu kien sar wieħed devozzjonali ħafna u għalhekk kienet inbniet minnu daqxejn ta’ knisja, jew aħjar Bażilika. Il-Bażilika ta’ Kostantinu kienet ikkonsagrata fis-sena 324.

Il-Bażilika li kien bena Kostantinu biż-żmien saret ċkejkna wisq biex taqdi l-ħtiġijiet tal-pellegrini li bdew iżuru dan il-post. Għalhekk dik twaqqgħet u fis-sena 390 minflokha bdiet tinbena oħra. Biż-żmien din il-knisja kompliet tissebbaħ. Il-Papa Ljun il-Kbir (440 – 461) beda d-drawwa li fil-Bażilika jsiru xbiehat tal-Papiet maħdumin fil-mużajk. Dawk kienu jitpoġġew fuq in-navi tal-kursija ċentrali. Fis-seklu IX il-Papa Ġwanni VIII (898 – 900) kien bena swar b’għadd ta’ torrijiet madwar il-Bażilika sabiex iħarsuha.  Fis-seklu XI inbena l-kampnar tal-Bażilika. Fl-1285 il-bażilika kompliet tissebbaħ billi saritilha it-tribuna mill-iskultur Arnolfo di Cambio (1240 ċ – 1310 ċ). Dik is-sena wkoll kien iżżanżan il-gandlier tal-irħam li jżomm il-blandun fi żmien il-Għid. Dik is-sena wkoll inbena il-kjostru tal-knisja. Fl-1600 il-Papa Klement VIII (1592 – 1605) bena l-altar maġġur u fl-1724 il-Papa Benedettu XIII (1724 – 1730) bena l-kappella tal-Kurċifiss, illum imsejħa l-kappella tas-Sagrament.

Matul il-lejl tal-15 ta’ Lulju tas-sena 1823 nar kbir ħakem lill-Bażilika. Dan in-nar  qered tista’ tgħid din il-knisja għal kollox. Kien ħtija ta’ ħaddiem li kien qiegħed isewwi s-saqaf tal-knisja li seħħet din id-diżgrazzja. Huwa kien nesa n-nar li kien kebbes biex jaħdem, telaq lejn daru bla ma tfiegħ u seħħ dak li seħħ. F’dak il-lejl kien hemm ragħaj li ra n-nar u mar malajr javża lill-patrijiet tal-abbazija ta’ ħdejn il-Bażilika. Fi żmien li la kien hemm il-mezzi ta’ komunikazzjoni u lanqas il-mezzi tat-trasport li għandna llum, minn x’ħin ir-ragħaj intebaħ bin-nar sakemm waslu l-pumpieri tat-tifi tan-nar kienu laħqu għaddew madwar sagħtejn. Bosta opri inqerdu, imma fortunatament it-tribuna, il-gandlier tal-blandun u l-apside ħelsuha ħafif.

Bini mill-ġdid

Fl-1825 il-Papa Ljun XII (1823 – 1829) kiteb l-enċiklika Ad plurimas u fiha ħeġġeġ lill-isqfijiet sabiex jagħmlu ġabra mingħand il-fidili bl-iskop li tinbena mill-ġdid il-Bażilika ta’ San Pawl. L-appell tal-Papa ntlaqa’ tajjeb ħafna u bdew jaslu flus kbar mingħand l-Insara tad-dinja kollha. Fost id-dinjitarji li taw sehemhom għall-bini mill-ġdid ta’ din il-knisja nsibu r-Re Karlu Feliċ ta’ Sardenja, ir-Re Karlu X ta’ Franza, ir-Re l-ġdid, Franġisku I tar-Renju ta’ Napli u Sqallija kif ukoll iż-Żar Nikola I tar-Russja u Ibraħim Pascia Viċire tal-Eġittu.

Is-sena ta’ wara inbeda ix-xogħol tal-bini mill-ġdid tal-Bażilika. Fl-1840 il-Papa Gregorju XVI (1831 – 1846) ikkonsagra l-altar tal-Bażilika imma kellu jkun il-Beatu Papa Piju IX (1846 – 1878) biex nhar l-10 ta’ Settembru, 1854 ikkonsagra il-Bażilika. Madankollu ix-xogħol fil-Bażilika baqa’ sejjer sal-1874. Fl-1928 tlesta il-kjostru meraviljuż li hemm quddiem il-knisja. Fl-2006 sar xogħol biex il-qabar tal-Appostlu Pawlu jkun jista’ jidher minn dawk li jżuru l-Bażilika.

Opri

Il-Bażilika minn ġewwa fiha ħames navati u għandha forma ta’ salib Latin. In-navati huma mifrudin minn kolonni kbar tal-granit. Fil-faxxa ta’ fuq il-kolonni nsibu l-kwadri tal-papiet kollha maħduma fil-mużajk. Dawn il-kwadri jduru mal-knisja kollha. Fil-korsija tan-nofs bejn it-twieqi insibu 36 pittura li tirrapreżenta siltiet mill-ħajja ta’ San Pawl. L-ewwel pittura fuq in-naħa tal-lemin tal-altar papali turi l-miraklu tal-lifgħa li l-Appostlu wettaq f’pajjiżna.  F’din il-Bażilika indifnu żewġ papiet, il-Papa San Feliċ III (483 -492) u l-Papa Ġwanni XIII (965 – 972).

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Frar 2024

Il-ħin

 

Dan l-aħħar il-kunvent li fih ngħix jien, dak tal-patrijiet Dumnikani ta’ Gwardamanġa f’Tal-Pietà, qed isiru fih ħafna xogħolijiet ta’ restawr u riabitazzjoni. Kollox jasal ħinu! Fost xogħolijiet oħra sar xogħol fit-taraġ li mill-bieb tas-sagristija jwassal lil dak li jkun għas-sular li fih ngħixu aħna l-patrijiet u jibqa’ tiela’ sa fuq il-bejt tal-knisja. Mal-ħajt ta’ waħda mill-indani tat-taraġ poġġejna arloġġ li wieħed benefattur għoġbu jagħtina. Ġie sabiħ ħafna imma billi l-bini f’kunvent ikun ta’ daqs wisq akbar minn ta’ dar normali, rajna li kien hemm spazju biex ħdejn dan l-arloġġ niktbu skrizzjoni. Ridna li din l-iskrizzjoni tkun meħudha mill-Bibbja u fl-istess waqt tkun marbuta mal-ħin. L-għażla waqgħet fuq kliem San Pawl, sewwasew mill-ewwel ittra tiegħu lit-Tessalonkin. Din is-silta tgħid hekk: “Kull ħin niżżu ħajr ’l Alla.” Xtrajna l-ittri u nġbarna l-komunità kollha biex inwaħħluhom f’posthom. Timmaġinawx li konna xi folla. Il-komunità kollha tfisser l-kappillan, il-fra u jien. Xħin lestejna din il-biċċa xogħol, u kollha konna sodisfatti biha, moħħi beda jaħseb fuq il-ħin. Kemm hu importanti f’ħajjitna. Għalhekk jeżisti l-arloġġ. Ħsibt ukoll li tabilħaqq kliem l-Appostlu Pawlu jagħmel sens għax tassew li kull ħin irridu nroddu ħajr lil Alla li jkun silifna dak il-ħin li nkunu qed ngħixu.

L-arloġġi

Bdejt naħseb ftit kemm hu oġġett utli għalina l-arloġġ. Ħsibt ma’ kemm-il arloġġ niltaqa’ matul il-jum. Rajt li jekk inkun sejjer inqaddes, mill-kamra tiegħi sas-sagristija niltaqa’ ma’ numru ta’ arloġġi. L-ewwel wieħed huwa dak tal-mowbajl. Qabel kont inżomm arloġġ tal-idejn imma minn meta konna msakkrin ġewwa minħabba l-imxija tal-Covid, drajt mingħajru u llum sar idejjaqni allura ma għadnix nilbsu u minflok nara x’ħin ikun sar minn fuq il-mowbajl. It-tieni arloġġ li nara huwa dak diġitali li għandi f’kamarti. Dan komdu għax anke minn fuq is-sodda nilmħu u għalhekk matul il-lejl inkun naf x’ħin ikun sar jekk nistembaħ. Faċċata ta’ kamarti hemm kċina ċkejkna fejn wieħed ikun jista’ jieħu naqra te jew jixwi xi biċċa ħobż. Hemm għandna arloġġ ieħor li qiegħed sewwasew faċċata tal-bieb tal-kamra, għalhekk anke jekk inkun irrid, ma nistax ma narahx. Fit-tarf tal-kurutur imbagħad hemm Grand Father Clock u kif ninżel it-taraġ insib ma’ wiċċi dak l-arloġġ li semmejt fil-bidu. Nidħol is-sagristija u hemmhekk ukoll hemm arloġġ ieħor biex dak li jkun ser iqaddes joħroġ fil-ħin. U dan kollu f’mhux aktar minn għoxrin metru kollox. U għax forsi dawn l-arloġġi kollha ma humiex biżżejjed, kif noħroġ inqaddes ma’ ħajt tal-knisja hemm arloġġ ieħor biex is-saċerdot ma jtawwalx wisq fl-omelija. Insomma din ma hijiex problema għalija. Jien ma nħobbx intawwal u dak li nkun irrid ngħidu naqbad u ngħidu bla ħafna kliem. Imma mhux kulħadd bħali.

B’dawn l-arloġġi kollha madwari bil-fors ikolli nagħti kas il-ħin u niżżi ħajr lil Alla li silifuli.

Il-ħin itir

Naħseb taqblu miegħi li aktar ma jkollok x’tagħmel aktar tidher qasira l-ġurnata. Jasal filgħaxija u ssib li tkun għamilt nofs dak li jkollok f’moħħok li tagħmel. Sewwa jgħidu li l-ħin itir. Meta tkun għadek żgħir, l-aktar meta jkun wasal Setembru u terġa’ tibda l-iskola u taħseb f’Ġunju u l-vaganzi tas-sajf, tara ż-żmien bħal eternità. Meta tikber tgħaddi sena bħar-riħ. Araw, qisu l-bieraħ bdejna s-sena u diġa ttieklet kważi nofsha. X’jien ngħid? Qisu l-bieraħ bdejna dan is-seklu u kważi diġà għadda kwart minnu. Sewwa jgħidu li ż-żmien itir u ma jistenna lil ħadd.

Meta jieqaf l-arloġġ

Meta ngħid “jieqaf l-arloġġ” ma rridx ninftiehem għal meta l-arloġġ jispiċċalu l-ħabel jew il-batterija u ma jaħdimx aktar imma għal meta tara l-ħin twil u ma jrid jgħaddi b’xejn. Dan huwa l-ħin psikoloġiku. Immaġinaw bniedem qed jistenna riżultat mediku kif ikun fuq ix-xwiek sakemm jasallu. Il-ħin jidher donnu itwal mis-soltu, ma jkun irid jgħaddi b’xejn. U ma hemmx għalfejn inkunu f’sitwazzjoni bħal din biex jieqaf l-arloġġ. Immaġina tkun f’ajruport ġej lura Malta u l-ajruplan jittardja. Sa siegħa tissaporti imma mbagħad tibda kull ħin tħares lejn l-arloġġ biex tara kemm għadda ħin u ssib li minn darba għal oħra li tkun ħarist lejh ikunu għaddew biss ftit minuti, jekk mhux sekondi. Dan huwa l-ħin psikoloġiku għax fil-verità s-sekondi, il-minuti u s-sigħat jibqgħu għaddejjin l-istess.

Il-ħajr

Illum meta nħares lejn l-arloġġ u l-kitba li hemm fit-taraġ tagħna sirt ngħid “grazzi” f’qalbi għax minkejja kollox, minkejja li l-ħin jgħaddi jiġri u spiss 24 siegħa kuljum ma jkunux biżżejjed, jew jekk inkun anzjuż u nkun nixtieq li l-ħin jgħaddi kemm jista’ jkun malajr imma donnu l-ħin ikun sejjer lura u mhux il quddiem, niftakar li hemm minn ma għandux ix-xorti li jiġġieled biex ilaħħaq mal-ħin, jew itertaq qalbu biex dan jgħaddi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 3 ta' Ġunju 2023

Il-Madonna tal-Mellieħa

Kemm-il darba ngħaddu mir-raħal pittoresk tal-Mellieħa u naraw quddiemna dak is-santwarju fil-quċċata? Kemm naħsbu dwaru u dwar l-istorja antika li fih? Nibża’ li huma aktar Turisti li jafu dwaru milli aħna l-Maltin għalhekk tajjeb li llum ngħidu xi ħaġa fuq dan.

Devozzjonijiet

Pajjiżna għandu bosta devozzjonijiet partikolari lejn il-Madonna. Dawn imorru lura mijiet ta’ snin u llum nistgħu ngħidu li saru parti mill-patrimonju reliġjuż ta’ pajjiżna. Hawn bosta kappelli u knejjes iddedikati lill-Madonna ġewwa Malta u bosta minnhom għandhom xi devozzjoni speċjali, biss imbagħad hawn oħrajn li d-devozzjoni lejhom hija mifruxa ma’ Malta kollha bħalma hija propju d-devozzjoni lejn Il-Madonna hekk imsejħa tal-Mellieħa.

Il-Madonna tal-Mellieħa

It-tradizzjoni tgħidilna li d-devozzjoni lejn il-Madonna f’dan il-post bdiet mal-wasla tal-fidi Nisranija ġewwa artna. Tant hu hekk li din it-tradizzjoni tgħid li x-xbieha li hemm fl-għar tal-Madonna fil-Mellieħa, li nsibu sewwasew taħt il-knisja parrokkjali tal-post, kienet impittra minn San Luqa li wasal Malta nawfragat  fuq l-istess xini ma’ San Pawl madwar is-sena 60. Ma nafux minn ikkonsagrat dan il-għar u lanqas meta. Xi wħud jaħsbu kien ikkonsagrat minn San Pawl u xi oħrajn huma tal-fehma li l-konsagrazzjoni tiegħu saret minn San Publiju l-ewwel Isqof ta’ Malta. Imbagħad hemm oħrajn li jemmnu li dan kien ikkonsagarat fl-1090 mill-Konti Ruġġieru. Li nafu hu li reġa’  ġie kkonsagrat mill-Isqof Alferan De Bussan, fl-21 ta’ Mejju tal-1747.

Aktarx li dan is-Santwarju fil-bidu kien iddedikat lill-maternità tal-Madonna iżda wara l-Assedju l-Kbir, fl-1565, dan ġie ddedikat lit-twelid ta’ Marija Santissima, il-Bambina,  jew kif nafuha aħjar, il-Vitorja. Fl-1436 l-Isqof Senatore de Mello kiteb lista tal-għaxar parroċċi Maltin tal-kampanja li kienu jeżistu, il-Mellieħa kienet waħda minnhom. Kien f’dan is-Santwarju li twaqqfet il-paroċċa tal-Melliieħa li kellha t-territorju tagħha jmiss man-Naxxar u l-Mosta. Fl-1551 it-Torok ħabtu għal Malta u l-Mellieħa kienet fost l-aktar irħula li batiet. Wara dan l-attakk il-parroċċa kellha tingħalaq għaliex il-Mellieħa tbattlet min-nies minħabba l-biża’ ta’ aktar attakki.

Wara l-1565

Wara l-Assedju l-Kbir  is-sigurtà fuq xtajtna żdiedet u għalhekk in-nies reġgħu bdew imorru joqgħodu fil-Mellieħa. Fl-1584 beda jieħu ħsieb dan is-santwarju  wieħed patri Agostinjan li xerred bil-kbir id-devozzjoni lejn il-Madonna f’dan il-post. Fl-1587, is-santwarju għadda f’idejn Dun Bennard Cassar li fl-1603 inħatar bħala rettur tiegħu.

Waqt ħbit ieħor mit-Torok fuq Malta fl-1614 jingħad li dawn daħlu fis-santwarju u għamlu ħerba. Hemm storja li tgħid li wieħed suldat Tork ħareġ is-sejf tiegħu u giref ix-xbieha tal-Madonna. Dan ftit wara nħakem minn marda qalila. Huwa ntebaħ li dik il-marda kienet kastig ta’ dak li wettaq u għalhekk talab lill-Madonna biex ifieq. Talbu kien mismugħ u bħala radd ta’ ħajr bagħat ħafna xemgħat lil dan is-santwarju. Dan il-fatt inkiteb mill-Isqof Balaguer fil-viżita pastorali tiegħu. Il-Gran Mastru Alof de Wignacourt kien imur iżur dan is-santwarju kull nhar ta’ Sibt. Minn hawn id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Mellieħa kibret u nxterdet ma’ Malta kollha.

Mill-ġdid parroċċa

Fl-1844 il-Mellieħa reġgħet saret parroċċa u s-santwarju beda jintuża bħala knisja parrokkjali. Fl-1881 bdiet tinbena l-knisja parrokkjali l-ġdida fuq is-santwarju stess. Din tlestiet fl-1898, ġiet ikkonsagrata mill-Isqof Mauro Caruana fit-18 ta' Frar 1930. Il-parroċċa ġiet dikjarata Arċipretali minn Monsinjur Arċisqof Charles J. Scicluna nhar it-8 ta' Settembru 2015.

L-għar tal-Madonna tal-Mellieħa huwa post ta’ pellegrinaġġi. Fih nistgħu naraw għadd ta’ kwadri eks voto li waħedhom huma xhieda tad-devozzjoni li kien u għadu jgawdi dan is-santwarju.

Inkurunazzjoni

Ix-xbieha tal-Madonna tal-Mellieħa ġiet inkurunata nhar il-Ħadd 24 ta’ Settembru 1899 mill-Isqof ta’ Malta Pietru Pace, l-Isqof Giovanni Maria Camilleri ta’ Għawdex u mill-Isqof Awżiljarju Savatore Gaffiero f’isem il-Papa Ljun XIII.

F’Ġunju 2016 tlesta r-restawr li sar fuq ix-xbieha tal-Madonna tal-Mellieħa. Dan ir-restawr reġa’ ta d-dehra oriġinali tal-pittura. Studjużi llum jaħsbu li din hija xogħol tas-seklu XV u aktarx sar minn xi artist minn Sqallija.

Waqt l-ewwel żjara tiegħu f’Malta, il-Papa San Ġwanni Pawlu II żar dan is-santwarju fis-26 ta’ Mejju 1990. Dakinhar huwa kien iltaqa’ mal-familjari tal-missjunarji Maltin.

Dan huwa ftit dwar dan is-santwarju għażiż għal bosta minna l-Maltin. Nispera li issa li qrajt dan, la tkun il-Mellieħa u quddiem għajnejk tara l-knisja, tiftakar xi storja għandha warajha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Jannar 2023

San Paolo Fuori le Mura

F’dawn il-jiem fejn pajjiżna jiċċelebra l-festa tal-wasla ta’ San Pawl f’artna, nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar waħda mill- Bażiliċi Papali li bħala titular għanda lil San Pawl. Qiegħed nirreferi għal San Paolo Furi le Mura f’Ruma. Hija it-tieni l-akbar Bażilika Papali wara dik ta’ San Pietru fil-Vatikan. Tinsab fuq Via Ostiense, fuq ix-xatt tax-xmara Tevere, madwar żewġ kilometri bogħod mis-swar li l-Imperatur Awreljanu kien bena madwar il-belt ta’ Ruma bejn is-snin 270 u 275 sabiex iħarsu l-belt mill-attakki tal-barbari. Minn hawn ħadet isimha din il-Bażilika, fuori le mura tfisser il barra mis-swar tal-belt.  Hawnhekk tradizzjonalment huwa l-post fejn kien jinstab il-qabar tal-Appostlu San Pawl. Fil-fatt din il-knisja tinstab madwar tliet kilometri bogħod mill-kumpless ta’ knejjes imsejjaħ Tre Fontane, il-post fejn il-qaddis kien sofra l-martirju. Il-qabar tal-Appostlu jinstab sewwasew taħt l-altar  Papali fil-Bażilika. Għal din ir-raġuni, matul is-sekli, hawn dejjem kien post ta’ pellegrinaġġ. Sa mis-seklu VII il-qabar tal-Appostlu kien fdati lill-patrijiet Benedittini tal-Abazija li jmiss mal-Bażilika ta’ San Pawl.  

Knejjes

Qabel ma nbniet l-ewwel knisja f’dan il-post konna nsibu ċimiterju li kien jintuża bejn l-ewwel u t-tielet seklu wara Kristu. Fiċ-ċimiterju kienu jinstabu bosta oqbra u mawsolej. Bħalma ġara fil-każ tal-Appostlu Pietru hekk ġara fuq il-qabar ta’ Pawlu. Hawn ukoll dlonk wara l-martirju sar post ta’ devozzjoni kbira mill-ewwel Insara ta’ Ruma. Fuq il-qabar inbena monument żgħir. Il-post fejn indifen Pawlu kien sar wieħed devozzjonali ħafna u għalhekk L-Imperatur Kostantinu bena knisja fil-post. Din kienet ikkonsagrata fis-sena 324.

Il-Bażilika li kien bena Kostantinu biż-żmien saret ċkejkna wisq biex taqdi l-ħtiġijiet tal-pellegrini li bdew iżuru dan il-post. Għalhekk dik twaqqgħet u fis-sena 390 u minflokha bdiet tinbena oħra. Matul il-lejl tal-15 ta’ Lulju tas-sena 1823 nar kbir ħakem lil din il-Bażilika. Dan in-nar  qered tista’ tgħid din il-knisja għal kollox. Bosta opri nqerdu, imma fortunatament it-tribuna, il-gandlier tal-blandun u l-apside ħelsuha ħafif.

Tinbena mill-ġdid

Fl-1825 il-Papa Ljun XII kiteb l-enċiklika Ad plurimas u fiha ħeġġeġ lill-isqfijiet sabiex jagħmlu ġabra mingħand il-fidili bl-iskop li tinbena mill-ġdid il-Bażilika ta’ San Pawl. L-appell tal-Papa intlaqa’ tajjeb ħafna u bdew jaslu flus kbar mingħand l-Insara tad-dinja kollha. Fost id-dinjitarji li taw sehemhom għall-bini mill-ġdid ta’ din il-knisja insibu r-Re Karlu Feliċ ta’ Sardenja, ir-Re Karlu X ta’ Franza, ir-Re l-ġdid, Franġisku I tar-Renju ta’ Napli u Sqallija kif ukoll il-Kżar Nikola I tar-Russja u Ibraħim Pascia Viċire tal-Eġittu.  Is-sena ta’ wara nbeda ix-xogħol tal-bini mill-ġdid tal-bażilika li baqa’ sejjer sal-1874. Fit-23 ta’ April, 1891 splodiet il-fabbrika tal-polvri Forte Portuense li kienet tinsab fil-qrib. Bl-isplużżjoni tkisser il-ħġieġ ikkulurit u ddisinjat tat-twieqi li kien sar fl-1830. Minflok il-ħġieġ wara tqiegħdu folji rqaq tal-alabastru li kienu ingħataw mir-Re Fuad tal-Eġittu. Fl-1928 tlesta l-kjostru meraviljuż li hemm quddiem il-knisja. Fl-2006 sar xogħol biex il-qabar tal-Appostlu Pawlu  biex dan ikun jista’ jidher minn dawk li jżuru l-Bażilika.

Barra u ġewwa

Hekk kif wieħed jidħol mill-kjostru ffurmat minn 150 kolonna li jinsab quddiem il-Bażilika jara statwa fin-nofs. Bla dubju din hija statwa ta’ San Pawl. Il-Bażilika minn ġewwa fiha ħames navati u għandha forma ta’ salib Latin. In-navati huma mifrudin minn kolonni kbar tal-granit. Fil-faxxa ta’ fuq il-kolonni nsibu l-kwadri tal-papiet kollha maħduma fil-mużajk. Dawn il-kwadri jduru mal-knisja kollhau huma waħda mill-attrazzjonijiet tal-bażilika. Fil-korsija tan-nofs bejn it-twieqi nsibu 36 pittura li tirrapreżenta siltiet mill-ħajja ta’ San Pawl. L-ewwel pittura fuq in-naħa tal-lemin tal-altar papali turi l-miraklu tal-lifgħa li l-Appostlu wettaq f’pajjiżna.  Bejn il-parti fejn joqgħodu n-nies u l-parti fejn hemm l-altar insibu dak li jissejjaħ l-ark ta’ Galla Palcida. Fuq dan l-ark naraw mużajk ta’ Kristu u s-simboli tal-erba’ Evanġelisti filwaqt li taħthom naraw l-24 raġel għaref. Taħt nett naraw xbiehat ta’ San Pietru u San Pawl. Dan il-mużajk sar bejn l-1731 u l-1740. Wara l-ħruq tal-1823 kien irrestawrat. Fuq wara tal-altar naraw l-apside, xogħol fil-mużajk ukoll. Fiha naraw lil Kristu fin-nofs bil-ktieb tal-Evanġelju miftuħ f’idu filwaqt li maġenbu hemm il-qaddisin Pieru u Pawlu u Andrija u Luqa. Taħt jidhru l-appostli kif ukoll żewġ anġli u s-salib.  F’din il-Bażilika hemm midfunin żewġ papiet, il-Papa San Feliċ III u l-Papa Ġwanni XIII.

Hemm ukoll mużew u sala b’bosta kwadri ta’ artisti varji. Hemm ukoll il-monasteru tal-patrijiet Benedittini li ilu mwaqqaf mijiet kbar ta’ snin. Minkejja li din il-bażilika mhix fiċ-ċentru sewwa ta’ Ruma, ta’ min iżurha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 8 ta' Frar 2020

Frar

Aħna l-Maltin għandna qawl li jgħid li Frar ifawwar il-bjar. Dejjem smajt min jgħid, u dejjem qbilt magħhom, li dan il-qawl ifisser li fi Frar tagħmel ħafna xita. Biddilt il-fehma tiegħi wara li kont qed nitkellem ma’ bidwi u qalli li kont żbaljat fil-ħsieb tiegħi. Huwa qalli li Frar ifawwar il-bjar għax ikun meliehom Jannar. Xogħol l-iqsar xahar tas-sena huwa biss li jimla dak li jkun ħalla vojt ix-xahar ta’ qablu. Minn dakinhar biddilt ħsiebi dwar it-tifsira ta’ dak il-qawl!

Xahar qasir

Ċajta komuni ħafna hija li meta wieħed jiġi mistoqsi meta se jagħmel xi ħaġa u din il-ħaġa aktarx ma tkun sejra ssir qatt, dan it-tali jwieġeb: “Fit-30 ta’ Frar”. Din id-data ma teżistix. Kull xahar ieħor tas-sena fih it-tletin jum tiegħu imma Frar jieqaf fit-28 jew fid-29. Billi s-sena tal-kalendarju, jiġifieri d-dawra tad-dinja max-xemx, mhijiex eżattament 365 jum, iżda fiha madwar sitt sigħat aktar, kull erba’ snin Frar ma jkunx fih 28 jum imma 29. Din tissejjah sena bisestili. Kif tkun taf jekk sena hijiex se tkun bisestii jew le? Faċli, kemm tiddividi l-aħħar żewġ numri bin-numru 4 u jekk dan jidħol eżatt allura jkun ifisser li dik is-sena hija bisestili. X’sejra tkun is-sena 2024? Jekk niddividu 24 b’4 ikollna 6, mela dik is-sena iva se tkun bisestili. X’kienet is-sena tal-Indipendenza ta’ Malta? 64 niddividuhom b’4 jiġu 16, mela iva dik is-sena kienet bisestili. U s-sena tar-Repubblika x’kienet? 74 niddividuhom b’4 nispiċċaw b’18.5, allura ngħidu li dik is-sena Frar kellu biss 28 ġurnata. X’jiġri minn dak li jitwieled fid-29 ta’ Frar? Jekk jagħlaq it-18 il-sena f’sena bisestili legalment jibda jiġi meqjus bħala adult dakinhar imma jekk is-sena ma tkunx bisestili normalment jibda jitqies adult mill-1 ta’ Marzu.

Qaddisin u festi

Frar fih xi festi ta’ qaddisin għeżież għalina. Fit-2 tax-xahar niċċelebraw il-Gandlora, li tfakkar il-preżentazzjoni ta’ Ġesù fit-tempju. Biex ngħidu d-dritt dan il-jum iġib il-festi tal-Milied fi tmiemhom. Il-presepju fi Pjazza San Pietru fil-Belt tal-Vatikan jibqa’ armat sa dan il-jum. Ma nimmaġinax li hawn minna li nħallu l-armar tal-Milied sa dan iż-żmien, l-aktar f’dawk is-snin li kważi jkun nwasal il-bidu tar-Randan.  Qaddisa b’rabta ma’ artna hija dik li niċċelebraw fil-5 ta’ Frar. Sant’Agata li jingħad li anke waslet f’pajjiżna biex tħarab mill-persekuzzjoni li kien hemm fi Sqallija. F’Malta nsibu erba’ kappelli ddedikati lil din il-qaddisa, waħda l-Imdina, tnejn ir-Rabat, waħda fil-katakombi u oħra fuq il-katakombi u oħra fiż-Żurrieq. Il-Kurja tas-Soċjeta Missjunarja ta’ San Pawl ukoll ħadet l-isem ta’ din il-qaddisa.  Semmejna lil San Pawl u la qed insemmu Frar ma nistgħux inħalluh barra. San Pawl nawfragu fl-10 ta’ Frar hija solennità fl-Arċidjoċesi tagħna. Huwa l-jum fejn niftakru li pajjiżna laqa’ fuq xtutu lill-Appostlu tal-Ġnus. L-10 ta’ Frar hija l-jum tal-ewwel festa esterna tas-sena. Il-Belt Valletta bħal-lum tara wċuħ li abbli tkun ilha sena jew aktar ma tarahom. F’dan il-jum fil-knejjes tagħna, tinqara s-silta mill-Atti tal-Appostli fejn tissemma Malta u niesha, nies barbari, jiġifieri li ma jitkellmux bil-Latin, imma nies ta’ qalb kbira.

San Valentinu

Fil-11 ta’ Frar niċċelebraw il-festa tal-Madonna ta’ Lourdes. Kemm Maltin żaru dan il-post għażiż fi Franza? Eluf kbar, u ta’ kull sena għadu jattira bosta minna biex imorru jaraw fejn il-Madonna kellmet lil Santa Bernardetta Soubirous. F’dan il-jum niċċelebraw ukoll Jum il-Morda, u biex ngħidu d-dritt hemm rabta intima bejn Lourdes u l-morda, min xi darba mar jista’ jifhem aktar dak li rrid ngħid.

Għall-Maħbubin l-14 ta’ Frar ifakkarhom f’San Valentino. Biex ngħidu d-dritt dakinhar niċċelebraw lil San Ċirillu u San Metodju, patruni tal-Ewropa, imma magħhom jidħol ukoll dan il-qaddis li huwa meqjum ġewwa Terni fl-Umbria l-Italja u għandu venerazzjoni speċjali anke f’Ħal Balzan. Ma nistax inħalli barra l-Beata Marija Adeodata Pisani li niċelebraw it-tifkira tagħha fil-25 ta’ dan ix-xahar. Tabilħaqq li din il-beata twieldet Napli imma missierha kien Malti u hi ġiet Malta ta’ 19-il sena, għalhekk nistgħu ngħidu li hija Maltija.

Ħafna drabi Frar ikun ukoll ix-xahar li fih niċċelebraw il-karnival. Din is-sena l-karnival jibda propju fl-aħħar jum ta’ Frar. Dak li konna nsejħu Giovedigrass sejjer ikun fit-28 ta’ Frar.

Fid-29

Biex forsi naqta’ l-kurżità ta’ xi wħud, ngħid ukoll li anke fid-29 ta’ Frar niftakru f’Santu Wistin ta’ Chapdelaine Martri taċ-Ċina, San Ilarju Papa u f’San Osvaldu Isqof ta’ Worcester. Kulħadd b’xortih għandek tgħid, dawn il-qaddisin darba biss kull erba’ snin niffesteġġjawhom! F’dan il-jum ġewwa l-Irlanda jkun iċċelebrat jum il-ġuvintur. Mhux ġuvintur żgħażagħ imma jum għal dawk l-irġiel kollha li baqgħu qatt ma żżewġu.

Qasir u jgħaddi bħar-riħ, imma mimli dan ix-xahar.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  2 ta' Frar 2019

Ħobb – u agħmel li trid!

Santu Wistin

Wieħed mis-sentimenti tal-bniedem li l-aktar nisimgħu jew nitkellmu dwaru huwa l-imħabba. Wieħed mill-aktar suġġetti popolari fil-kitba tar-rumanzi jew fil-produzzjoni tal-films huwa l-imħabba. L-imħabba nistgħu ngħidu wkoll li tgħin fit-tidwir tar-rota tal-ekonomija għaliex jintefqu bosta flejjes biex jiġi muri dan is-sentiment; minn warda jew kartolina sa ċurkett tad-djamanti jew rigali oħra li jiswew il-belli liri. Hu x’inhu l-imħabba hija sentiment li kulħadd għandu u kulħadd għandu l-modi tiegħu kif juriha.

L-imħabba iżda tista’ tkun vera jew falza. Imħabba vera tibqa’ għal dejjem, dik falza ma ddumx ma tintemm. Santu Wisitn għandu frażi famuża ħafna dwar l-imħabba: Ħobb u agħmel li trid. Xi jrid ifisser bil-kliem “Agħmel li tird”? Dan il-qaddis kbir jaf li jekk l-imħabba tkun ġenwina, dak kollu li tagħmel huwa sewwa. Huwa qiegħed jirreferi għal imħabba vera umhux waħda kosmetika jew egoistika.

Xi tħobb?

Kemm-il darba niġu wiċċ imb wiċċ ma’ din il-mistoqsija? Xi tħobb tiekol, xi tħobb taqra, xi tħobb tagħmel fi tmiem il-ġimgħa, xi tħobb tara fuq it-televiżjoni? Elf mistoqsija! Din hija tip ta’ mħabba li lkoll għandna minnha. Hija l-gosti ta’ dak li jkun. Billi aħna lkoll differenti allura anke l-gosti tagħna ma jistgħux ikunu l-istess. Il-gosti jidħlu f’kollox – fl-ikel, fil-moda, fid-divertiment u nsomma f’dak kollu li għandu x’jaqsam mal-bniedem. U mnalla huwa hekk għax bis-saħħa tal-gosti, kif jgħid il-Malti: il-baqra tinbiegħ kollha!

Imħabba oħra hija dik li tissejjaħ passatemp: min iħobb iġemma l-bolli min iħobb imur għall-kaċċa, min iħobb il-futbol u min iħobb it-tiġrijiet taż-żwiemel. Hawn tajjeb niġbdu l-attenzjoni; mhux sewwa li wieħed biex igawdi l-passatemp tiegħu jdejjaq lil ħaddieħor. Kull passatemp hemm ħinu u postu. Meta wieħed jeżerċita l-passatemp tiegħu f’post mhux adattat jew fi żmien jew ħin mhux propizju, ikun qed juri l-arroganza tiegħu. Ħalli nerġa’ lura lejn il-kliem tal-Isqof ta’ Ippona, Wistin. Mela jekk tħobb tista’ tagħmel li trid, imma ma tistax tkun tħobb passatemp imma ma tħobbx aktar minnu lil għajrek. Il-grad tal-imħabba lejn għajrek għandu jkun bil-wisq aktar minn l-imħabba lejn il-mogħdija taż-żmien tiegħek. Għalhekk jgħidlek “Agħmel li trid” għax qiegħed jassumi li lill-bnedmin tħobbhom aktar minn kollox.

Uża u armi

Illum qegħdin ngħixu f’dinja tad-disposables, uża u armi. Tassew li dan l-aħħar snin intbaħna li ma jistax ikun li nibqgħu nużaw u narmu u għalhekk daħlet l-idea li nerġgħu nużaw jew li nirriċiklaw. Imma kemm ilħaqna nġarrejna mill-idea tal-uża u armi? Illum kif titwieled tarbija tiddaħħal fid-dinja tal-uża u armi. Fejnhom dawk il-ħrieqi ta’ dari? U tgħid il-mara tal-lum mhux sejra toqgħod tgħalli u tħasel dawk il-ħrieqi bojod bħalma kienu jagħmlu l-ommijiet ta’ madwar nofs seklu ilu! U biex ngħidu d-dritt lanqas fadlilha ħin illum il-mara tagħmel dak ix-xogħol. Allura l-ewwel ilbies li jitpoġġa fuq tarbija tat-twelid ikun ħarqa  disposable!

U x’ma nsibux disposable illum? Lanqas irrid insemmi għax ma nieqaf qatt. Biss din il-mentalità daħlet ukoll fejn tidħol l-imħabba. Uża u armi, biddel meta tixba’, ixtri l-ġdid u l-antik warrbu, eħles minnu, neħħih minn quddiem għajnejk. Din hija t-tendenza tal-bniedem tat-tielet millenju. U sfortunatment il-mentalità ta’ uża u armi daħlet ukoll fejn jidħlu l-bnedmin. Il-proprjetarju, id-direttur ma għadux iħares aktar lejn il-ħaddiem bħala xi ħadd li għandu jħobb għax qiegħed imexxilu l-intrapriża tiegħu il quddiem imma bħala biċċa għodda li la ma taqdix xogħolha sewwa jibdilha. U viċi versa, anke l-impjegat ma għadux iħobb lill-imgħallem tiegħu u jara fih bħala dak li qed jipprovdilu l-ħobża ta’ kuljum imma bħala bniedem li qed jistgħana minn fuq dahru. Iż-żewġ każijiet huma żbaljati għaliex ma fihomx imħabba ġenwina imma mħabba eġoċentrika, imħabba li ddur fuq il-persuna nnifisha bla ma tati kont ta’ dak li hemm lil hinn mill-persuna.

Il-kunċett ta’ uża u armi sar ukoll popolari fost il-koppji. Fejn tispiċċa l-imħabba li darba jkunu ħolmu biha, li jkunu wegħdu lil xulxin? Possibbli li mħabba vera tista’ tmut għal kollox? Hawn nikwota qaddis ieħor, San Pawl. Dan jgħidilna li l-imħabba taf tistabar u tħenn u fost ħwejjeġ oħra fuq kollox jgħid li l-imħabba ma tintemm qatt. (kantiku tal-imħabba, 1Kor:13:1-8) Hawn Pawlu wkoll bħal Wistin qed jitkellem dwar imħabba vera, dik li jekk ikollok minnha tista’ tagħmel li trid għax żgur mhux ser tagħmel xi ħaġa kontra tagħha.

Ħobb u agħmel li trid għax ma tistax tgħix bla mħabba. Dan huwa sentiment għani li kull bniedem għandu ġewwa fih, imma sfortunatament mhux dejjem jitħaddem sewwa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 29 ta' Settembru 2018

Il-Katidral Anglikan ta’ San Pawl

Meta wieħed iħares lejn il-Belt Valletta min-naħa tal-port ta’ Marsamxett jilmaħ kampnar li bosta drabi dawk li ma jkunux midħla ta’ pajjiżna, u forsi anke minn xi Maltin ukoll, jaħsbu li huwa parti mill-bini tal-knisja bil-koppla kbira li tidher qrib, il-bażilika tal-Madonna tal-Karmnu li tinsab qrib. Min ikun jaf jew min hu midħla tal-kapitali tagħna, jgħidlek mill-ewwel li dawn huma żewġ strutturi jew binjiet differenti minn xulxin, mifrudin minn xulxin. Mhux biss huma żewġ binjiet differenti iżda minkejja li huma żewġ knejjes, huma ta’ denominazzjonijiet differenti. Il-kampnar li qed insemmu huwa tal-katidral Anglikan iddedikat lil San Pawl.

Ftit storja

It-tqegħid tal-ewwel ġebla

Bejn tmien is-sena 1838 u l-ewwel xhur tas-sena ta’ wara, ir-Reġina Adelaide ġiet f’pajjiżna. Hija kienet romlot f’Ġunju tas-sena 1837. Ir-Re Guliermu IV miet wara kważi seba’ snin ta’ renju u għalhekk fuq it-tron tal-monarkija Brittanika issa kienet telgħet ir-Reġina Victoria.  F’dik ix-xitwa li għaddiet fostna Adelaide, indunat li f’pajjiżna minkejja li kien hawn preżenza kbira ta’ Kristjani Anglikani, post fejn jiltaqgħu sewwa ma kellhomx. Ma ninsewx li Malta ma kinitx ilha wisq li għaddiet taħt il-ħakma tal-Kuruna Ngliża. L-Anglikani kienu jiltaqgħu biex jipprattiakw il-kult liturġiku u reliġjuż tagħhom f’kamra ġewwa l-palazz tal-Gran Mastru iżda din kienet żgħira wisq biex tilqa’ n-numru ta’ Anglikani li kien hawn f’Malta. Għalhekk din ir-Reġina waħħlet f’rasha li tibni knisja ġdida għal din il-komunità.

Fis-snin 50

Il-post magħżul biex tinbena din il-knisja kien flok il-Berġa ta’ Alemanja. Mingħajr ma nikkummenta xejn, nonqos jekk ma ngħidx li din kienet il-Berġa tal-Kavallieri ta’ lingwa Ġermaniża. Kienet ukoll il-berġa waħdanija li twaqqgħet biex minflokha jinbena xi bini ieħor. Il-bereġ l-oħra li llum ma għadniex nistgħu narawhom ma twaqqgħux bi skop ta’ bini ieħor iżda waqgħu matul it-tieni gwerra dinjija.

Il-bini ta’ dan il-katidral beda bla telf taà żmien u fl-20 ta’ Marzu tas-sena 1839 ir-Reġina Adelaide stess poġġiet l-ewwel ġebla ta’ din il-binja ġdida. Il-pjanti u x-xogħol tal-bini ta’ dan il-katidral Anglikan sar bejn l-arkitetti William Scamp u Richard Lankasheer. Ix-xogħol tal-bini ma tawwalx wisq tant li fl-1 ta’ Novembru tas-sena 1844 dan il-katidral kien lest u saret il-konsagrazzjoni tiegħu. Ġie ddedikat lil San Pawl kif kien jixraq fi gżira li taf it-twemmin fi Kristu lilu.

Struttura

Minn barra

Il-faċċata tal-katidral tippreżenta sitt kolonni fuq stil Joniku li jżommu fontispiżju fuqhom. Taħt il-fontispizju insibu l-kitba li tfakkar il-moħħ wara dan il-katidral. Din tgħid: D.O.M. Ecclessiam Hanc Collegiatam Adelaida Regina Grato Animo Dicavit MDCCCXLIV. Fuq ġewwa nsibu knisja arjuża b’kolonni b’kapitelli ta’ stil Korint. L-istruttura toffri ambjent perfett għal-liturġija, ħaġa li l-Anglikani jagħtu każ ħafna.

Il-kampnar waħdieni tal-katidral insibuh fuq wara tal-knisja. Dan minn meta nbena kien sar landmark tal-Belt Valletta u qabel ma nbniet il-Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu, kien jidher aktar mil-lum  bħala punt mill-għola fil-Belt.

Opri

Minn ġewwa

Il-knejjes Anglikani huma differenti minn dawk ta’ rit Ruman. Huma aktarx iktar sempliċi fl-opri artistiċi għad li fl-istruttura jistgħu jħabbtuha ma’ kull knisja oħra. Fil-katiral Anglikan ta’ Malta nsibu l-orgni ta’ preġju notevoli. Jingħad li dan kien fil-katidral ta’ Chester ġewwa l-Ingilterra u li meta l-kompożitur Ġermaniż George Frederick Hendel fl-1742 kien sejjer Dublin biex jesegwixxi l-ewwel darba l-oratorju tiegħu bl-isem “Messiah”, meta kien Chester daqq dan l-orgni, anzi hemm min jemmen li fuqu għamel l-aħħar provi ta’ dan l-Oratorju famuż. Fuq l-artal maġġur insibu pittura ta’ Alfred Edward Chalon bl-isem Ecce Homo.

Sewwasew Pro-katidral

Sa issa sejjaħt lil dan il-bini bħala katidral imma fil-verità huwa jissejjaħ pro-katidral.  Pro-katidral hija bejn wieħed u ieħor bħal Kon-katidral. Sewwasew din il-knisja ma tkunx katidralmiżda tkun isservi daqslikieku katidral. Dan huwa l-każ tal-katidral ta’ San Pawl fil-Belt tagħna. Pro-katidrali jeżistu mhux biss f’Malta imma nsibuhom imxerrdin mad-dinja kollha, ovvjament fejn hemm it-twemmin Kristjan.  Allura nistħajjilkom tistaqsu: il-katidral propju fejn hu? Id-djoċesi li tagħha jagħmel parti il-katidral Anglikan ta’ pajjiżna hija dik li tissejjaħ id-Djoċesi tal-Ewropa jew aħjar id-Djoċesi ta’ Ġibilta fl-Ewropa. Din tinfirex mal-Ewropa kollha, tinkludi l-Marokk u t-Turkija kif ukoll il-pajjiżi tal-Eks Unjoni Sovjetika. Il-katidal prinċipali huwa dak tat-Trinità Qaddisa ġewwa Ġibilta u miegħu hemm żewġ pro-katidrali, dak ta’ Malta u ieħor ġewwa Brussell il-Belġju li huwa ddedikat ukoll lit-Trintià.

Illum dorna ftit ma’ dan il-bini li aktarx ma tanx aħna familjari miegħu minħabba li ma huwiex knisja tar-rit Ruman. Madanakollu huwa bini li ta’ min iżuru xi darba, ovvajment mhux waqt il-ħin li jkun għaddej xi servizz liturġiku.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 14 ta' Lulju 2018

Jum uniku

Il-jum tas-7 ta’ April, 2018, illum, huwa jum differenti mill-bieraħ u differenti minn għada, bħalma huwa kull jum tas-sena, imma llum huwa jum speċjali għal aktar minn ħaġa waħda. Ma nistax inħalli dan il-jum għaddej bla ma nikteb dak li ħsibt dwaru.

Filgħodu

Fil-konkatidral ta’ San Ġwann il-Belt, dalgħodu sejra ssir l-Ordinazzjoni Saċerdotali ta’ disa’ żgħażagħ. Tnejn minnhom huma saċerdoti djoċesani, tnejn patrijiet Kapuċċini, tnejn membri tas-Soċjetà Missjunarja ta’ San Pawl, wieħed Dumnikani, wieħed Karmelitan u wieħed Sależjan. Meta tħoss li tkun qbadt it-triq ’l isfel u mbagħad issib disa’ persuni li minkejja l-kurrent u l-mewġ kollu, jiddeċiedu li jagħtu ħajjithom għas-servizz tal-oħrajn permezz tas-saċerdozzju, tħossok tieħu n-nifs u tgħid li mhux kollox ħażin. Ninsab ċert li mhux kollox ħażin fid-dinja, iżda fil-ħajja hija ħaġa normali li l-ħażin jinstema’ aktar mit-tajjeb.

Dalgħodu dawn id-disa’ djakni sejrin itemmu ħolma li min jaf kemm ilhom joħolmu. Naf sewwa lil Alan u naf ukoll lil Bernard, imma jiena ċert li lkoll jinstabu mimlijin entużjażżmu u kuraġġ għall-ħajja li sejrin jibdew mil-lum. Żgur li għada filgħodu ma jkunux iridu jemmnu li jkunu qamu għal jum ġdid bħala saċerdoti. Awguri Alan, Alex, Anton, Bernard, Elmar, Giovann, Jethro, Kenneth u Kurt. Tfajtu idejkom fuq il-moħriet, tħarsux lura!

F’nofsinhar

Bħala parti mill-attivatjiet tal-Valletta 2018 illum hemm programmata r-regatta. Oriġinarjamnet dawn it-tiġrijiet kienu jsiru fil-Vitorja, nhar it-8 ta’ Settembru, fil-festa li tfakkar ukoll ir-rebħa tal-Maltin u l-Kavallieri fuq it-Torok u wkoll ir-rebħa tal-alleati fuq il-Faxxiżmu u n-Nażiżmu fit-tieni gwerra dinjija. Mat-tmiem tal-bażijiet Brittaniċi f’pajjiżna, dawn it-tlielaq bdew isiru wkoll fil-31 ta’ Marzu; Jum il-Ħelsien, waħda mill-festi nazzjonali ta’ pajjiżna. Din is-sena dan il-jum inzerta Sibt il-Għid u għalhekk ir-regatta sejra ssir illum.

Filgħaxija

Bosta Maltin ilhom jistennew din il-lejla għaliex tassew hija unika u li qatt ma rajna bħalha. Fil-Belt Valletta fis-sitta sejrin jibdew ħerġin erba’ purċissjonijiet mit-tliet parroċċi Beltin u mill-Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu. San Duminku, San Pawl, Santu Wistin u l-Madonna tal-Karmnu sejrin jiltaqgħu flimkien ġewwa misraħ San Ġorġ biex minn hemm jingħaqdu f’purċissjoni waħda li timxi tul Triq ir-Repubblika. Wara kull purċissjoni tibda sejra lura lejn il-knisja minn fejn tkun ħarġet. Din l-attività qegħda tissejjaħ “Il-Festa l-Kbira” u tabilħaqq hija kbira għaliex meta qatt rajna l-erba’ statwi titulari tal-Belt Valletta f’purċissjoni waħda? U meta noħolmu li għad nerġgħu narawhom? Għax din hija “Il-Festa l-Kbira” ma jistax jonqos li jkun fiha wkoll il-logħob tan-nar. Se jkun hemm ukoll l-armar fit-toroq tal-Kapitali tal-Kultura. Festa bla naqra armar u bla ftit nar x’festa tkun? Jien ma rridx nappoġġja l-estrem imma rrid inkun saqajja mal-art: biex ikollna festa verament Maltija jrid ikollha ftit nar u xi ftit drapp, bnadar, pavaljuni u xi trofew ukoll. Festa mingħajr dawn l-elementi tissejjaħ pellegrinaġġ.

Riflessjoni

Waqaft naħseb ftit fuq din l-attività kbira u unika. Saħħaħt il-fehma li dejjem kelli, dik  li l-festa Maltija hija l-vetrina kulturali ta’ pajjiżna. Propju fis-sena li fiha Beltna hija l-Belt Kapitali Kulturali tal-Ewropa, sibna l-okkażjoni biex nagħmlu xi ħaġa li qatt ma saret. Il-festa tagħna hija wirt kulturali kbir li evolva biż-żmien u li għadu qed jevolvi. Meta ngħid li hemm elementi li qed jevolvu ma rridx nirreferi għad-discos jew parties, li wkoll daħlu fil-festi tagħna mhux mill-bieb imma mill-ventelatur. Evoluzzjoni fil-festi tagħna saret fl-armar; qabel l-armar kien kollu tal-injam, illum anke l-materjal inbidel u mal-injam qed insibu wkoll il-fibre glass. L-arti piroteknika wkoll evolviet, illum sirna naraw wirjiet ta’ nar sinkronizzat mal-mużika, ħaġa li ma iliex wisq li bdiet f’pajjiżna. U min jaf x’għad naraw u x’għad jaraw uliedna aktar il quddiem.

L-għeruq ta’ kollox

Inkunu qegħdin nagħmlu żball kbir jekk ninsew il-bidu tal-festi tagħna. L-ewwel u qabel kollox dawn huma festi reliġjużi li magħhom żdiedu attivitajiet kulturali biex jagħtu ftit ta’ divertiment lill-poplu. Ejjew ma ninsewx li kienet il-Knisja li bdiet dawn il-festi meta f’pajjiżna ma kien hawn l-ebda mod ieħor ta’ żvog għall-fqir. Illum hawn min irid il-festa imma ma jridx lill-Knisja. Ħadt gost li fil-Festa l-Kbira, sejrin isiru erba’ purċissjonijiet li jingħaqdu f’waħda biex b’hekk din tkun mhux sempliċiment attività kulturali li tnessi l-ġenesi tal-festa. Ħsieb ieħor li ġie f’moħħi huwa dan: minkejja l-garr li sikwiet nisimgħu dwar l-armar tal-festa u dwar il-logħob tan-nar, biex norganizzaw Festa Kbira u nippreżentawha lill-Ewropa kollha ma stajniex inħallu barra dawn iż-żewġ elementi importanti. Jien kontra kull esegrazzjoni, imma nemmen li jekk tħalli xi ingredjenti barra, ma tkunx tista’ tistenna riżultat sodisfaċenti.

Illum huwa jum li ma jintesiex malajr!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  7 ta' April 2018

Iż-żiemel fix-xbiehat tal-qaddisin

Żwiemel tal-Apokalissi pittura ta' Victor Vasnetsov

Fl-Apokalissi, l-aħħar ktieb kanoniku tal-Bibbja, San Ġwann l-Evanġelista, il-kittieb tal-ktieb, jagħmel riferenza għal erba’ żwiemel; wieħed abjad [Apk:6:2] u ieħor iswed [Apk:6:5] , wieħed ta’ lewn aħmar nar [Apk:6:4]  u ieħor  ta' lewn aħdar jagħti fl-isfar [Apk:6:8].  Fit-Testment il-Qadim insibu wkoll riferenzi għaż-żwiemel u aktarx li l-kittieb tal-Apokalissi ħa l-idea tiegħu minn hemm. Fil-ktieb ta’ Żakkarija insibu ż-żwiemel ħomor, qastnin u bojod [Żak:1:8].  L-istudjużi tal-Bibbja jagħtu interpretazzjonijiet għal dawn iż-żwiemel imma ma hijiex l-intenzjoni tagħna hawnhekk li nidħlu fid-dettall fuq dan l-istudju.  L-għan tagħna hu li naraw kemm dawn il-figuri influwnzaw ix-xbiehat ta’ ċerti qaddisin. Sejrin insemmu erba’ qaddisin li jidhru fuq żiemel, erba’ qaddisin li insibuhom meqjuma f’ Malta. Dan ma jfissirx li ma hemmx qaddisin oħrajn li jidhru fuq dahar xi żiemel.

San Pawl

San Pawl ta' Caravaggio

Fl-Atti tal-Appostli insibu deskrizzjoni tal-konverżjoni ta’ Sawlu. <<Huwa u sejjer, kif qorob lejn Damasku, f'daqqa waħda idda madwaru dawl mis-sema. Waqa' fl-art, u sama' leħen jgħidlu: "Sawl, Sawl, għaliex qiegħed tippersegwitani?" Hu wieġeb: "Min int, Mulej?" u l-leħen wieġbu: "Jiena Ġesù, li int qiegħed tippersegwitah. Imma issa qum u idħol il-belt, u hemmhekk jgħidulek x'għandek tagħmel." >> [Atti:9: 3-7] Minkejja li t-test mill-Bibbja ma jgħidx li Sawl kien riekeb iż-żiemel, għandna x’ nifhmu li ma kienx sejjer jagħmel vjaġġ twil bil-mixi.  F’ dan l-istess ktieb nerġgħu nsibu r-rakkont ta’ Pawlu minn fommu stess: <<Jien u sejjer, kif kont qrib Damasku, f'daqqa waħda għall-ħabta ta' nofsinhar dawl kbir mis-sema idda madwari. [Atti:22:7] Waqajt mal-art, u smajt leħen jgħidli, 'Sawl, Sawl, għaliex qiegħed tippersegwitani?'>> [Atti:22: 6-8]. Għat-tielet darba Pawlu jirrakkonta l-konverżjoni tiegħu fl-istess ktieb, bejn wiħed u ieħor bl-istess kliem.  [Atti:26:12 -18]

L-ebda waħda minn dawn in-narrazzjonijiet ma ssemmi żiemel imma l-ikonografija dejjem iġġibilna lil San Pawl jaqa’ minn fuq iż-żiemel. Hekk ipittru Michelangelo fl-affresk tal-Kappella Pawlina fil-Vatikan. Hekk pittru Caravaggio fil-kwadru li nsibu fil-knisja ta’ Santa Maria del Popolo f’ Ruma. Hekk narawh fil-pittura ta’ Parmigianino fil-Mużew Kunsthistorisches ta’ Vjenna. F’ Malta nsibu l-kwadri titulari tal-katidral tal-Imdina u tal-parroċċa ta’ Ħal Safu li juruna dan il-fatt u nsibu statwi ta’ San Pawl fuq iż-żiemel aramti fit-toroq tal-Belt Valletta u ta’ Ħal Safi fil-jiem tal-festa ta’ dan il-qaddis.

San Ġorġ

Meta l-artist Ġużeppi Briffa tqabbad biex ipitter il-koppla tal-parroċċa ta’ Ħal Qormi, dan għamel abbozz li juri l-assedju tal-Mori fuq Malta fejn dehru San Pawl, San Ġorġ u Sant’ Agata jiddefendu lill-Maltin. L-abbozz, li għadu fil-mużew tal-parroċċa, juri lil San Pawl fuq iż-żiemel u lil San Ġorġ bil-wieqfa. Il-Qriema xtaqu li San Ġorġ ikun riekeb żiemel ukoll u fil-fatt il-pittura finali turi liż-żewġ qaddisin fuq iż-żwiemel.

San Ġorġ - Rabat Għawdex ta' Alfred Camilleri Cauchi

Forsi dan huwa l-aktar qaddis popolari li nsibu fuq żiemel. Hekk pittruh bosta pitturi kbar. Hekk naqqxuh bosta skulturi madwar id-dinja. Ġewwa pajjiżna nsibu l-kwadru titulari tal-parroċċa tal-belt Victoria, impitter minn Mattia Preti, bil-qaddis fuq iż-żiemel filwaqt li mill-iskola tal-istess pittur insibu l-kwadru titulari ta’ Ħal Qormi li minkejja li ma jirrappreżentax lil San Ġorġ fuq iż-żiemel, fl-isfont tiegħu hemm il-qaddis fuq bhima bajda. Fil-konkatidral ta’ San Ġwann insibu pittura ta’ San Ġorġ fuq iż-żiemel, xogħol Preti wkoll u fil-parroċċa tal-Gzira u fil-kappella tal-qaddis f’ Birżebbuġa nsibu kopji tal-kwadru ta’ Preti f’ San Ġwann.

Il-vari titulari li f’ pajjiżna juru lill-qaddis Ġorġi ma juruhx fuq iż-żiemel imma hemm bosta statwi proċessjonali ta’ dan il-qaddis madwar id-dinja li juruh fit-taqbida mad-dragun riekeb iż-żiemel. Statwi bħal dawn ġewwa Malta nsibuhom armati fi-pjazzez ta’ Ħal Qormi u tar-Rabat Għawdex fil-festi ta’ dan il-qaddis. L-opri artistiċi dwar dan il-qaddis huma bla limitu, bosta minnhom juru l-qaddis riekeb żiemel.

San Martin

San Martin ta'
Gużeppi Caruana
il-Baħrija

Martin twieled għall-ħabta tas-sena 316 u miet fis-sena 397. Dan huwa wieħed minn l-ewwel qaddisin li ma huwiex martri. meqjum fil-Knisja Kattolika, kemm f’ dik Ortodossa kif ukoll fil-Knisja Kopta. Huwa kien minn pajjiż li llum jinsab fl-Ungerija imma meta kkonverta għall-Kristjaneżmu sar isqof ta’ Tours fi Franza. Hemm leġġenda li tgħid li darba minnhom fix-xitwa tas-sena 335 waqt li kien riekeb iż-żiemel tiegħu, huwa ra tallab iterter bil-bard, waqqaf iż-żiemel, ħareġ is-sejf u qasam il-mantell li kellu fuq spallejh min-nofs u tefa’ n- nofs tal-matell fuq spallejn it-tallab. Dak il-lejl kellu dehra min Ġesù fejn tah lura n-nofs tal-mantell li kien sellfu. Fl-ikonografija San Martin dejjem jidher fuq iż-żiemel qiegħed jaqsam il-mantell bit-tallab ħdejh.

F’ Malta ma għandniex parroċċi iddedikati għal dan il-qaddis imma fil-Baħrija, li tagħmel mal-parroċċa tar-Rabat insibu devozzjoni u tradizzjoni kbira marbuta ma’ dan il-qaddis. Hemmhekk insibu l-kappella l-antika u l-knisja l-ġdida iddedikati lil dan il-qaddis. Kemm fil-kwadru tal-kappella l-qadima kif ukoll f dak tal-knisja l-ġdida ma narawx lil San Martin fuq iż-żiemel u lanqas fl-istatwa ċkejkna li tinħareġ purċissjoni fil-festa. Din l-istatwa, li hija xogħol ta’ Ġużeppi Caruana magħruf bħala Marċol, turi lil San Martin liebes ta’ suldat Ruman jaqta’ biċċa mill-mantell tiegħu. Kontrarjament għal pajjiżi oħrajn, San Martin f’ Malta ma narawhx fuq żiemel.

San Dimitri

Pittura ta' San Dimitri
l-Għarb Għawdex

Dimitri twieled f’ familja nobbli li kienet Nisranija ġewwa t-Tessalonika fi żmien ta’ persekuzzjoni kbira u sofra l-martirju għall-ħabta tas-sena 306. Jingħad li l-Imperatur kien tilef lill-gladjatur favorit tiegħu u bħala kumpens talab lill-qattiel tal-gladjatur biex joqtol lin-Nisrani Dimitri u għalhekk miet martri. Fl-ikonografija narawh bħala żagħżugħ liebes ta’ suldat Ruman.

Ġewwa l-Għarb Għawdex hemm kappella iddedikata lil dan il-qaddis li huwa ivvenerat fil-Knisja Kattolika u f’ dik Ortodossa. Ma’ din il-kappella hemm marbuta leġġenda  li tgħid li waħda mara xiħa mlaqqma Żgugina kienet għix ma’ binha l-waħdieni qrib din il-kappella. Darba minnhom niżżlu l-furbani fuq l-art Għawdxija u ħatfu lil bin ix-xwejħa. Din tant talbet bil-qalb lil San Dimitri li dan ħareġ mill-kwadru biż-żiemel b’ kollox u telaq wara l-ġifen Tork li kien ħataf lil bin ix-xiħa u reġa ġabulha lura. Bħala radd ta’ ħajr Żgugina kienet tixgħel qasba żejt lill-qaddis. Darba seħħet theżżiża kbira u l-kappella spiċċat taħt il-baħar. Il-leġġenda tgħid li l-lampa taż-żejt li kienet xegħelt Żgugina dakinhar għadha tixgħel sal-lum minkejja li tinsab taħt il-baħar.

Illum insibu kappella oħra li fiha pittura ta’ San Dimiotri fuq iż-żiemel. Fuq il-kwardu naraw miktuba is-sena 1810. F’ dan il-kwadru jidhru wkoll Żgugina u binha.

Għeluq

Rajna fuq fuq erba’ qaddisin li b’ xi mod għandhom rabta ma’ pajjiżna li fl-ikonografija normalment jidhru fuq iż-żiemel. Dan ma jfissirx li huma l-uniċi qaddisin li jidhru hekk imma huma dawk li l-aktar aħna familjari magħhom aħna l-Maltin

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa maħruġ mill-Kumitat festi Esterni - San Ġorġ Ħal Qormi, 2016