sabato 24 ottobre 2026

La deni u lanqas ħsara

 

Minn fost il-ħafna ġugolatorji u talb li n-nanniet tagħna kienu jlissnu ta’ spiss kien hemm waħda għal waqt xi maltempata bir-ragħad u l-beraq. Kienu jitolbu lil Santa Barbara biex la jsir deni u lanqas ħsara. Huwa appell jew talba qasira lil Santa Barbara biex tipproteġi lin-nies u d-djar mill-periklu tal-maltemp. Imma għaliex Santa Barbara? Għax hija miżmuma bħala l-qaddisa patruna li tħares kontra r-ragħad, is-sajjetti, il-pumpieri tat-tifi tan-nar, il-baħħara u l-imwiet għal għarrieda. Ejjew naraw xi ftit tagħrif dwar din il-qaddisa.

Ħajjitha

Santa Barbara hija qaddisa martri li, skont tradizzjoni antika, għexet fit-tielet seklu. Missierha, Dioskoru, kien pagan u jingħad li żammha magħluqa f’torri sabiex jipproteġiha mid-dinja u minn dawk li xtaqu jiżżewġuha. Fil-fatt spiss narawha fix-xbihat tagħha, qed żżomm torri.

Barbara saret taf bit-twemmin Nisrani u bil-moħbi kkonvertiet għall-Kristjaneżmu. Jingħad li ordnat li fit-torri tagħha jsiru tliet twieqi bħala simbolu tat-Trinità Qaddisa. Meta missierha skopra li kienet saret Nisranija, inkorla ħafna u ressaqha quddiem l-awtoritajiet. Minkejja t-torturi, Barbara baqgħet soda fil-fidi tagħha.

Skont il-leġġenda, missierha stess qatgħalha rasha. Ftit wara, intlaqat minn sajjetta u miet. Għalhekk Santa Barbara saret il-patruna fost oħrajn ta’ dawk li jaħdmu bl-isplussivi, tal-artillieri, tal-minaturi, tal-pumpiera u ta’ kull min jinsab fil-periklu ta’ mewt f’daqqa. Il-festa tagħha tiġi ċċelebrata fl-4 ta’ Diċembru.

Ħafna mid-dettalji ta’ ħajjitha ġejjin mit-tradizzjoni u mil-leġġendi, għax ftit hemm tagħrif storiku ċert dwarha. Madankollu, Santa Barbara tibqa’ simbolu tal-kuraġġ u tal-fedeltà lejn il-fidi.

Knisja fil-Kapitali tagħna

Il-Knisja ta’ Santa Barbara, fi Triq ir-Repubblika fil-Belt Valletta, għandha rabta qawwija mal-istorja militari tal-Ordni ta’ San Ġwann. L-ewwel knisja nbniet lejn l-aħħar tas-seklu sittax mill-Konfraternità tal-Bumbardieri, jiġifieri dawk li kienu jaħdmu fl-artillerija. Santa Barbara kienet il-patruna tagħhom, għax kif diġà għidna, tradizzjonalment titqies bħala l-protettriċi kontra n-nar, is-sajjetti u l-isplużjonijiet. Fl-1740, il-knisja reġgħet inbniet kompletament fuq disinn tal-perit Taljan Romano Carapecchia. Peress li Carapecchia kien miet fl-1738, ix-xogħol tlesta mill-perit Malti Giuseppe Bonici. Il-knisja nbniet fl-istil Barokk. Għandha pjanta ċentrali u koppla ovali, karatteristika pjuttost rari fil-knejjes Maltin. Il-kwadru titulari tas-seklu tmintax, xogħol il-pittur Franċiż Antoine de Favray, juri lil Santa Barbara fil-glorja.

Tajjeb ngħidu li din il-knisja kienet tintuża wkoll mill-kavallieri tal-Lingwa ta’ Provenza, u għalhekk żviluppat rabta speċjali mal-komunità Franċiża. Irridu ngħidu li l-Berġa ta’ Provenza fil-Belt Valletta tinsab fi Triq ir-Repubblika wkoll, mal-ħajt l-ieħor ta’ din il-knisja għalhekk il-membri tal-Ordni tal-Kavallieri ta’ din il-lingwa kienu jinqdew b’din il-knisja għall-ħtiġijiet spiritwali tagħhom.

Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta l-flotta Franċiża kienet tuża lil Malta bħala bażi, fil-knisja kienu jsiru quddies u tagħlim tal-katekiżmu bil-Franċiż. Fl-1916 twaħħlet irħama kommemorattiva bħala tifkira ta’ dan il-perjodu. L-istatwa tal-Kunċizzjoni fuq il-faċċata tpoġġiet fl-1904, fl-okkażjoni tal-ġublew tad-deheb mid-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni, li kienet promulgata mill-Papa Piju IX fit-8 ta’ Diċembru tas-sena 1854. Aktar tard il-knisja serviet ukoll komunitajiet Kattoliċi li jitkellmu bil-Franċiż, bil-Ġermaniż u bl-Ingliż. Fl-2024 sar ftehim bejn l-Arċidjoċesi ta’ Malta u Fondazzjoni Wirt Artna sabiex il-knisja tiġi restawrata.

Knisja u kappella

Fil-gżejjer Maltin insibu knisja u kappella ddedikati lil din il-qaddisa. Fil-Kalkara, il-Knisja ta’ Santa Barbara, magħrufa wkoll bħala l-Knisja ta’ Santa Liberata, tinsab maġenb il-Kunvent tal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini fi Triq Santa Liberata. Hija magħrufa wkoll bħala ta’ Santa Liberata minħabba l-korp sant u l-fdalijiet ta’ din il-qaddisa martri li jinsabu fiha. L-art għall-knisja u l-kunvent ingħatat lill-Kapuċċini mill-benefattur Ġużeppi Valerju Abela bejn l-1736 u l-1737. Il-post intgħażel skont id-drawwa tal-Kapuċċini li jibnu l-kunventi tagħhom barra l-ibliet u f’dan il-każ, qrib is-swar tal-Kottonera. Il-pjanti saru minn Fra Ġużepp mill-Isla u jirriflettu s-sempliċità Franġiskana. L-ewwel ġebla tal-knisja tqiegħdet mill-Isqof Paolo Alpheran de Bussan fit-18 ta’ Ġunju 1736. Il-bini tlesta fl-1743, il-knisja nfetħet għall-pubbliku fit-2 ta’ Awwissu, u ġiet ikkonsagrata fl-1747. Il-faċċata nbidlet fl-1754 u għandha portiku, niċeċ bl-istatwi ta’ Santa Barbara u Santa Liberata, u kampnar b’erba’ arloġġi. Il-makkinarju tal-arloġġ sar minn Mikelanġ Sapiano. Il-kampnar inbena mill-ġdid fl-1946 wara ħsarat li ġarrab fil-gwerra. Il-kwadru titulari tal-martirju ta’ Santa Barbara huwa tal-artist Ruman, Agostino Masucci.

F’Għawdex insibu l-Kappella ta’ Santa Barbara fi triq dejqa, ħdejn il-Katidral fiċ-Ċittadella. Dokumenti storiċi jsemmuha bħala kappella taħt jew qrib il-Matriċi l-qadima. Fiha ndifen ukoll l-arkitett Vittorio Cassar, iben Ġlormu Cassar. Illum il-kappella għadha tintuża kultant għal wirjiet reliġjużi u attivitajiet kulturali, fosthom attivitajiet tal-Ġimgħa Mqaddsa. Inbniet fil-bidu tas-seklu 17 mill-Konfraternità ta’ Santa Barbara. Qabel ma saret din il-kappella, kien hemm kappella oħra ddedikata lil San Ġwann Battista.

Jekk issa tinqabad f’xi maltempata u titlob lil Santa Barbara, se tkun taf xi ħaġa aktar dwarha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' Ottubru 2026



sabato 17 ottobre 2026

Il-mejda ta’ dari

 

M’ilux wisq rajt kitba li tefa’ fuq wieħed mill-mezzi tal-midja soċjali, wieħed ħabib tiegħi. Huwa kiteb hekk: “Iż-żmien jaħrab… Kos ilbieraħ kont tifel… il-ħajja qasira u meta tkun mimlija memorji u esperjenzi sbieħ donnha tidher iqsar.

Għadni niftakarni għarkupptejja fuq is-siġġu nistrieħ mal-mejda tal-kċina nħawwad it-taħlita tal-kejk b’mgħarfa tal-injam ġo sjuna, b’ommi fejni tigwidani. Ħaġa bħal din dejjem kont nidħlilha għax la nbattlu t-taħlita ġor-reċipjent biex inqegħduh fil-forn, li jibqa’ kont inlaqqtu …. Iżda l-aktar li kont inħobb kien it-trifle… u ommi kienet tgħamlu bil-Martini.

Allura l-bieraħ Tonina tati pane di Spagna milli tagħmel hi. Fewħitli karrozza… sakemm ħadtha d-dar. Hu hekk għamilt, preparajt trifle ta’ tfuliti.”

Dan il-kumment ħadni lura daqs nofs seklu. Jien ma kontx nagħmel it-taħlita tal-kejk, imma kont inlaqqat l-isjuna. Moħħi beda jurini bħal filmat ta’ tfuliti, ma’ djul ommi meta kienet tipprepara l-ikel. Indunajt kemm l-ikel li kienet tagħmel ommi, illum forsi ftit li xejn għadna narawh quddiema fuq il-mejda tal-ikel. Ħalli nagħmilha ċara, ommi, bħal ħafna ommijiet oħra kienet mara tad-dar minn filgħodu sa filgħaxija, sebat ijiem fil-ġimgħa. It-tisjir kien parti mill-programm tal-ġurnata. Illum il-parti l-kbira tan-nisa joħorġu jaħdmu barra minn djarhom u għalhekk ma għandhomx il-ħin li kellhom ommijietna biex iħejju l-ikla tal-familja. Intant, bdejt niftakar x’kienet issajjar ommi, u dak li ftakart ser naqsmu magħkom.

Ftietel

Ma nafx hawnx min jaf x’inhuma l-ftietel. Il-kelma ftietel hija l-plural ta’ fettul. Fettul huwa kull xorta ta’ ħaġa mremmbla u fit-tul. Ommi kienet tagħmel dawn il-ftietel billi tħallat id-dqiq ma’ ftit smid u tgħaqqad kollox bl-ilma, tirrumblahom u tagħmilhom madwar 10 ċentimetri twal. Imbagħad kienet tifta’ dawn il-ftietel fil-minestra. Ma kinux isiru bħalma jsir l-għaġin għax billi kienu jkunu eħxen, kienu jibqgħu xi ftit iebsa. Missieri ma kienx jikolhom, għax dak kollox misjur sewwa kien iħobb, anke l-għaġin ara ma jfettillekx isserivhulu al dente għax jgħidlek li jkun għadu nej. Mitt bniedem mitt fehma! Imma jekk missieri ma kienx jiekol il-ftietel, jien u oħti konna niġġennu għalihom. 

Mill-kotba

Jien trabbejt f’familja li tħobb il-ħelu. U ejja ngħidu l-verità, min ma jħobbux il-ħelu?

Ommi ma kellhiex wisq varjetà ta’ ħlewwiet li kienet tagħmel, imma dak li kienet tagħmel kienet taf tagħmlu sewwa. Biex ngħid id-dritt hi kienet tħobb taqra u kull ġimgħa kienet tixtri rivisti Ingliżi, immirati għan-nisa, li kien ikun fihom xi riċetti tal-ħelu, u biex ngħid kollox ġieli sajret xi ħaġa minn fuq dawn il-kotba. U la qed insemmi l-kotba qed niftakar ukoll li kellha numru ġmielu ta’ kotba bir-riċetti ta’ Carmen Carbonaro, l-aktar dawk li kellhom ir-riċetti tal-ħelu. Kultant kienet tipprova xi riċetta ġdida minn dawn il-kotba.

Ħelu

Imma ommi kellha numru ta’ riċetti tal-ħelu li ma kellhiex bżonn tal-ktieb għalihom, Kienet tgħallmithom aktarx mingħand ommha fi tfulija tagħha u baqgħet tagħmilhom. Fost dawn kien hemm il-kejkijiet, tal-vanilla jew taċ-ċikkulata u kultant wieħed imħallat biż-żewġ togħmiet. Kienet issejjaħlu “marble cake”, ma nafx hux kulħadd hekk isejjaħlu dan it-tip ta’ kejk. Imbagħad kultant kienet tagħmel it-trifle bħalma semma l-ħabib tagħna li semmejt fil-bidu ta’ dan l-artiklu. Wara li tidlikha bil-ġamm, kienet ixxarrab il-pane di Spagna, li kienet tħallat u ssajjar hi stess, bil-vermut u meta ma kienx ikollha vermut kienet tixtri flixkun Marsala. Ġieli fit-trifle kienet idaħħal saff irkotta biz-zokkor, trab taċ-ċikkulata, biċċiet taċ-ċikkulata u konfettura.

Kultant kienet tagħmel xi pudina. Il-ħobż li kien jifdal ma kienx jintrema dari imma kien jinbidel f’ħelu. Minbarra l-pudina tal-ħobż ġieli kienet tagħmel pudina tar-ross. Din żgur kienet riċetta li wirtet mingħand ommha għax niftakarha tgħid li kienet tmur tara lil missierha l-isptar u kienet toħodlu pudina tar-ross li kienet tagħmel ommha.

Ħelu ieħor li kienet tħobb tagħmel ommi kienu l-kannoli tal-irkotta. Kienet tagħmel l-għaġina, li kienet għaqqad bil-Marsala u ftit aniżetta. Kellha bħal tubi tal-metal li kienet iddawar din l-għaġina magħhom u taqlihom f’borma biż-żejt. Imbagħad kif jiksħu timliehom bl-irkotta imħallta kif fissirt aktar il fuq għat-trifle u troxxilhom raxxa zokkor fin.  Imbagħad meta joqrob il-Milied, kienet tipprepara l-kejk tal-Milied, kollu frott imqadded, passolina, żbib, u ma nafx xiex aktar flimkien ma’ ġellewż u lewż u ġewż. Kienet tlestieh kmieni għax kienet ixxarbu bil-brandy jew il-whiskey qabel ma tiksih biċ-ċikkulata.

Dan kien ftit mill-ikel li kienet tħobb issajjar ommi, ikel li nħobbu għax trabbejt bih fuq il-mejda. U llum, propju llum 17 ta’ Ottubru, ommi tagħlaq 14-il sena li ħallietha. U la nista’ ninsa lilha u lanqas nista’ ninsa l-ikel li kienet tħobb issajjar.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Ottubru 2026



sabato 10 ottobre 2026

Il-fatati: bejn il-biża’ u l-immaġinazzjoni

Il-fatati ilhom iqanqlu l-kurżità tal-bniedem għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Meta nisimgħu dwar dar abbandunata, passi f’kuritur vojt jew dell li jisparixxi, moħħna malajr jibda joħloq mistoqsijiet. X’kien dak il-ħoss? Hemm xi ħadd hemmhekk? Għaliex inħossuna skomdi? Dawn il-mistoqsijiet jagħmlu l-fatati suġġett li jiġbed l-attenzjoni, għax jgħaqqad il-biża’ ma’ xewqa qawwija li nifhmu dak li jidher misterjuż. Fl-istess ħin, ifakkarna kemm il-bniedem iħobb jirrakkonta stejjer dwar dak li ma jistax jispjega faċilment.

Stejjer


Fil-ħafna stejjer li jingħadu dwarhom, il-fatati huma spirti ta’ persuni mejtin li jibqgħu marbutin mad-dinja tal-ħajjin. Kultant jidhru bħala figuri bojod jew dellijiet, u drabi oħra jinħassu biss permezz ta’ ħsejjes, irwejjaħ jew ċaqliq stramb. Dawn huma deskrizzjonijiet li jagħmlu parti mit-twemmin u mill-folklor. M’għandniex inħalltuhom ma’ fatti ppruvati, iżda nistgħu napprezzawhom bħala mod kif in-nies jesprimu l-biżgħat, it-tamiet u l-mistoqsijiet tagħhom dwar il-ħajja u l-mewt.

F’Malta wkoll, l-istejjer tal-fatati jsibu posthom fil-konversazzjonijiet u fir-rakkonti tagħna. Dar antika, triq mudlama jew bini vojt jistgħu jsiru l-isfond ta’ ġrajja li tgħaddi minn persuna għal oħra. Kull min jirrakkontaha jista’ jżid dettall ġdid, u b’hekk l-istorja tikber. Mhux dejjem ikun importanti jekk ġratx eżatt kif tingħad. Xi drabi, il-valur tagħha jinsab fl-atmosfera li toħloq u fil-memorji li ġġib magħha għal dawk li jisimgħuha.

Biża’

Il-biża’ mill-fatati spiss tibda minn affarijiet komuni ħafna. Ħoss ta’ tieqa tiċċaqlaq mar-riħ, injam li jċaqċaq jew annimal fuq il-bejt jistgħu jidhru tal-biża’ meta jkun bil-lejl. Fid-dlam, naraw inqas dettalji u nħallu aktar spazju għall-immaġinazzjoni. Jekk inkunu diġà smajna storja dwar post partikolari, nistgħu ninterpretaw kull ħoss bħala sinjal ta’ xi preżenza. Għalhekk, l-istess kamra tista’ tidher normali binhar u misterjuża hekk kif tinżel ix-xemx.

Min jemmen fil-fatati jista’ jqis esperjenza stramba bħala laqgħa ma’ xi ħaġa sopranaturali. Min ma jemminx jista’ jfittex spjegazzjoni oħra, bħad-dawl, l-għeja jew xi ħoss li ma ndunax bih qabel. Id-diskussjoni bejn dawn iż-żewġ fehmiet għandha ssir b’rispett. Ma jkunx ġust li nidħku b’persuna li ħasset biża’ vera, iżda lanqas għandna naċċettaw kull interpretazzjoni mingħajr mistoqsijiet. Is-smigħ u l-ħsieb kritiku jistgħu jimxu flimkien mingħajr ma jweġġgħu lil ħadd.

Barra minn hekk, meta nisimgħu rakkont bħal dan, nistgħu nistaqsu min irrakkontah l-ewwel, fejn seħħ u jekk hemmx xhieda oħra. Dawn il-mistoqsijiet ma jnaqqsux is-seħer tal-istorja. Jgħinuna nifirdu dak li persuna rat minn dak li ħasbet li rat, u jagħtuna ċans nifhmu kif jinbnew u jinxterdu r-rakkonti.

Mhux fil-moħħ biss

Il-fatati għandhom ukoll post importanti fl-arti u fid-divertiment. Fil-kotba, fil-films u fuq il-palk, jistgħu jkunu tal-biża’, tad-daħk jew saħansitra ħelwin. Fatat jista’ jirrappreżenta sigriet li baqa’ moħbi, żball li għadu jdejjaq lil xi ħadd jew tifkira li ma tintesiex. B’dan il-mod, storja dwar fatat tista’ tkun ukoll storja dwar il-bniedem. Il-misteru jiġbed lill-qarrej, iżda l-emozzjonijiet tal-karattri jagħtu lir-rakkont tifsira li tibqa’ miegħu wara li jispiċċa.

Ħafna rakkonti tal-fatati jduru madwar postijiet vojta jew abbandunati. Dawn il-postijiet iqanqlu l-immaġinazzjoni għax fihom naraw traċċi ta’ ħajja li għaddiet: siġġu miksur, ritratt qadim jew bieb magħluq. Nistaqsu min kien jgħix hemm u x’sar minnu. Il-fatat, f’dawn l-istejjer, isir bħallikieku leħen tal-passat. Jagħti forma lill-assenza u jġegħelna naħsbu fin-nies li ħallew warajhom bini, oġġetti u memorji li għadhom jistgħu jmissu qalbna fil-preżent.

Attenti

Madankollu, il-kurżità m’għandhiex twassalna biex nieħdu riskji bla bżonn. Min jiddeċiedi jesplora post antik għandu jirrispetta l-proprjetà u jiftakar li bini mitluq jista’ jkun perikoluż. Il-periklu jista’ jiġi minn art dgħajfa, ħġieġ miksur jew taraġ imġarraf. Storja interessanti tista’ titgawda wkoll permezz ta’ ktieb, taħdita jew żjara organizzata. M’hemmx għalfejn nidħlu f’post magħluq biex inħossu l-eċċitament ta’ misteru jew biex naqsmu esperjenza ma’ sħabna.

Meta naqsmu storja dwar il-fatati mat-tfal, għandna noqogħdu attenti għall-mod kif nippreżentawha. Xi tfal jieħdu gost bil-misteru, filwaqt li oħrajn jistgħu jibqgħu jibżgħu anki wara li jispiċċa r-rakkont. Huwa tajjeb li nispjegaw li storja tista’ tkun frott l-immaġinazzjoni u li ħsejjes strambi spiss ikollhom spjegazzjoni ordinarja. B’hekk, ir-rakkont jibqa’ divertenti u jsir opportunità biex it-tfal jistaqsu, jaħsbu u jitgħallmu jesprimu dak li jkunu qed iħossu.

Fantasija jew le?

Fl-aħħar mill-aħħar, il-fatati jibqgħu suġġett li jgħaqqad il-fantasija mal-mistoqsijiet profondi tagħna. Fihom naraw il-biża’ mill-mhux magħruf, ix-xewqa li nżommu kuntatt mal-passat u l-ħtieġa li nagħtu tifsira lill-esperjenzi tagħna. Nistgħu nisimgħu dawn l-istejjer b’kurżità mingħajr ma nitilfu l-ġudizzju tagħna. Kemm jekk inħarsu lejhom bħala twemmin kif ukoll bħala immaġinazzjoni, ir-rakkonti tal-fatati juruna kemm kelma, ħoss jew dell jistgħu jqajmu dinja sħiħa fil-moħħ tal-bniedem.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Ottubru 2026



sabato 3 ottobre 2026

Ix-xahar tar-Rużarju - Ottubru

 Ottubru huwa xahar marbut mat-talba tarRużarju. Imma qatt staqsejt x’rabta hemm bejn dan ix-xahar u din it-talba? Kollox beda sewwasew 455 sena ilu u beda minn Battalja, l-hekk imsejħa Battalja ta’ Lepanto.

Il-Battalja ta’ Lepanto

Il-Battalja ta’ Lepanto seħħet fil-7 ta’ Ottubru 1571 fil-Golf ta’ Patras, fil-Greċja. Kienet waħda mill-aktar battalji navali importanti fis-seklu sittax.


Il-ġlieda seħħet bejn il-Lega Mqaddsa, alleanza ta’ pajjiżi Kattoliċi mmexxija prinċipalment minn Spanja u Venezja, u l-Imperu Ottoman. Il-Lega Mqaddsa kienet iffurmata biex kemm jista’ jkun twaqqaf il-preżenza tal-Ottomani fil-Baħar Mediterran. Il-flotta tal-Lega Mqaddsa kienet immexxija minn Don Juan tal-Awstrija, filwaqt li l-flotta Ottomana kienet immexxija minn Ali Pasha. Iż-żewġ naħat kellhom mijiet ta’ vapuri u eluf ta’ suldati u baħrin. Il-battalja kienet ħarxa ħafna. Il-flotot resqu lejn xulxin u bdew jiġġieldu mill-qrib. Il-vapuri tal-Lega Mqaddsa kellhom vantaġġ kbir mill-użu tal-kanuni u mill-qawwa tal-armi tan-nar li kellhom. Wara diversi sigħat ta’ ġlied, il-flotta Ottomana ġiet megħluba.

Ir-rebħa tal-Lega Mqaddsa kienet importanti ħafna għax kienet waħda mill-akbar telfiet navali tal-Imperu Ottoman f’dak iż-żmien. Għalkemm l-Ottomani komplew ikunu qawwa kbira fil-Mediterran, Lepanto waqqfet il-progress tagħhom lejn aktar kontroll tal-baħar.

Il-Battalja ta’ Lepanto baqgħet magħrufa wkoll minħabba l-parteċipazzjoni ta’ Malta u l-Kavallieri ta’ San Ġwann fil-ġlieda kontra l-Ottomani. Ma rridux ninsew li sitt snin qabel, jiġifieri fl-1565, dawn l-istess Ottomani keinu assedjaw lil Malta, li dak iż-żmien kienet taħt il-ħakma tal-Ordni ta’ San Ġwann.  Il-battalja saret simbolu importanti tal-oppożizzjoni bejn il-qawwiet Kristjani Ewropej u l-Imperu Ottoman.

San Piju V

Il-Papa li kien fit-tmun tal-Knsija Kattolika fiż-żmien li seħħet il-Battalja ta’ Lepanto kien San Piju V. San Piju V kien Papa Dumnikan li kellu devozzjoni kbira lejn il-Madonna u lejn ir-Rużarju. Huwa twieled bl-isem ta’ Antonio Ghislieri u sar Papa fl-1566. Matul il-papat tiegħu ħadem ħafna biex isaħħaħ il-ħajja spiritwali tal-Knisja. Intant meta seħħet il-battalja li qegħdin insemmu huwa talab lill-Insara kollha sabiex jitolbu t-talba tar-Rużarju sabiex il-qawwiet Insara joħorġu rebbieħa fuq dawk Ottomani. Qabel il-battalja, il-Papa ħeġġeġ lill-Insara biex jitolbu r-Rużarju u jitolbu l-għajnuna tal-Madonna. Wara r-rebħa, San Piju V attribwixxa din ir-rebħa lill-interċessjoni tal-Verġni Marija. Bħala tifkira ta’ din ir-rebħa u bħala ringrazzjament lil Alla u lill-Madonna, San Piju V waqqaf il-festa ta’ Santa Marija tal-Vittorja fis-7 ta’ Ottubru. Aktar tard, il-Papa Girgor XIII bidilha u saret il-Festa tal-Madonna tar-Rużarju kif għadha sal-lum.

San Piju V kellu wkoll sehem importanti fl-iżvilupp tar-Rużarju. Fl-1569 approva b’mod uffiċjali d-devozzjoni tar-Rużarju, u aktar tard ir-Rużarju ġie ppreżentat bħala talba li tgħinna nimmeditaw fuq il-ħajja ta’ Ġesù Kristu flimkien ma’ Marija.

Ir-Rużarju f’pajjiżna

Id-devozzjoni lejn il-Madonna tar-Rużarju għandha għeruq profondi fl-istorja reliġjuża tal-Gżejjer Maltin. Matul is-sekli, ir-Rużarju sar wieħed mill-aktar talbiet Marjan għażiż għall-poplu Malti, u b’devozzjoni twaqqfu fratellanzi u altari, saru vari u bdew isisru purċissjonijiet u festi f’diversi parroċċi. Kellhom sehem importanti ħafna fit-tixrid ta’ din id-devozzjoni l-Patrijiet Dumnikani. Fil-fatt, sorsi storiċi dwar il-kult tar-Rużarju f’Malta jorbtu t-tixrid tiegħu b’mod qawwi mal-preżenza Dumnikana fil-gżejjer tagħna. Maż-żmien, il-festa bdiet tieħu forma aktar solenni. Inħadmu kwadri u statwi tal-Madonna bil-Bambin Ġesù, ħafna drabi bil-kuruna tar-Rużarju f’idejhom. Dawn il-vari saru ċ-ċentru tal-purċissjonijiet, akkumpanjati mill-fratelli, il-kleru u għadd kbir ta’ devoti. Għadd ta’ dawn l-istatwi għandhom storja artistika importanti u huma parti mill-wirt reliġjuż u kulturali Malti.

L-ewwel statwa

Hawn tajjeb insemmu l-ewwel statwa tal-Madonna tar-Rużarju f’Malta. Ser nerġgħu nirreferu għall-Patrijiet Dumnikani. L-istatwa tal-Madonna tar-Rużarju fil-Knisja tad-Dumnikani fir-Rabat, Malta, hija vara storika importanti ħafna. Sorsi akkademiċi jattribwixxuha lill-iskultur Malti Melchiorre Cafà (Gafà) u jindikaw li ġiet skolpita fl-injam fil-Belt ta’ Ruma madwar is-sena 1660 u miġjuba Malta fl-1661. Fuq din l-istatwa mxew bosta artisti oħrajn sabiex ħadmu statwi kemm tal-Madonna tar-Rużarju kif ukoll taħt titli oħrajn, pereżempju l-Madonna tal-Karmnu tal-Imdina tal-1761 hija bla dubju ispirata mill-Madonna tar-Rużarju ta’ Gafà.  Dokument tal-1773 dwar l-statwa tal-Madonna tar-Rużarju ta’ Ħal Balzan, maħduma minn Vincenzo Dimech, isemmi li għandha ssir bħal “dik tad-Dumnikani tar-Rabat xogħol Melchiorre Gafà.”

U San Duminku

F’dan l-artiklu semmejt ħafna lid-Dumnikani, għalix it-talba tar-Rużarju jingħad li ġiet mogħtija lil San Duminku u l-patrijeit imwaqqfa minn dan il-qaddis għandhom il-missjoni li jxerrdu d-devozjoni lejha. San Duminku ta’ Guzmán kien saċerdot Spanjol li għex bejn l-1170 u l-1221. Huwa waqqaf l-Ordni tal-Predikaturi, magħrufa bħala d-Dumnikani. Skont tradizzjoni antika, waqt li San Duminku kien qed jipprietka fi Franza u jiltaqa’ ma’ ħafna diffikultajiet, talab lill-Madonna biex tgħinu. Jingħad li Marija dehritlu tatu r-Rużarju bħala mezz ta’ talb u predikazzjoni. Għalhekk ma jistax jonqos li d-Dumnikani jkun marbutin mar-Rużarju.

Għalhekk fil-knejjes Dumnikani fejn issir purċissjoni tal-Madonna tar-Rużarju toħroġ ukoll l-istatwa ta’ San Duminku ma’ dik tal-Madonna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 3 ta' Ottubru 2026