Il-fatati: bejn il-biża’ u l-immaġinazzjoni

Il-fatati ilhom iqanqlu l-kurżità tal-bniedem għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Meta nisimgħu dwar dar abbandunata, passi f’kuritur vojt jew dell li jisparixxi, moħħna malajr jibda joħloq mistoqsijiet. X’kien dak il-ħoss? Hemm xi ħadd hemmhekk? Għaliex inħossuna skomdi? Dawn il-mistoqsijiet jagħmlu l-fatati suġġett li jiġbed l-attenzjoni, għax jgħaqqad il-biża’ ma’ xewqa qawwija li nifhmu dak li jidher misterjuż. Fl-istess ħin, ifakkarna kemm il-bniedem iħobb jirrakkonta stejjer dwar dak li ma jistax jispjega faċilment.

Stejjer

Fil-ħafna stejjer li jingħadu dwarhom, il-fatati huma spirti ta’ persuni mejtin li jibqgħu marbutin mad-dinja tal-ħajjin. Kultant jidhru bħala figuri bojod jew dellijiet, u drabi oħra jinħassu biss permezz ta’ ħsejjes, irwejjaħ jew ċaqliq stramb. Dawn huma deskrizzjonijiet li jagħmlu parti mit-twemmin u mill-folklor. M’għandniex inħalltuhom ma’ fatti ppruvati, iżda nistgħu napprezzawhom bħala mod kif in-nies jesprimu l-biżgħat, it-tamiet u l-mistoqsijiet tagħhom dwar il-ħajja u l-mewt.

F’Malta wkoll, l-istejjer tal-fatati jsibu posthom fil-konversazzjonijiet u fir-rakkonti tagħna. Dar antika, triq mudlama jew bini vojt jistgħu jsiru l-isfond ta’ ġrajja li tgħaddi minn persuna għal oħra. Kull min jirrakkontaha jista’ jżid dettall ġdid, u b’hekk l-istorja tikber. Mhux dejjem ikun importanti jekk ġratx eżatt kif tingħad. Xi drabi, il-valur tagħha jinsab fl-atmosfera li toħloq u fil-memorji li ġġib magħha għal dawk li jisimgħuha.

Biża’

Il-biża’ mill-fatati spiss tibda minn affarijiet komuni ħafna. Ħoss ta’ tieqa tiċċaqlaq mar-riħ, injam li jċaqċaq jew annimal fuq il-bejt jistgħu jidhru tal-biża’ meta jkun bil-lejl. Fid-dlam, naraw inqas dettalji u nħallu aktar spazju għall-immaġinazzjoni. Jekk inkunu diġà smajna storja dwar post partikolari, nistgħu ninterpretaw kull ħoss bħala sinjal ta’ xi preżenza. Għalhekk, l-istess kamra tista’ tidher normali binhar u misterjuża hekk kif tinżel ix-xemx.

Min jemmen fil-fatati jista’ jqis esperjenza stramba bħala laqgħa ma’ xi ħaġa sopranaturali. Min ma jemminx jista’ jfittex spjegazzjoni oħra, bħad-dawl, l-għeja jew xi ħoss li ma ndunax bih qabel. Id-diskussjoni bejn dawn iż-żewġ fehmiet għandha ssir b’rispett. Ma jkunx ġust li nidħku b’persuna li ħasset biża’ vera, iżda lanqas għandna naċċettaw kull interpretazzjoni mingħajr mistoqsijiet. Is-smigħ u l-ħsieb kritiku jistgħu jimxu flimkien mingħajr ma jweġġgħu lil ħadd.

Barra minn hekk, meta nisimgħu rakkont bħal dan, nistgħu nistaqsu min irrakkontah l-ewwel, fejn seħħ u jekk hemmx xhieda oħra. Dawn il-mistoqsijiet ma jnaqqsux is-seħer tal-istorja. Jgħinuna nifirdu dak li persuna rat minn dak li ħasbet li rat, u jagħtuna ċans nifhmu kif jinbnew u jinxterdu r-rakkonti.

Mhux fil-moħħ biss

Il-fatati għandhom ukoll post importanti fl-arti u fid-divertiment. Fil-kotba, fil-films u fuq il-palk, jistgħu jkunu tal-biża’, tad-daħk jew saħansitra ħelwin. Fatat jista’ jirrappreżenta sigriet li baqa’ moħbi, żball li għadu jdejjaq lil xi ħadd jew tifkira li ma tintesiex. B’dan il-mod, storja dwar fatat tista’ tkun ukoll storja dwar il-bniedem. Il-misteru jiġbed lill-qarrej, iżda l-emozzjonijiet tal-karattri jagħtu lir-rakkont tifsira li tibqa’ miegħu wara li jispiċċa.

Ħafna rakkonti tal-fatati jduru madwar postijiet vojta jew abbandunati. Dawn il-postijiet iqanqlu l-immaġinazzjoni għax fihom naraw traċċi ta’ ħajja li għaddiet: siġġu miksur, ritratt qadim jew bieb magħluq. Nistaqsu min kien jgħix hemm u x’sar minnu. Il-fatat, f’dawn l-istejjer, isir bħallikieku leħen tal-passat. Jagħti forma lill-assenza u jġegħelna naħsbu fin-nies li ħallew warajhom bini, oġġetti u memorji li għadhom jistgħu jmissu qalbna fil-preżent.

Attenti

Madankollu, il-kurżità m’għandhiex twassalna biex nieħdu riskji bla bżonn. Min jiddeċiedi jesplora post antik għandu jirrispetta l-proprjetà u jiftakar li bini mitluq jista’ jkun perikoluż. Il-periklu jista’ jiġi minn art dgħajfa, ħġieġ miksur jew taraġ imġarraf. Storja interessanti tista’ titgawda wkoll permezz ta’ ktieb, taħdita jew żjara organizzata. M’hemmx għalfejn nidħlu f’post magħluq biex inħossu l-eċċitament ta’ misteru jew biex naqsmu esperjenza ma’ sħabna.

Meta naqsmu storja dwar il-fatati mat-tfal, għandna noqogħdu attenti għall-mod kif nippreżentawha. Xi tfal jieħdu gost bil-misteru, filwaqt li oħrajn jistgħu jibqgħu jibżgħu anki wara li jispiċċa r-rakkont. Huwa tajjeb li nispjegaw li storja tista’ tkun frott l-immaġinazzjoni u li ħsejjes strambi spiss ikollhom spjegazzjoni ordinarja. B’hekk, ir-rakkont jibqa’ divertenti u jsir opportunità biex it-tfal jistaqsu, jaħsbu u jitgħallmu jesprimu dak li jkunu qed iħossu.

Fantasija jew le?

Fl-aħħar mill-aħħar, il-fatati jibqgħu suġġett li jgħaqqad il-fantasija mal-mistoqsijiet profondi tagħna. Fihom naraw il-biża’ mill-mhux magħruf, ix-xewqa li nżommu kuntatt mal-passat u l-ħtieġa li nagħtu tifsira lill-esperjenzi tagħna. Nistgħu nisimgħu dawn l-istejjer b’kurżità mingħajr ma nitilfu l-ġudizzju tagħna. Kemm jekk inħarsu lejhom bħala twemmin kif ukoll bħala immaġinazzjoni, ir-rakkonti tal-fatati juruna kemm kelma, ħoss jew dell jistgħu jqajmu dinja sħiħa fil-moħħ tal-bniedem.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Ottubru 2026