Sħana u frisk

Ninsabu fl-eqqel tas-sajf, fl-eqqel tas-sħana. Kulħadd jonfoħ kulħadd irewwaħ, kulħadd ifittex id-dell, kulħadd ifittex il-frisk. Imma l-frisk mhux dejjem issibu. Kultant niskantaw kif kienu jgħaddu qabel, meta missirijietna ma kellhomx l-apparat elettroniku li għandna llum biex niffriskaw l-ambjent tal-kamra li nkunu fiha. Tgħidulix kif imma b’xi mod jew ieħor kienu jgħaddu u bilfors kellhom jgħaddu ladarba ma kellhomx mod ieħor x’jagħmlu.

Żvilupp

Illum il-ġurnata lanqas nimmaġinawna ngħixu f’dinja mingħajr apparat tal-arja kkondizzjonata, imma ma rridux ninsew li dan l-apparat li llum huwa komuni ħafna ma kienx jeżisti minn dejjem.

Sa minn żmien il-qedem il-bniedem fittex li jtaffi s-sħana tas-sajf billi jivvinta xi apparat. Mhux biss is-slaten u l-għonja kien ikollhom l-imrewħa biex toħolqilhom ftit riħ li jkeċċi s-sħana. Il-fargħun fl-Eġittu kien ikollu tnejn minn nies irewħulu mriewaħ magħmulin minn rix ta’ tajr kbir. FL-Indja kienu jwaħħlu strixxi tal-bamboo flimkien biex jiffurmaw speċi ta’ mrewħa li nafu aħna llum. Iċ-Ċiniżi vvintaw apparat li jitfa’ r-riħ wara li tkun dawwart l-imratt tal-apparat.

l-imrewħa tal-idejn dejjem kienet popolari u daħlet anke fil-folklor ta’ żewġ pajjiżi ibegħdin minn xulxin kemm geografikament kif ukoll kulturalment. Il-kostum tradizzjonali Ġappuniż iġib mara bl-imrewħa f’idha. L-istess jagħmel il-kostum tradizzjonali Spanjol. Dan jurina kemm is-sħana ddejjaq lil kulħadd u kemm kulħadd ifittex li jsib mezz kif jeħles minnha.

Bid-dawl elettriku

Bejn l-1882 u l-1886 l-Inġinier Amerikan Schuyler Wheeler ħoloq l-ewwel apparat li jitfa’ r-riħ li jaħdem bid-dawl elettriku. Dan l-apparat issejjaħ imrewħa li bl-ilsien Ingliż tiġi Fan. Aħna l-Maltin ħadna l-isem Ingliż għal dan l-apparat u għadna sal-lum insejħu fan dak l-apparat li itfa l-riħ u mrewħa dik li żżomm il-mara f’idha, dik li tieħu magħha l-knisja biex toqgħod trewwaħ waqt li l-qassis ikun mitluf itawwal l-omelija tiegħu! 

Hawn nixtieq naqsam magħkom osservazzjoni żgħira li minn dejjem għamilt f’qalbi. Anke fejn jidħol it-trewwieħ hemm il-ġeneru. Il-mara trewwaħ bl-imrewħa u r-raġel irewwaħ bil-palju. Wisq nibża li hemm bosta żgħażagħ li lanqas jafu x’inhu palju għax illum donnu għeb għal kollox minn pajjiżna. Jingħad li qabel kienu jġibu dawn il-paljijiet minn Tunes u jbigħuhom Malta. Ġieli smajt min jgħid li kienu jduru bihom fit-toroq. Jien aħħar li rajt għall-bejgħ kien fuq il-monti Għawdex!

Intant l-invenzjoni ta’ Wheeler kellha suċċess kbir u l-fannijiet bdew jinbiegħu bħall-pastizzi. Ovvjament kien jeħtieġ li min jixtri fan ikollu d-dawl elettriku fid-dar għax mingħajru ma jaħdimx. Meta d-dawl elettriku nfirex fl-Ewropa kollha, il-fannijiet bdew ukoll isibu rwieħom fid-djar tagħna. Qed ngħid tagħna bħala Ewropej mhux bħala Maltin. Id-dawl elettriku f’pajjiżna kien introdott fl-1882, fl-istess sena li beda jaħdem fuq il-fan l-Inġinier Wheeler imma dam ftit mhux ħażin biex inxtered ma’ Malta kollha.

Il-fan kellu suċċes enormi iżda biż-żmien kollox ikollu jwarrab u jagħmel wisa’ għal ta’ warajh. Hekk gralu l-fan meta l-bniedem beda jagħżel li f’daru jkollu l-arja kkondizzjonata. Fis-snin sittin tas-seklu li għadda l-produzzjoni tal-fannijiet ħadet daqqa ’l isfel. Mhux li ma baqgħux jiġu manifatturati imma t-talba għalihom naqset sewwa.

Bil-gass

Fl-1820 ix-xjenzat Inġliż Michael Faraday sab li jekk issir taħlita ta’ Idroġenu u Nitroġenu, dik li tissejjaħ Ammonja, tissaħħan sakemm tevapora, din tkessaħ l-arja ta’ qrib il-kontenitur tagħha. Din l-iskoperta kbira wasslet biex jibda jiġi prodott is-silġ b’mod artifiċjali. Sa dak iż-żmien kienet in-natura biss li l-ilma tibdlu f’silġ.

Minn din l-iskoperta gawdejna bil-kbir. Issa bdejna niffriżaw l-ikel u beda jkollna l-kaxxa tas-silġ id-dar. Il-fridge hija apparat li llum insibuh f’kull dar, imma minn din l-istess skoperta ġawdejna l-benefiċċju tal-apparat tal-arja kkondizzjonata.

Willis Carrier

Forsi hawn min jgħid: dan min hu? U naħseb li jkollu raġun jistaqsi għax huwa l-bniedem li vvinta l-apparat tal-arja kkondizzjonata u forsi ftit li xejn nisimgħu dwaru. L-ewwel apparat minn dan beda jaħdem fis-17 ta’ Lulju 1902. Carrier ħadem dan l-apparat għal stamperija biex tissolva problema li kienet qed toħloq is-sħana fil-proċess tal-istampar. Kien sewwasew fi New York li ntuża l-ewwel apparat bħal dan. Dan ma kienx jikkontrolla biss it-temperatura tal-post iżda jikkontrolla l-umdità wkoll, żewġ punti importanti fil-qasam tal-istampar.

L-invenzjoni ta’ dan Carrier tant kienet brillanti li nxterdet mad-dinja kollha, mhux biss fil-qasam industrijali imma wkoll f’dak domestiku. Aktarx li l-ewwel dar fid-dinja li kellha air conditioner kienet ta’ ċertu Charles Gilbert Gates f’Minneapolis l-Istati uniti. Dan kien installat f’din id-dar fl-1914. Ħasra li Gates kien miet is-sena ta’ qabel u kienu l-werrieta li gawdew minn din l-invenzjoni.

Illum dan l-apparat insibu mhux biss fi djarna imma fil-ħwienet, fl-uffiċċji, fil-karozzi, fil-karozzi tal-linja u fil-knisja wkoll.

Imnalla kienu dawn it-talin kollha biex aħna nistgħu ntaffu ftit mis-sħana, li qed tagħmel.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' Awwissu 2018

Meta tikkarga s-sħana

Ninsabu f’ nofs Mejju u bejn wieħed u ieħor f’ nofs ir-Rebbiegħa, żmien li la nistgħu ngħidu jkun ksieħ u lanqas sħana biss bħalissa resqin lejn is-sajf u nafu s-sajf Malti x’ joffri anzi din is-sena diġà doqna xi ftit mis-sajf.

Sajf u xitwa

Jien dejjem ngħid li nippreferi x-xitwa mis-sajf. Fix-xitwa l-kesħa tilbsilha imma s-sħana b’ xi mod tolqtok żgur għax veru li llum ħafna minn djarna huma armati bl-arja kkondizzjonata u l-istess huma l-karozzi, imma ħajjitna ma nistħgux ngħadduha d-dar u fil-karozza u f’ dawk il-postijiet fejn hemm l-arja kkundizzjonata biss. Naf li ħafna ma jaqblux miegħi u jien napprezza l-ġosti u l-opinjoni tagħhom. Hekk hi d-dinja, min iħobb ix-xitwa u min iħobb is-sajf. Ħaġa li rridu nifhmu hi li matul is-sena hemm żmien li nkun ferħan jien u hemm żmien li jkun ferħan ħaddieħor – hemm żmien li ngorr jien u hemm żmien li jgerger ħaddieħor. Din hija realtà li ħadd ma jista’ jgħid li mhux veru għax hija n-natura. Biex inkun ġust irrid ngħid li hemm xi ħwejjeġ li nħobbhom fl-istaġun sajfi bħalma huma l-festi tagħna u n-nuqqas ta’ karozzi fit-toroq fix-xhur li l-iskejjel ikunu magħluqin.

Tisħon ir-ras

Meta x-xemx tibda tiżeġ bil-qawwi, f’ pajjiżna għandna xi jkompli jsaħħan l-irjus. Il-festi parrokkjali ġieli jsiru areni ta’ konflitti u battibekki, ġlied, tgħajjir, insulti u ma nafx xiex aktar. Nemmen li s-sħana tas-sajf tagħna ma tikkalmax lil demmna anzi aktar tkompli tikkargah u ġieli jkun hawn min jispiċċa jaqbeż il-limitu.

Il-festi tagħna inħolqu bħala ritwal reliġjuż iżda l-evoluzzjoni tagħhom ħadd ma seta’ jżommha għaliex aħna l-Maltin għandna karattru festiv forsi xi ftit eċċeesiv. Billi l-maġġoranza tal-festi jsiru fis-sajf, is-sħana għandha mnejn  tkompli ssaħħnilna rasna u nispiċċaw immorru wisq bogħod minn dak li għalihom inħolqu l-festi tagħna. Il-kompetizzjoni bejn il-festi irrendiet li dawn il-festi jsiru dak li huma llum, patrimonju uniku ta’ livell għoli li jinkludi bosta snajja u arti. Iżda maż-żmien il-kompetizzjoni saret pika u l-pika ġieli saret għira u l-għira ġieli nbiddlet f’ mibgħeda. U hawn hu l-agħar għax il-mibgħeda u s-sħana tas-sajf jafu jkunu żewġ elementi perikolużi ħafna meta jitħalltu flimkien. Jistgħu jsiru bomba qawwija li tisplodi u għandha mnejn tweġġa’ lil bosta nies!

Mela tajjeb noqgħodu attenti biex f’ dawn il-festi niddeveru aħna u nirrispettaw lil ħaddieħor meta jkun qed jiddeverti. L-istess bħas-sajf u x-xitwa, illum tifraħ inti għax tħobb is-sajf u għada nifraħ jien għax għax ikun wasal l-istaġun li nħobb jien.

Elezzjoni ġenerali

Issa din is-sena għandna aktar xi jsaħħnilna rasna fil-bidu tas-sajf. Il-gvern sejjaħ elezzjoni ġenerali fil-bidu ta’ Ġunju. Tassew li jkun għadu ma bediex uffiċjalment is-sajf iżda s-sħana tkun bdiet. Jekk fejn jidħlu l-festi parrokkjali nsibu lil min ma jinteressawhx, f’din tal-elezzjoni ġenerali ma tantx hawn min jiġi jaqa’ u jqum minnha. L-istatistiċi dejjem urewna li l-Maltin huma l-aktar poplu Ewropew li joħroġ jivvota. Fl-ebda pajjiż Ewropew ma ssir elezzjoni u jkollha konkorrenza ta’ aktar minn 90% ta’ dawk eliġibbli għall-vot ħlief f’ pajjiżna. Dan huwa sinjal tajjeb ukoll għaliex juri li l-poplu jagħti każ u jinteressa ruħu f’ min għandu jmexxih.

L-istorja politika moderna ta’ artna hija kkarattarizzata minn żewġ partiti kbar. Xi partiti żgħar ġieli kellhom xi siġġu imma minn wara l-Indipendenza ’l hawn kienu l-Partit Laburista u l-Partit Nazzjonalista li ddominaw ix-xena politika tagħna.

Ninsabu f’ kampanja elettorali u ninsabu resqin lejn is-sajf. Il-klima politika ilha tinħass li qed tisħon, issa tibda tilħaq gradi għolja, nispera li ma jkunux eċċessivi. Elezzjoni ġenerali hija eżerċizzju l-aktar naturali f’ sistema politika demokratika u għalhekk għandha tittieħed mill-votant bħala att li fih jesprimi bi dritt l-opinjoni tiegħu. Iżda ma rridux nisew li mhux kulħadd għandu l-opinjoni politika tiegħi. Membri tal-familja tiegħi, ħuti, il-mara, uliedi, ħbiebi, il-kollegi tax-xogħol jistgħu jkunu jħaddnu kulur politiku divers minn dak tiegħi. Ma jistax ikun noqgħod niġġieled. Jien għadni dritt għall-opinjoni tiegħi u għandi nagħti dritt lilek li jkollok opinjoni differenti. Sfortunatament il-karattri tagħna l-Maltin ma tantx jifhmu dan il-kunċett! Iżda hawn erġajna għal darba oħra nġibu l-eżempju tas-sajf u x-xitwa. Min hu blu u min hu aħmar u min hu oranġjo u min aħdar u min ma nafx x’ kulur għandu! Imma għandna lkoll nirrispettaw l-opinjoni ta’ xulxin.

Ejjew ma nħallux is-sħana tas-sajf ittellifna mill-paċi. Ejjew ingawdi l-festi tagħna bil-kwiet bla insulti lil ħadd. Ejjew immorru neżerċiaw id-dritt tal-vot b’ serentità bla ma nħallu lil rasna tisħon iżżejjed minkejja li qed tikkarga s-sħana!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 13 ta' Mejju 2017