TAL-KARMNU

 

Ix-xahar ta’ Lulju kien magħruf ma’ missirijietna bħala x-xahar tal-Karmnu. Bħalma nistgħu nobsru dan kien jissejjaħ hekk għax fis-16 ta’ dan ix-xahar tkun iċċelebrata l-festa tal-Madonna taħt it-titlu “Tal-karmelu” jew kif ngħiduha “Tal-karmnu.” Tajjeb naraw ftit minn fejn ħareġ dan l-isem.

Il-post

Il-Muntanja tal-Karmelu tinsab fost il-firxa ta' muntanji kostali li mit-Tramuntana ta' Iżrael, max-xatt tal-Baħar Mediterran tibqa’ nieżla lejn il- Xlokk tal-pajjiż. Fuq dawn il-muntanji hemm bosta bliet u rħula u aktarx li l-aktar waħda magħrufa hija l-belt ta’ Ħajfa, li tajjeb ngħidu li hija t-tielet l-akbar belt f’Iżrael. Din il-muntanja bl-Għarbi tissejjaħ ukoll  Jabal Mār Ilyās, jiġifieri il-muntanja ta’ San Elija. Hija għolja 525 metru u fiha firxa ta’ 39 kilometru bi 8 kilometri. Aktar minn muntanja waħda, il-Muntanja Karmel fil-fatt hija linja ta’ muntanji għolja.

Il-kelma karmel tfisser “art tal-ġnien” u hija ta’ oriġini inċerta. Hawn min jgħid li l-isem huwa jew kompost minn kerem u el, li jfisser "l-għalqa tad-dwieli ta' Alla" u oħrajn jgħidu li dan ġej minn kar male li jfisser "qalba, jew ġewwieni sħiħ."

Fil-Bibbja

Minħabba l-veġetazzjoni fuq in-naħa tal-għoljiet u l-ħafna għerien li wieħed isib fuq din il-muntanja, kien sar il-post tal-kriminali. Il-Karmelu bis-siġar folti kien meqjus bħala moħbi, kif jimplika l-Ktieb ta’ Għamos. F’kapitlu 9 ta’ dan il-ktieb, sewwasew fit-tielet vers naqraw hekk: jekk jinħbew fuq il-quċċata tal-Karmel, hemm infittixhom, u minn hemm naqbadhom; u jekk jinħbew minn quddiem għajnejja f’qiegħ il-baħar, nordna lis-serp jigdimhom.

Fl-1 Slaten 17:1–24, Elija jidħol fl-istorja bħala l-mibgħut tal-Mulej. Il-profeta jikkonfronta lil Aħab u jbassar nixfa minabba d-devozzjoni mhux qaddisa taʼ Aħab u Ġeżabel lejn alla Bagħal. Meta wasal it-tmiem tan-nixfa, biex jipprova li l-Mulej Alla kien l-uniku Alla veru, Elija jipproponi kompetizzjoni. Iżrael kollu ġie msejjaħ fuq il-Muntanja Karmel biex jixhed il-konfront bejn Elija u l-profeti foloz ta’ Bagħal. U Aħab bagħat messaġġiera ma’ Iżrael kollu, u ġabar il-profeti fuq il-Karmel. L-istorja nafuha, il-profeti foloz ħarġu tellifin u Elija rebbieħ. Jidher li iktar tard il-profeta Eliżew uża l-Muntanja Karmel bħala post fejn jgħix. Minn żminijiet antiki, il-Muntanja tal-Karmelu kienet meqjusa bħala post qaddis u simbolu ta’ sbuħija u fertilità. Il-Profeta Iżaija jxebbah ir-restawr glorjuż ta’ Alla mal-umanità mifdija bħala “splendur tal-Karmelu” u jgħid: “Ħa tifraħ fuq li tifraħ, taqbeż u tgħanni. Sebħ il-Libanu jingħata lilha, il-ġmiel tal-Karmel u ta’ Saron. Għad jaraw is-sebħ tal-Mulej, il-ġmiel ta’ Alla tagħna.” (Is 35, 2) Salamun iqabbel ir-ras tal-maħbub tiegħu mas-sbuħija u n-nobbiltà tal-Muntanja tal-Karmelu: “Rasek ’il fuq, xebbahtha lill-Karmel, xagħar rasek donnu porpra; sultan baqa’ maqbud fin-nokkli. Kemm int sabiħa u kemm tassew int ħelwa, imħabba fost l-għaxqiet!” Din insibuha fil-ktieb L-Għanja tal-Għanjiet kapitlu 7 versi 6 u 7.

Il-Madonna

Il-Madonna tal-Karmnu huwa wieħed mit-titli mogħtijin lill-Verġni Marija liema titlu għandu rabta speċjali mal-patrijiet Karmelitani. Il-patrijiet Karmelitani bdew jgħixu bħala patrijiet eremiti ħdejn l-Għajn ta' Sant Elija, fuq il-Muntanja tal-Karmelu lejn l-aħħar tas-seklu XII. Ir-rabta tal-Patrijiet Karmelitani mal-Verġni Marija bdiet meta dawn iddedikawlha l-kappella li kellhom sewwasew fuq il-Għolja tal-Karmelu. Skont it-tradizzjoni Karmelitana, il-Verġni Marija dehret lis-superjur ġenerali San Xmun Stock, fis-16 ta’ Lulju 1251, u tagħtu l-l-ilbies jew l-abitu tal-ordni bħala sinjal tal-protezzjoni tagħha fuqu u fuq sħabu kif ukoll bħala turija tal-imħabba tagħha lejn l-ordni. Il-Karmelitani xerrdu sewwa  din id-devozzjoni fosthom u fost il-lajċi permezz tal-labtu kannella. Sal-lum ħafna Nsara jġorru fuqhom b’devozzjoni kbira dan il-labtu sabiex il-Madonna tħarishom fil-perikli tar-ruħ u tal-ġisem. Il-festa tal-Madonna tal-karmnu ġiet imdaħħla fil-Kalendarju tal-Knisja mill-Papa Dumnikan, Benedittu XIII fl-1726 u tiġi ċċelebrata nhar is-16 ta’ Lulju.

F’Malta

Żgur li l-aktar knisja popolari f’pajjiżna li hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu hija l-Bażilika tal-Belt Valletta. Insibu parroċċi ddediakti lilha. Il-Gżira, il-Fgura, Fleur de Lys, il-Balluta. Insibu għadd tal kappelli madwar Malta li huma ddedikati lill-Madonna taħt dan it-titlu: Il-Birgu, Ħal Luqa, San Pawl il-Baħar, Is-Siġġiewi, In-Nadur, Ix-Xewkija u x-Xlendi. Barra minn hekk f’bosta knejjes insibu artal iddedikat lil din id-devozzjoni. Fit-toroq ta’ gżiritna naraw għexieren ta’ niċeċ bix-xbieha tal-Madonna tal-Karmnu. 

L-isem Karmnu jew Karmena kienu popolari sew fl-imgħoddi. Dawn ħadulhom posthom ismijiet Ingliżi bħal Charles jew Carmel u Charmain. Dan kollu juri l-qima li l-poplu Malti dejjem kellu lejn il-Madonna tal-Karmnu.

Tiskanta kemm hu interessanti l-bidu ta’ devozzjoni. Illum rajna kif minn fuq il-Muntanja tal-Karmelu tnisslet din id-devozzjoni u kif inxterdet.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 1 ta' Lulju 2023

Lidda fil-kotba mqaddsa

Il-qaddis patrun tagħna, Ġorġ Anici kien mill-Kappadoċja, post li llum jinsab fi-Turkija iżda minħabba n-natura ta’ xogħlu huwa kien ħalla dan il-pajjiż. Nafu li huwa kien midfun f’qabar ġewwa belt li kienet tissejjaħ Lidda jew Lod, f’Israel. Xieraq inkunu nafu xi ħaġa dwar dan il-post li laqa’ l-fdalijiet ta’ San Ġorġ speċjalment meta jissemma fil-Bibbja. 

Il-qabar ta' San Ġorġ

Din il-belt tinsab madwar 15-il kilometru bogħod minn Tel Aviv u llum fiha madwar 75,000 abitant. Meta fl-1948 kien hemm il-gwerra bejn l-istat ġdid ta’ Israel u l-Għarab, din il-belt rat taqlib kbir. Bosta Palestinjani kellhom iħallu djarhom. Bosta Lhud li kienu jgħixu f’pajjiżi għarab kienu ħadu post dawn il-Palestinjani madanakollu xorta kien fadal madwar elf Għarbi f’dik il-belt.

L-istorja ta’ Lidda hija antilka ħafna. Hija belt li tissemma anke fil-Bibbja. Fl-ewwel ktieb tal-Kronaki nsibu miktub hekk: “Ulied Elfagħal kienu: Għeber, Misgħam, Semed, li bena Onu u Lod bl-irħula tagħha, u Berigħa u Sema.”  [1Kron:8:12-13] Mela minn din is-silta nintebħu li kien Semed li waqqaf raħal bl-isem ta’ Lod kif ukoll ieħor bl-isem ta’ Onu. Illum dan ir-raħal sar belt kbira u għadu jżomm l-isem li kellu sa mill-bidu.  Hawn jista’ jkun li jkun hawn min jistaqsi għalfejn aħna nsejħulha Lidda l-belt fejn kien midfun San Ġorġ meta llum kulħadd isejħilha Lod. Tajjeb nifhmu li kull ilsien jista’ jibdel isem ta’ xi pajjiż. Pereżempju aħna l-Maltin insejħu l-belt kapitali Taljana Ruma u mhux Roma bħalma jsejħulha t-Taljani. L-istess Londra, ma ngħidux London bħall-Ingliżi imma mbagħad ngħidu Madrid bħall-Ispanjoli għall-kapitali ta’ Spanja. L-istess ħaġa tmur għall-isem ta’ Lod jew Lidda. Lidda huwa l-isem Latin tal-belt ta’ Lod. Billi din l-art kienet tagħmel parti mill-Imperu Ruman, l-isem ġie Latinizzat u min Lod sar Lydda, (li fil-verità ħaduh mill-Grieg) li bil-Malti niktbuh Lidda.

Lod jerġa’ jissemma’ fil-Bibbja fil-Ktieb ta’ Esdra. Wara l-eżilju fil-Babilonja, il-Lhud reġgħu lura lejn arthom u f’dan il-ktieb insibu bħal ċensiment ta’ kemm nies reġgħu lura lejn Israel wara li nħelsu mill-jasar. F’dan il-ktieb insibu hekk: “ulied Lod, Ħadid u Onu, seba' mija u ħamsa u għoxrin.”  [Esd:2:33] Hawn nerġgħu insibu isem Onu ma’ Lod kif ukoll isem raħal ieħor: Ħadid. Dan l-istess ċensiment jerġa’ jkun preżentat fil-Ktieb tal-Profeta Neħemija iżda n-numru ta’ dawk li reġgħu lura mill-Babilonja jvarja b’erba’ persuni. Hekk insibu mniżżel f’dan il-ktieb: “In-nies ta' Lod, Ħadid, u Onu, seba' mija u wieħed u għoxrin.” [Neħ:7:37] F’dan l-istess ktieb nerġgħu nsibu isem dan ir-raħal. Issa jissemma biex juri fejn kienu jgħixu wlied Benjamin: “Ulied Benjamin kienu jgħammru minn Geba 'l hemm, f'Mikmas, Għaj, Betel u l-irħula tagħha, Għanatot, Nob, Għananija, Ħażor, Rama, Gittajm, Ħadid, Sebogħim, Neballat, Lod, Onu, Geħaħarasim. [Neħ:11:31-35] Hawn nerġgħu niltaqgħu mal-irħula l-oħra ta’ Onu u Ħadid flimkiem ma’ għadd ta’ rħula oħrajn.

Lod illum

Fit-Testment il-Ġdid, sewwasew fl-Atti tal-Appostli nsibu mill-ġdid isem din il-belt. Naraw lil San Pietru jxandar lil Kristu. Hawnhekk insibu wkoll rakkont ta’ miraklu li wettaq dan il-qaddis. “Ġara li Pietru, huwa u jdur dawk l-inħawi kollha, niżel wkoll għand il-qaddisin li kienu joqogħdu Lidda.  Hemmhekk sab raġel mifluġ, jismu Enea, li kien ilu tmien snin mixħut  fis-sodda. Pietru qallu: "Enea, Ġesù Kristu jfejjqek; qum u ifrex is-sodda inti stess." U dak minnufih qam. In-nies kollha li kienu joqogħdu f'Lidda u f'Saron rawh, u daru lejn il-Mulej. [ Atti:9:32-35]

Tajjeb li qabel intemmu naraw ftit il-qedem ta’ din il-belt. Minn skavi li saru, nistgħu nikkonkludi li dawn l-inħawi kienu ilhom abitati sa minn aktar minn 5000 sena qabel Kristu. Billi semmejna l-kotba tal-Antik Testmenet xieraq ngħidu meta nktibu.  Ir-ritorn tal-Lhud mill-eżilju ta’ Babel sar fis-sena 539 qabel Kristu. Għalhekk nikkonkludu li dan il-ktieb kif ukoll dak ta’ Neħemija inkitbu wara dan ir-ritorn. L-Atti tal-Appostli li wkoll isemmu li din il-Belt inkitbu għall-ħabta tas-sena 80 wara Kristu. Minn dan naraw kemm il-belt li ħadnet il-fdalijiet ta’ San Ġorġ hija antika u b’dana kollu għadha wieqfa sal-lum.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa maħruġ mill-Għaqda tan-Nar 23 ta' April - San Ġorġ Ħal Qormi - Festa 2019

Profeta

Spiss nisimgħu min jgħid li xi ħadd kien profeta għax ikun bassar u qata’ xi ħaġa li tkun ġrat sewwasew kif ikun qal dak it-tali. Imma l-profeta m’huwiex biss dak li jbassar il-futur u jaqta’ xi jkun ser jiġri, il-profeta mhux xi saħħar, il-profeta jmur lil hinn mit-tbassir tal-futur.

Il-kelma profeta għandha l-għeruq tagħha fil-Grieg antik. Il-kelma προφήτης (profeta) hija magħmula minn żewġ kelmiet. Ħalli nibda minn denbha u nfisser l-aħħar biċċa. Φημί (tinqara femi) tfisser titkellem, tgħid xi ħaġa. Mela l-profeta għandu x’jaqsam mad-diskors, il-profeta ma jistax jibqa’ mutu, il-profeta fin-natura tiegħu irid ilissen xi ħaġa għax inkella ma jkun profeta xejn. Niġu issa għall-ewwel parti tal-kelma. Προ (tinqara pro) tfisser quddiem, qabel imma tfisser ukoll minflok jew f’isem. Mela jekk ngħaqqdu dawn iż-żewġ kelmiet u naraw xi jfissru nkunu nistgħu ngħidu li profeta huwa kemm dak li jitkellem qabel ma tkun seħħet il-ħaġa kif ukoll dak li jitkellem f’isem ħaddieħor.

Figuri

Il-profeti huma figuri tipikament reliġjużi li nsibuhom tista’ tgħid fir-reliġjonijiet li jemmnu f’xi tip ta’ alla jew allat. Il-profeta huwa dak li jitkellem f’isem dawn l-allat. Fil-fidi Lhudija, u ovvjament f’dik Nisranija wkoll għaliex din tat-tieni hija mwielda minn tal-ewwel, il-figura tal-profeta hija waħda importanti ħafna. Dawn huma figuri li wasslu kemm il-kelma ta’ Alla lill-poplu kif ukoll bassru dak li kellu jseħħ fil-futur. L-itwal ktieb fil-Bibbja huwa ta’ profeta, ta’ Isaija, għad li l-istudjużi jsostnu li dan il-ktieb twil ma nkitibx minn persuna waħda iżda tal-anqas minn tlieta. F’dan il-ktieb insibu kemm il-kelma ta’ Alla mwassla lill-poplu ta’ Isreal kif ukoll tħabbir tal-ġejjieni, it-twelid tal-Messija, ta’ ħellies tal-poplu.

L-aktar fidi qrib dawn it-tnejn hija dik Musulmana li wkoll iżommu xi profeti li nsibu fl-Antik Testment bħala nies qaddisa u jissiġillaw il-lista tal-profeti b’Muħammed, il-fundatur tal-Islam. Xi reliġjonijiet oħra wkoll insibu l-profeti fihom.

Kliemu

Isaija l-profeta

Imma issa ejjew naraw il-profeta xi kliem jgħid. Huwa profeta għax iwassal il-messaġġ ta’ Alla u għalhekk il-kliem li jgħid meta jipprofetizza ma jkunx kliemu imma kliem li Alla jkun irid iwassal lill-bniedem. Kieku profeta ilissen kliemu ma jkun profeta xejn għax ikun qed iwassal il-messaġġ tiegħu, qed jikkomunika dak li għandu f’moħħu. Kieku l-profeta jwassal dak li għandu f’moħħu allura nispiċċaw ngħidu li kieku Facebook u Twitter huma mimlijin profeti! Il-profeta jwassal kliem il-Mulej.

Il-pajjiż tal-profeta

Fl-evanġelju nsibu l-fatt meta Kristu mar fis-sinagoga u ħabbar il-kelma ta’ Alla imma niesu ma laqgħuhx. Hu qalilhom bla tlaqlieq li l-ebda profeta ma huwa milqugħ f’pajjiżu, anzi ma hemmx post agħar minn pajjiżu fejn profeta jiġi mżebblaħ. Mhux faċli li bniedem li tkun tafu sa minn twelidu, tarah jitrabba, jikber, isir ġuvni, raġel taċċetta mingħandu tagħlim differenti minn dak li tant tkun ilek fih. Kien għalhekk li lil Kristu ma aċċettawh, kien għalhekk li ma niżżluhiex li bin il-mastrudaxxa jgħallimhom tagħlim differenti minn dak li kienu ankrati fih. Kienet iebsa biex jidrittaw l-imgħawweġ tagħhom wara t-twissija ta’ bniedem li kienu jafuh.

Profeti llum għad għandna, li forsi ma jitkellmux f’isem Alla imma jitkellmu f’isem is-sewwa, f’isem il-ħaqq u l-ġustizzja, imma l-istess bħalma għamlu lill-profeti tat-Testment il-Qadim, kliemhom bosta drabi jaqa’ fuq widenejn torox.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'Il-Mument - 3 ta' Frar 2019