San Paolo Fuori le Mura

 

Il-Bażilika ta’ San Pawl f’Ruma hija it-tieni l-akbar Bażilika Papali wara dik ta’ San Pietru fil-Vatikan. Din tinsab fuq Via Ostiense, fuq ix-xatt tax-xmara Tevere, madwar żewġ kilometri bogħod mis-swar li l-Imperatur Awreljanu kien bena madwar il-belt ta’ Ruma bejn is-snin 270 u 275 sabiex iħarsu l-belt mill-attakki tal-barbari. Minn hawn ħadet isimha din il-Bażilika, fuori le mura tfisser il barra mis-swar tal-belt.  Hawnhekk tradizzjonalment huwa l-post fejn kien jinstab il-qabar tal-Appostlu San Pawl. Fil-fatt din il-knisja tinstab madwar tliet kilometri bogħod mill-kumpless ta’ knejjes imsejjaħ Tre Fontane, il-post fejn il-qaddis kien sofra l-martirju. Il-qabar tal-Appostlu jinstab sewwasew taħt l-altar  Papali fil-Bażilika. Għal din ir-raġuni, matul is-sekli, hawn dejjem kien post ta’ pellegrinaġġ.

Ftit storja

Qabel ma nbniet l-ewwel knisja f’dan il-post konna nsibu ċimiterju li kien jintuża bejn l-ewwel u t-tielet seklu wara Kristu. Bħalma ġara fil-kaz tal-Appostlu Pietru hekk ġara fuq il-qabar ta’ Pawlu. Hawn ukoll dlonk wara l-martirju sar post ta’ devozzjoni kbira mill-ewwel Insara ta’ Ruma. Fuq il-qabar inbena monument żgħir. lnsibu li l-post fejn indifen Pawlu kien sar wieħed devozzjonali ħafna u għalhekk kienet inbniet daqxejn ta’ knisja, jew aħjar Bażilika.

Il-Bażilika biż-żmien saret ċkejkna wisq biex taqdi l-ħtiġijiet tal-pellegrini li bdew iżuru dan il-post. Għalhekk dik twaqqgħet u minflokha bdiet tinbena oħra. Il-Bażilika kellha ħames navati u kien fiha tmenin kolonna. Ix-xogħol kollu tal-bini intemm fis-sena 395. Biż-żmien din il-knisja kompliet tissebbaħ. Il-Papa Ljun il-Kbir beda d-drawwa li fil-Bażilika jsiru xbiehat tal-Papiet maħdumin fil-mużajk. Dawk kienu jitpoġġew fuq in-navi tal-kursija ċentrali. Fis-seklu XI inbena l-kampnar tal-Bażilika. Fl-1285 il-bażilika kompliet tissebbaħ billi saritilha it-tribuna mill-iskultur Arnolfo di Cambio. Dik is-sena wkoll kien iżżanżan il-gandlier tal-irħam li jżomm il-blandun fi żmien il-Għid. Dik is-sena wkoll inbena il-kjostru tal-knisja.

Nar

Matul il-lejl tal-15 ta’ Lulju tas-sena 1823 nar kbir ħakem lill-Bażilika. Dan in-nar  qered tista’ tgħid din il-knisja għal kollox. Kien ħtija ta’ ħaddiem li kien qiegħed isewwi s-saqaf tal-knisja li seħħet din id-diżgrazzja. Huwa kien nesa n-nar li kien kebbes biex jaħdem, telaq lejn daru bla ma tfiegħ u seħħ dak li seħħ. F’dak il-lejl kien hemm ragħaj li ra n-nar u mar malajr javża lill-patrijiet tal-abatija ta’ ħdejn il-Bażilika. Fi żmien li la kien hemm il-mezzi ta’ komunikazzjoni u lanqas il-mezzi tat-trasport li għandna llum, minn x’ ħin ir-ragħaj ittenda bin-nar sakemm waslu l-pumpieri tat-tifi tan-nar kienu laħqu għaddew madwar sagħtejn. Bosta opri inqerdu, imma fortunatament it-tribuna, il-gandlier tal-blandun u l-apside ħelsuha ħafif.

Ġbir u bini mill-ġdid

Fl-1825 il-Papa Ljun XII kiteb l-enċiklika Ad plurimas u fiha ħeġġeġ lill-isqfijiet sabiex jagħmlu ġabra mingħġand il-fidili bl-iskop li tinbena mill-ġdid il-Bażilika ta’ San Pawl. L-appell tal-Papa intlaqa’ tajjeb ħafna u bdew jaslu flus kbar mingħand l-Insara tad-dinja kollha. Fost id-dinjitarji li taw sehemhom għall-bini mill-ġdid ta’ din il-knisja insibu r-Re Karlu Feliċ ta’ Sardenja, ir-Re Karlu X ta’ Franza, ir-Re Franġisku I tar-Renju ta’ Napli u Sqallija kif ukoll iż-Żar Nikola I tar-Russja u Ibraħim Pascia viċire tal-Eġittu.

Is-sena ta’ wara inbeda ix-xogħol tal-bini mill-ġdid tal-bażilika. Fl-1840 il-Papa Gregorju XVI ikkonsagra l-altar tal-Bażilika imma kellu jkun il-Beatu Papa Piju IX biex nhar l-10 ta’ Settembru, 1854 ikkonsagra il-Bażilika. Għal din l-okkażjoni kienu attendew bosta kardinali u isqfijiet. Ftit wara kellha titħabbar id-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni  u għalhekk bosta dinjitarji tal-Knisja kienu marru Ruma. Madankollu ix-xogħol fil-Bażilika baqa’ sejjer sal-1874. Fit-23 ta’ April, 1891 splodiet il-fabbrika tal-polvri Forte Portuense li kienet tinsab fil-qrib. Bl-isplużjoni tkisser il-ħġieġ ikkulurit u ddisinjat tat-twieqi li kien sar fl-1830. Minflok il-ħġieġ wara tqiegħdu folji rqaq tal-alabastru li kienu ingħataw mir-Re Fuad tal-Eġittu. Fl-1928 tlesta l-kjostru meraviljuż li hemm quddiem il-knisja. Fl-2006 sar xogħol biex il-qabar tal-Appostlu Pawlu jkun jista’ jidher minn dawk li jżuru l-Bażilika.

Hekk kif wieħed jidħol mill-kjostru ffurmat minn 150 kolonna li jinsab quddiem il-Bażilika jara statwa fin-nofs. Bla dubju din hija statwa ta’ San Pawl. Hija xogħol fl-irħam tal-iskultur Giuseppe Obici Il-Porta Santa, li kull bażilika Papali għandha huwa tal-bronz indurat bid-deheb u sar fl-okkażjoni tal-Ġublew tas-sena 2000. Interessanti għalina l-Maltin hija l-pittura tal-qaddis Pawlu meta ħeles mill-għarqa u ġie pajjiżna.

F’din il-Bażilika indifnu żewġ papiet, il-Papa San Feliċ III u l-Papa Ġwanni XIII.

Hawn insibu wkoll mużew li għalkemm ma huwiex kbir wisq, madanakollu fih biċċiet ta’ interess x’ wieħed jara. Ħdejn is-sagristija hemm sala b’bosta kwadri ta’ artisti varji. Hemm ukoll il-monasteru tal-patrijiet Benedittini li ilu mwaqqaf mijiet kbar ta’ snin. Fil-kumpless  wieħed isib ukoll post fejn jista’ jiekol jew jixrob xi ħaġa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 22 ta' April 2023

Bażilika xi tkun?

L-Arċisqof juri d-diġriet li għolla lill-knisja tal-Mosta
għad-dinjità ta' bażilika

Bil-qari tad-digriet li għolla lill-knisja Arċipretali tal-Mosta għad-dinjità ta’ bażilika minuri, li nqara mill-Arċisqof ta’ Malta Charles J. Scicluna nhar il-Ħadd 29 ta’ Lulju 2018, f’bosta minna nibtu diversi mistoqsijiet. Fost oħrajn kien hemm staqsa: Bażilika xi tfisser eżatt?

Letteralment il-kelma bażilika tfisser “Id-dar tas-Sultan” jew aħjar tal-Mulej. Il-kelma nnifisha ġejja mill-Grieg, βασιλεύς  (Basileus) li tfisser sultan u  οἶκος (Oikos) li tfisser dar.  Għalhekk kull knisja hija fil-verità bażilika,iżda l-Knisja tatribwixxi dan it-titlu lil xi knejjes li jkollhom ċerta importanza fil-funzjoni tagħhom jew li jkollhom ċerta valur artistiku.

Bażilika Rumana (mhux knisja)

F’Ruma tal-qedem, il-bażilika kienet bini pubbliku użat bħala post għal laqgħat pubbliċi u għall-amministrazzjoni tal-ġustizzja. Il-bini kien ikollu forma rettangolari b’navata fin-nofs u sensiela ta’ kolonni li jiffurmaw żewġ navati oħra li bosta drabi kienu jkunu msaqqfin biex minn fuqhom tinħoloq speċi ta’ gallarija fuq in-navata ċentrali. Mela issa nafu li l-bażilika oriġinali ma kellha xejn x’taqsam la mal-Knisja Kattolika u mal-ebda twemmin ieħor.

Knejjes Bażiliċi

Bl-Editt ta’ Milan fis-sena 313, il-Knisja ħadet il-libertà li tant kellha bżonn biex tikber bla xiel ta’ xejn. L-Imperatur Kostantinu u ommu Santa Liena ħasbu biex fil-belt ta’ Ruma, il-kapitali tal-Imperu li kien jaħkem parti kbira mid-dinja ta’ dak iż-żmien, jibnu xi binjiet kbar f’forma ta’ bażilika biex iservu ta’ knejjes. San Giovanni Laterano u San Pietro in Vaticano huma tnejn minn dawn li għadhom magħrufin sal-lum bħala bażiliċi maġġuri.  

U jekk jogħġobkom… il-plural ta’ bażilika mhux bażiliki imma bażiliċi!

Hekk bdew il-bażiliċi fil-Knisja Kattolika.

L-Arma u aktar

Umbrellun

Knisja li jkollha d-dinjità ta’ bażilika minuri (jiġifieri kollha ħlief l-4 ta’ Ruma, Lateran, Vatikan, Santa Maria Maggiore u San Polo fuori le Mura,u ż-żewġ bażiliċi Papali ta’ Assisi) ikollha d-dritt li ġġib l-imbrellun bażilikali fuq l-arma tagħha u billi din tkun affiljata, speċi tkun bint ta’ bażilika maġġuri, tkun tista’ turi l-arma tal-Papa fuq il-bieb ewlieni tal-knisja flimkien ma’ dik tal-isqof tad-djoċesi.

Tintinabru

Minbarra dan knisja li tkun bażilika jkollha wkoll l-umrellun bażilikali. Meta kont nistudja Ruma kont staqsejt wieħed saċerdot intiż fuq dawn l-affarijiet u kien qalli li l-umbrellun ta’ bażilika maġġuri għandu jkun tal-bellus filwaqt li dak ta’ waħda minuri għandu jkun tas-satin. L-oriġini tal-umbrellun ma huwa xejn għajr dak ta’ użu prattiku. Kien jintuża biex jipproteġi lill-Papa mir-raġġi tax-xemx. L-ilwien ta’ dan l-umrellum ikunu isfar u aħmar, l-ilwien tal-belt ta’ Ruma. Iżda f’Malta għandna umbrellun ta’ bażilika li huwa abjad. Dan huwa tal-bażilika tal-Porto Salvu u San Duminku tal-Belt. Jingħad li billi l-Papa sal-1814 kien imġiegħel jgħix fi Franza minn Napuljun, meta huwa ta d-dinjità ta’ Bażilika lill-knisja tal-Belt Valletta l-umbrellum ingħata abjad għax il-papa ma kienx Ruma. Imma l-bażilika tal-Belt ingħatat sentejn wara r-ritorn tal-papa minn Franza, iżda t-talba għaliha kienet saret waqt l-eżilju tal-Papa.

Xi ħaġa oħra li naraw f’bażilika huwa t-tintinabru, (Tintinnabulum) dik il-qanpiena mwaħħla ma’ arblu ċkejken li tindaqq sew waqt l-elevazzjoni tal-Ostja u tal-Kalċi fil-quddiesa kif ukoll fil-purċissjoni. L-oriġini ta’ dan ukoll kien wieħed prattiku. Din il-qanpiena kienet tindaqq fil-kantunieri tat-triq biex tavża li jkun hemm il-papa għaddej minn hemm, ovvjament waqt xi purċissjoni għax il-papa mhux se jmur jippassiġġa fit-toroq ta’ Ruma.

Salib papali

Is-salib ta’ fuq il-bażilika wkoll ikun xi ftit differenti minn dak ta’ knejjes oħra. Dan ikollu tliet mindudin, waħda iżgħar minn oħra, minflok waħda bħal ta’ knejjes oħra. Dan jissejjaħ is-salib papali u ġieli kien jidher fl-araldika biex juri li dak li jkun ikun papa. It-tliet injamiet mindudin ifissru l-istess bħalma keinu jfissru it-tleit kuruniu fit-trirenju tal-Papa, li jfissru li l-papa huwa missier is-salten, gvernatur tad-dinja nu vigarju ta’ Kristu.

U l-mazza?

Bosta jassoċċjaw il-mazza kapitulari ma’ bażilika, iżda l-mazza nsibuha f’kolleġġjata. Hawn knejjes li huma kolleġġjati imma mhux bażiliċi (San Lawrenz il-Birgu, Kunċizzjoni Bormla, San Pawl tal-Belt, San Pawl tar-Rabat). Kolleġġjata jfisser li jkollha l-kanonċi. Insibu mbagħad bażiliċi li huma wkoll kolleġġjata bħal tal-Isla, Santa Liena Birkirkara , San Ġorġ, Xagħra, Nadur u Għarb Għawdex. Il-mazza kellha skop li turi li l-kulleġġ, jiġifieri l-kanonċi, għandhom min jiddifendihom. Allura bażilika li ma hiijiex kolleġġjata ma jkolliex mazza u mill-banda l-oġra mazza nsibuha fi knejjes kolleġġjati anke jekk ma jkunux bażiliċi.

Kemm hawn bażiliċi fid-dinja?

L-akbar numru ta’ bażiliċi jinsab fl-Italja. Hemmhekk insibu 557 waħda. Hemm ħafna pajjiżi li fihom insibu bażilika waħda biss. Pajjiżna, fiż-żewġ djoċesijiet issa bl-aħħar waħda tal-Mosta insibu 10, u 4 oħra li ftit jissemmew. (Nazzarenu Sliema, Għar tal-Madonna Rabat, Duluri Ħaż-Żebbuġ u Madonna tal-Patro1inju Għasri)

Madwar id-dinja kollha hawn 1,692 bażilika, iva elf, sitt mija u tnejn u disgħin bażilika. Fl-Afrika nsibu 19-il waħda, fil-kontinent Amerikan insibu 355 filwaqt li fl-Asja għandna 53 waħda. Fl-Oċeanja, insibu 7 bażiliċi filwaqt li l-akbar numru bla dubju nsibuh fl-Ewropa; 1,258 bażilika.

Nistħajjel li bosta wara li raw dawn iċ-ċifri jgħidu f’qalbhom: U allura la hawn dawn il-bażiliċi kollha madwar id-dinja, waħda jew tnejn oħra hemm lok għalihom!!!

Fr Reno Muscat

Il-Bażilika u l-Arċipretali

Għadu kemm ġie fi tmiemu ix-xahar ta’ Awwissu. Il-qawl Malti jgħid li Awwissu ix-xemx taħarqu u x-xita tmissu. Din is-sena nistgħu ngħidu li dak li jgħid dan il-qawl  seħħ tassew għax kellna jiem sħan sewwa kif ukoll kellna maltempati li ftit li xejn hawn min jiftakar bħalhom fix-xahar ta’ nofs is-sajf. Hemm xi wħud li dan il-qawl iħawduh u jgħidu li Awwissu la tarah u lanqas tmissu, u dawn it-talin għandhom raġun għax bejn il-vaganzi li bosta jkollhom, bejn il-jiem ta’ divertiment ħdejn il-baħar u bejn il-festi fl-ibliet u l-irħula tagħna, Awwissu jgħaddi bħal ħolma u kważi kważi la jagħtik ċans tarah u lanqas tmissu għax filli jkun għadukif beda u filli jintemm.

Ix-xahar ta’ Awwissu ta’ din is-sena sejjer jibqa’ mfakkar ukoll għal żewġ okkażjonijiet speċjali għal żewġ parroċċi Maltin, il-bidu tal-proċess biex ir-Rotunda tal-Mosta tingħata t-titlu ta’ Bażilika u l-għoti tat-titlu Arċipretali lill-parroċċa ta’ Ħad Dingli.

Sempliċiment titli

Il-potenzjalment Bażilika tal-Mosta

Xi jfisser li knisja tkun Bażilika jew li parroċċa tkun Arċipretali? Huma titli ta’ rispett lejn lok reliġjuż li jkun jixraqlu ċerta stima minħabba l-popolarità tiegħu. Kieku jkollna nikkomparaw il-knejjes mal-bnedmin inkunu nistgħu ngħidu li jeżistu titli differenti lill-persuni differenti. Lit-tabib insejħulu Dott, lin-nutar ngħajtulu Manifk, lill-avukat nindirizzawh b’ Sinjur, lill-bennejn ngħidulu Mgħallem, imma lkoll huma bnedmin li twieldu bla ħwejjeġ u lkoll sejrin jintemmu fl-istess post, iżda minħabba n-natura tax-xogħol li jagħmlu nagħtuhom titli differenti.

L-għan tal-Knisja (bil-K kbira) huwa x-xandir tal-kelma ta’ Alla u s-salvazzjoni tal-erwieħ. Dan isir permezz tas-sagramenti. Issa sagrament jista’ jsir fil-Vatikan, f’ Bażilika, fi knisja Arċipreatli, fi knisja ċkejkna jew f’ kappella mitlufa f’ nofs ir-raba, xorta waħda huwa l-istess sagrament. Is-sustanza tas-sagrament ma tinbidilx skont il-post li fih jiġi amministrat. Il-post huwa aċċidentali u jista’ jinbidel, imma s-sustanza ma tinbidel qatt u għalhekk jekk wieħed jirċievi sagrament f’ Bażilika huwa l-istess daqs li kieku jirċievih f’ kappella ċkejkna qalb l-għelieqi.

Allura b’ dan l-argument ikun hawn min jistaqsi: għalfejn jingħataw dawn it-titli? Ma rridux ninsew li ċerti knejjes għandhom storja kbira, oħrajn fihom xi devozzjoni partikolari u għalhekk iżuruhom bosta nies. Bħala rikonoxximent jistgħu jingħataw titlu bħal Bażilika, li jingħata mill-Papa jew ta’ Arċipretali li jingħata mill-Arċisqof.

Kontroversja

Il-knisja Arċipretali ta' Ħad Dingli

Dawn iż-żewġ każi taw bidu għal kontroversja sħiħa, l-aktar fuq il-mezzi tal-media soċjali. Ħeqq Malta qegħdin u l-inqas xrara dlonk tqabbad ħuġġieġa! Xi wħud staqsew jekk għadux iż-żmien li jingħataw dawn it-titli u oħrajn staqsew għaliex il-Mosta u Ħad Dingli u mhux parroċċi oħrajn. Oħrajn ferħu u xi wħud staqsew jekk il-Knisja f’ Malta hijiex sejra ’l quddiem bl-għoti ta’ titli bħal dawn. Jien mhux sejjer nidħol fil-merti ta’ għadhomx żmiemhom it-titli jew għalfejn dawn il-parroċċi u mhux oħrajn u ma rridx inkompli l-kontroversji li diġa jeżistu.

Jekk hemm min jaħseb li l-għoti tat-titlu ta’ Bażilika hija xi ħaġa li ma għadiex tingħata ikun sejjer żball. Xi knejjes ta’ ċerta importanza jiġu iddikkjarati bażiliċi tista’ tgħid mill-bidu tal-eżistenza tagħhom. Dawk kollha li xi darba marru Lourdes jafu li hemmhekk hemm il-Bażilika ta’ San Piju X, knisja taħt l-art mibnija bil-konkos li ma fiha l-ebda opri artistiċi, imma minħabba l-importanza tagħha ingħatat it-titlu ta’ Bażilika. F’ Malta għandna bażiliċi li ftit li xejn jissemmew. Il-Knisja parrokkjali tan-Nazzarenu f Tas-Sliema hija Bażilika u ħadd ma jsejħilha b’ dan it-titlu. L-istess l-għar tal-Madonna fil-knisja tad-Dumnikani tar-Rabat kif ukoll il-knisja tad-Duluri f’ Ħaż Żebbuġ. Dawn huma Bażiliċi wkoll imma ftit li xejn jiġu rriferuti bit-titli li għandhom.

Il-Bażilika tad-Duluri Ħaż Żebbuġ

Personalment nemmen li l-ħażin huwa meta nintilfu fuq titlu u nitilfu s-sens veru tal-post. Ninħlew fuq l-aċċident u mwarrbu s-sustanza. Xi wħud staqsew kemm se jiżdiedu jew jonqsu dawk li jiffrekwentaw il-Knisja bl-għoti ta’ dawnit-titli. Nemmen li la sejrin jiżdiedu u lanqas jonqsu, min verament hu Nisrani ma jmurx il-Knisja għax hi Bażilika, Arċipreatli, jew kappella bla ebda titli jew unuri, imma jmur għax jemmen u jħossu fid-dover li jmur. Mill-banda l-oħra jekk hemm knejjes li jixraqilhom titlu ma narax għalfejn ma għandux jingħata.

Ftakart f’ Dun Karm

Dan l-argument fakkarni fil-poezija tal-Poeta Nazzjonali tagħna, Dun Karm Psaila, mhux għax nafu għax huwa miet qabel ma twelidt jien, imma għax studjajtu. Waħda mill-aktar poeziji tiegħu li nħobb hija “Żjara lil Ġesù”. F’ din il-poeżija l-awtur jirrakkonta x’ ħass meta daħal jagħmel vista lis-sagrament f’ kappella  ċkejkna f’ nofs l-għelieqi. Ma daħalx f’ Katidral, ma daħalx f’ Bażilika jew f’ Parroċċa Arċipretali, imma f’ daqxejn ta’ kappella rurali. Hemmhekk ħassu qrib il-Ħallieq. Dun Karm jurina kemm is-sustanza hija importanti aktar mill-aċċidenti. Il-post jista’ jinbidel imma s-sagrament huwa wieħed, ikun fejn ikun.  Din hija l-aktar ħaġa importanti li għandna nifhmu.

Fr Reno Muscat 

Dan l-Artilu deher f' In-Nazzjon, 5 ta' Settembru 2015