Fil-pjazza tar-raħal

Illum ftit li xejn għadna nisimgħu diski Maltin ġodda, biss madwar 40 sena ilu ma kienx hekk. Waħda mid-diski popolari ta’ dak iż-żmien, miktuba minn Enzo Gusman fl-1975 u kantata minnu stess kienet iġib l-isem “Fil-pjazza tar-raħal”. Illum wara dawn is-snin kollha din id-diska għadha popolari, forsi mhux daqs kemm kienet qabel, imma hija sinonima ma’ dan il-kantant.

Gusman jgħid li kien kiteb dan il-kanzunetta meta kien jaħdem ma’ bank li kellu fergħa fil-pjazza ta’ quddiem il-knisja l-qadima ta’ San Bastjan ġewwa Ħal Qormi. Il-kantawtur kien josserva l-ħajja tal-pjazza u jirrakkonta dak li kien jara ta’ kuljum; tlett irġiel xjuħ fuq it-taraġ taz-zuntier, jirrrakkunataw il-passat ta’ ħajjithom u dak li għaddew minnu.

Iċ-ċentru tar-raħal

Tassew li din il-kanzunetta kienet imnebbħa minn dak li jiġri fil-pjazza ta’ San Bastjan fil-belt Pinto, iżda hija storja li tista’ tiġi applikata għal kull raħal ieħor għaliex il-pjazza minn dejjem kienet iċ-ċentru ta’ kull raħal. Aħna l-Maltin għandna isem ieħor għall-pjazza: misraħ, nom mimmat ġej minn serraħ, għaliex il-pjazza sservi wkoll bħala l-post fejn wieħed jgħaddi ftit ħin jistriħ fuq xi bank u jgħid kelmtejn. Il-pjazza hija l-qalb tar-raħal, hija ċ-ċentru tar-raħal. Fil-każ ta’ Ħal Qormi hemm aktar minn pjazza waħda li sservi ta’ ċentru tar-raħal. Minbarra dik ta’ San Bastjan li kienet ta’ ispirazzjoni għad-diska li semmejt fil-bidu, hemm pjazez oħrajn, bħal dik ta’ San Franġisk, jew quddiem il-knisja ta’ San Ġorġ, kif ukoll quddiem l-iskola, li wkoll huma ċentri li fihom jiltaqgħu n-nies.

Ħaż-Żebbuġ

Il-pjazza ta' Ħaż-Żebbug

Pjazza tipika li personalment naraha bħala ċ-ċentru jew aħjar il-fus tar-raħal hija dik ta’ Ħaż-Żebbuġ. Hemmhekk issib kollox: il-knisja parrokkjali, il-każini tal-banda, il-każini tal-partiti politiċi, il-każini sportivi, il-ħwienet tat-te, il-pompa tal-petrol, tal-pastizzi,  il-ħanut tal-gazzetti, ħwienet tal-ħwejjeġ, ħwienet taż-żraben, ristoranti jew pizzerija, ħwienet tal-merċa, jintrama’ suq aktar minn darba fil-ġimgħa kif ukoll hemm l-iskola u fil-qrib hemm ukoll iċ-ċimiterju. Il-pjazza ta’ Ħaż-Żebbuġ timmeraviljani għax hija tabilħaqq ħajja nistgħu ngħidu 24 siegħa kuljum, sebat ijiem fil-ġimgħa. Din il-pjazza hija wkoll il-post fejn il-festi tal-parroċċa jitgawdew l-aktar, u fejn l-aktar ikun hemm attività fil-ġimgħat tal-festi tal-parroċċa. Fiha jsiru l-programmi tal-baned, fiha jsir il-logħob tan-nar tal-art, fiha tista’ tgħid isiru l-aktar attivitajiet importanti ta’ dawk il-ġimgħat.

Hemm xi rħula oħra Maltin li wkoll il-pjazza prinċipali tagħhom hija ċ-ċentru tal-ħajja. Iż-Żurrieq, iż-Żejtun, is-Siġġiewi, imma bħall-pjazza ta’ Ħaż-Żebbuġ donnu ma hawn imkien.

Mhux Malta biss

Pjazza f' Napli (Barra)

Sa issa tkellimna biss fuq pjazez Maltin, biss il-ħajja li nsibu fil-pjazza Maltija insibuha wkoll f’ xi pjazez barranin ukoll. Niftakar meta kont ngħix Napli, ftit metri bogħod minn fejn kont noqgħod kien hemm il-pjazza ewlenija tal-kwartier. Din ma kinietx l-unika pjazza imma kienet l-aktar waħda attiva. Hemmhekk kienu jsiru l-kunċerti mużikali, hemmhekk hemm il-ħwienet. B’ differenza minn Malta, ġewwa l-Italja is-sigaretti ma jinbiegħux mill-ħwienet tax-xorb iżda minn ħwienet li jbiegħu prodotti tat-tabakk. Fil-pjazza li qed insemmi kien hemm dan il-ħanut ukoll. Niftakar sidu kien jismu Gennaro. Mhux faċli tinsa ismu meta tiftakar f’ Napli! F’ din il-pjazza kien hemm (u forsi għad hemm sal-lum ukoll) il-ħajjat u l-iskarpar. F din il-pjazza ma jintramax is-suq għaliex dan jintarama fi triq qrib, iżda fiha xorta wieħed jista’ jsib jixtri kollox. Fuq kollox f’ din il-pjazza jiltaqgħu xi anzjani, jlabalbu u jpejpu; xena bħalma kien jara Gusman ġewwa Malta.

Xena simili bħal din kont naraha f’ raħal ċkejken qrib Avellino. Kull meta mort hemmhekk dejjem rajt għadd ta’ nies fil-pjazza ewlenija ta’ dan ir-raħal li ma fihx aktar minn 3,000 persuna. Il-pjazza hija l-post fejn dak li jkun jgħaddi jieħu l-caffettino u jgħid kelma mal-ħbieb qabel ikompli sejjer fuq xogħolu.

In-naħa ta’ fuq tal-Italja l-istorja tinbidel. Aktarx li minflok il-pjazza l-anzjani ifittxu xi ċentru jew każin għalihom. Dan aktarx għall-fatt li t-temp ftit li xejn jipperemtti li dak li jkun joqgħod bilqegħda fi pjazza għal ħin twil.

L-akbar pjazza

Fosos tal-Furjana

L-akbar pjazza f’ pajjiżna insibuha fil-Furjana, magħrufa bħala l-fosos tal-Furjana. Din il-pjazza minn dejjem serviet għal attivitajiet kbar li minn żmien għall-ieħor kienu u għadhom ikunu organizzati. Attivitajiet politiċi kbar, attivitajiet reliġjużi, kunċerti mużikali nazzjonali kif ukoll internazzjonali. Il-karattru ta’ din il-pjazza hija differenti minn dik ta’ pjazez oħrajn. Ma fihiex l-elementi li fihom pjazzez oħrajn. Dan forsi għall-fatt li l-Furjaniżi ma għandhomx bżonn il-fosos biex imorru jgħaddu siegħa żmien għaliex għandhom bosta ġonna fis-subborg tagħhom. Xorta waħda ta’ kull filgħaxija jkun hemm xi wħud li jgħaddi siegħa żmien fuq il-fosos.

Kemm isiru attivitajiet fil-pjazza tar-raħal. Kemm bnedmin jgħaddu minnha. Kemm negozju, kemm kummerċ. Madwar il-pjazza iddur il-ħajja tal-belt jew raħal. U kemm ħsibijiet jistgħu jiġuk waqt li tkun fil-pjazza. Perezempju dan il-ħsieb li nikteb dwar il-pjazza tar-raħal ġieni waqt li kont qed nieħu cappuccino f’ ħanut ġewwa pjazza Maltija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 17 ta' Settembru 2016

Homo Sapiens u Homo Videns

Il-bniedem li jaħseb u l-bniedem li jara

 

L-immaġinazzjoni tal-bniedem hija hekk kbira li mhux biss jista’ jpinġi f’ moħħu dak li jkun qiegħed jisma’ imma wkoll joħloq sitwazzjonijiet jew kundizzjonijiet li ma humiex reali, sitwazzjonijiet jew xbiehat tal-fantażija. Aħna lkoll nistgħu nagħmlu din il-ħaġa għax għandna moħħ li jaħseb. Il-bniedem huwa annimal li jaħseb – Homo Sapiens u l-immaġinazzjoni għandha pożizzjoni għolja fil-moħħ ta’ dan l-annimal ħassiebi. L-immaġinazzjoni u l-fantażija wasslu biex il-bniedem jivvinta għodda li jgħinuh f’ xogħolu u jiddevertuh fil-ħin ħieles tiegħu. Aħna lkoll għandna immaġinazzjoni u fantażija.



Ejjew nagħmlu eżempju flimkien. X’ħin indawwar wiċċi u nħares il barra mit-tieqa ta’ kamarti nilmaħ triq li fiha s-siġar fuq iż-żewġ naħat, imħawlin fuq il-bankini u bejn is-siġar hemm il-karozzi pparkjati. Bejn il-karozzi hemm għadd ta’ muturi pparkjati wkoll. Fil-bidu tat-triq hemm spiżerija li għadha tabella forma ta’ salib aħdar fuq barra, f’ nofs it-triq hemm lukanda li fuq il-bieb prinċipali għandha għadd ta’ bnadar żgħar u fit-tarf tat-triq tidher il-pjazza imdawra bis-siġar. Mal-ħajt l-ieħor ma hemm xejn partikolari ħlief djar. Fil-pjazza jidhru l-karozzi tal-linja għaddejjin waħda wara l-oħra u għadd ta’ karozzi oħrajn ma jaqtgħu xejn. Kultant tgħaddi xi ambulanza jew xi karozza tal-puluzija tiġri u tvenven is-sirena tagħha. Jidhru wkoll għadd ta’ taxis jistennew lil min jikrihom.



Minn dawn il-ftit kliem li għidt hawn fuq żgur li irnexxielek timmaġina dak li nara jien mit-tieqa ta’ kamarti, imma dak li immaġinajt ma jfissirx li huwa bil-fors eżatt dak li tassew nara. Ma tafx x’ tip ta’ siġar nara, humiex żgħar jew kbar. Ma tafx l-isem tal-ispiżerija jew tal-lukanda li semmejt. Ma tafx il-bnadar li hemm fuq il-bieb tal-lukanda ta’ liema pajjiżi huma. Ma tafx il-pjazza li tidher fit-tarf tat-triq hijiex kbira jew żgħira, hemmx bankijiet fejn ipoġġu n-nies, hemmx fejn wieħed jistkemm waqt li jistenna l-karozza tal-linja, hemmx ħwienet. Madanakollu irnexxielek tagħmel,bejn wieħed u ieħor, xbieha f’ moħħok ta’ dak li qiegħed nara jien bħalissa. Dan kollu stajt tagħmlu għax għandek moħħ li huwa mogħti l-fakoltà tal-immaġinazzjoni u l-fantażija.

Bil-wasla tal-istamperiji, bosta kotba bdew ikunu stampati u jaslu f’ idejn faxxa ikbar ta’ nies bi prezz ħafna irħas minn dak tal-manuskritti. Grazzi għall-qari tal-kotba l-moħħ tal-bniedem sar aktar immaġinattiv, aktar produttiv. Meta l-qari jkun akkumpanjat mill-immaġinazzjoni u l-fantażija isir ħaġa fenominali. Maż-żmien inħoloq ukoll ir-radju u issa iktar u iktar l-immaġinazzjoni bdiet taħdem għax biex wieħed jaqra u jifhem jrid ikun tgħallem jaqra imma biex jisma’ u jifhem biżżejjed wieħed jiskot u jisma’. Niftakarni tifel żgħir widnejja mwaħħla mar-radju biex nisma’ lil Charles Arrigo jew lil Twanni Scarpello jaqraw ir-rumanz bil-malti fuq l-istazzjonijiet tar-radju Maltin. Moħħi kien ipinġi kull sitwazzjoni, kull każ, kull persuna li tissemma’

Bit-tkabbir tat-teknoloġija, l-aktar dik viżiva, warrabna l-qari u s-smiegħ tar-radju. B’ konsegwenza ta’ dan moħħna sar ibati biex jimmaġina xi ħaġa jekk ma jarahiex. Illum l-istazzjonijiet televiżivai jxandru 24 siegħa kuljum u nsibu wkoll varjetà sħiħa ta’ stazzjonijiet li jilħqu l-gosti ta’ kulħadd. Insomma supermarket ta’ stazzjonijiet. Illum wisq probabbli nixgħelu t-televiżjoni minflok niftħu r-radju fil-għodu malli nqumu. Wara t-televiżjoni waslilna l-internet. Illum bniedem li twieled f’ dinja teknoloġika lanqas jimmaġina kif kienet id-dinja bla televiżjoni u bla internet. Illum jekk tgħid lil xi student jikteb fuq xi ħaġa jew jagħmel riċerka, mhux sejjer iqalleb il-volumi tal-enċiklopedija kif konna nagħmlu aħna, imma jmur dritt fuq il-WWW. It-tort ma huwiex tal-istudent imma tas-sistema li sa minn twelidu bidlitu minn Homo Sapiens għal Homo Videns. Illum anke aħna l-kbar tkaxkarna minn din it-tendenza. Aħbar fuq it-televiżjoni li ma jkolliex filmat ma tixxandarx. Jekk din l-aħbar tkun tant importanti li ma tistax ma tixxandarx imma li ma jkolliex xbiehat jew filmati għal magħha, allura jitfgħulna ritratt jew filmat ta’ xi ħaġa oħra – l-aqwa li naraw xi ħaġa.

Din hija realtà li ninsabu għaddejjin minnha lkoll kemm aħna. Minn Homo Spaiens, bniedem li jaħseb qegħdin insiru Homo Videns, irridu naraw biex nifhmu, qed ngħażnu lill-moħħna, qegħdin intuh kollox lest u mhux inħalluh iħaddem il-fakultà tal-immaġinazzjoni u l-fantażija.

Fr Reno Muscat OP

In-Nazzjon 31 ta' Jannar 2013