Santa Croce in Gerusalemme

F’dan iż-żmien tar-Randan dak li jkun jaħseb aktar dwar il-passjoni ta’ Kristu. Illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar knisja li tinsab f’Ruma li hija marbuta b’mod speċjali ma’ dan l-avveniment. Ser nitkellem dwar il-bażilika ta' Santa Croce in Gerusalemme. Din  hija waħda mis-seba' knejjes ta' Ruma li jiffurmaw parti mir-rotta ta' pellegrinaġġ tradizzjonali li kieent saret famuża minn San Filippu Neri.

Bini

Il-bażilika li qed insemmu nbniet fis- seklu IV ħdejn il-Palazzo del Sessorium li kienet ir-residenza ta' Sant'Elena, omm l-imperatur Kostantinu, ħdejn il-Lateran. Il-bażilika ma nbnietx biex tonora l-memorja tal-martri, kif kienet id-drawwa ta’ dawk iż-żminijiet iżda esklussivament biex tilqa’ fiha parti mis-Salib ta’ Ġesù, flimkien ma’ fdalijiet oħra tal-Passjoni li skont it-tradizzjoni Sant’Elena kienet ġabet lejn Ruma mill-vjaġġ tagħha lejn l-Art Imqaddsa fis-sena 325.

Mill-bidu din il-knisja kienet maħsuba bħala relikwarju kbir biex iżżomm xhieda prezzjuża tal-passjoni ta’ Ġesù. Il-bażilika tissejjaħ “f’Ġerusalemm” minħabba li fil-pedamenti tagħha intuża ġebel imbierek li kien miġjub mill-għolja tal-Kalvarju, ġebel trasportat fuq l-istess ġifen flimkien mal-istess relikwi tas-Salib. Għal din ir-raġuni sa mill-Medju Evu l-knisja kienet tissejjaħ sempliċiment "Hierusalem" u minħabba d-devozzjoni popolari, żjara lil din il-bażilika kienet tfisser daqslikieku tirfes fil-belt qaddisa ta' Ġerusalemm stess.

Storja

Il-bażilika ta' Santa Croce in Gerusalemme inbniet fuq il-fdalijiet ta' villa imperjali msejħa Horti Variani ad Spem Veterem, mibdija minn Septimius Severus u mitmuma minn Elagabalus fis- seklu III. Parti minn din il-villa kienu l-Anfiteatru Castrense, iċ-Ċirku Variano, il-Banjijiet Eleniane, imsejħa hekk wara r-restawr li sar mill-Imperatriċi Elena u żona residenzjali li fiha kien hemm sala kbira li aktar tard kienet użata għall-bini tal-knisja Santa Croce in Gerusalemme. Kien fuq l-inizjattiva ta’ Sant’Elena stess li s-sala kbira rettangolari ġiet mibdula f’bażilika Nisranija, li oriġinarjament kienet mgħottija b’saqaf ċatt, imdawwal b’għoxrin tieqa.

Medju Evu

Matul il-pontifikat tal-Papa Luċju II fis- seklu XII sar bosta tibdil f’din il-knisja, inqasmet fi tliet navati, żdied it-transett u l-kampnar għoli tmien sulari. Il-kampnar għandu tliet qniepen: tnejn huma ta’ Simone u Prospero De Prosperis (1631), it-tielet hija aktar reċenti u tmur lura għall-1957. Matul il-Medju Evu l-knisja rat restawr ieħor. Iżda matul il-perjodu li fih il-papa kien jgħix Avignon (1309 – 1377) din il-knisja kien mitluqa għal kollox.

Matul il- Medju Evu l-bażilika kienet post tal-pellegrinaġġi, b'mod partikolari dawk penitenzjali, speċjalment matul ir-Randan. Nhar il-Ġimgħa l-Kbira, il-papiet kienu jżuruha u jimxu ħafjin it-triq li tgħaqqad il-katidral ta’ San Giovanni in Laterano, fejn kienu joqogħdu l-papiet dak iż-żmien, mal-bażilika ta’ Santa Croce bħala sinjal ta’ penitenza. Wara huma kienu jqimu ir-relikwa tal-Salib ta’ Ġesù. Din it-tradizzjoni mbagħad ġiet integrata fil-Liturġija tal-Ġimgħa l-Kbira, li tinkludi mument ta’ adorazzjoni tas-salib.

Età moderna

Fl-1743 il-bażilika u l-monasteru ta’ maġenbha ġew restawrati kompletament fuq inizjattiva tal-Papa Benedittu XIV, li kien marbut b’mod partikolari ma’ Santa Croce, peress li kien il-kardinal titulari tagħha qabel l-elezzjoni tiegħu għat-tron papali. Fl-1798 il-bażilika ġiet maħkuma mis-suldati Franċiżi waqt l- invażjoni Napoleonika u minnha nsterqu r-relikwarji prezzjużi tad-deheb li kienu jżommu l-frammenti tas-Salib, il-musmar u x-xewk. Ir-relikwarji attwali sar fl-1804. Fl-1870, wara l-waqgħa tal-Istat tal-Knisja, il-kumpless kollu ta’ Santa Croce ġie kkonfiskat u meħud għall-beni tal-Istat Taljan, u qatt ma ġie rritornat lis-Santa Sede. Il-bażilika u l-kumpless kollu ta’ Santa Croce għadhom proprjetà tal-istat Taljan.

Relikwi tal-Passjoni 

Kif ghidna, il-bażilika fiha bosta relikwi fosthom uħud tradizzjonalment marbuta mal-Passjoni ta' Ġesù . Dawn huma tliet frammenti tas-Salib, magħruf bħala Veru Lignu, parti mill-kuruna tax-xewk, musmar li bih kien imsallab Kristu mas-salib u Titulus Crucis. It-Titulus Crucis huwa relikwa li tikkonsisti fi njama tal-ġewż li skont it-tradizzjoni hija l-kundanna li kien hemm imwaħħla fuq is-salib ta’ Kristu. Minbarra din tal-aħħar, li nstabet fl-1492, ir-relikwi l-oħra ġew konservati kontinwament mis-seklu IV u dawn huma l-aktar relikwi antiki li għandna tagħrif fuqhom. Matul is-sekli ġew miżjuda relikwi oħra ta’ inqas importanza mar-relikwi tal-Passjoni ta’ Kristu, uħud ta’ provenjenza inċerta, bħalma huma l-frammenti tal-grotta ta’ Betlehem u tas- Santu Sepulkru u tal-kolonna tal-Flagellazzjoni, il-patibulum (il-parti minduda ta’ salib) tal- Ħalliel it-Tajjeb u relikwa tas-saba' ta' San Tumas. Dawn kollha b’xi mod huma relikwi marbuta mal-ġrajjiet tal-Passjoni u l-Qawmien ta’ Ġesù,

Illum tkellimmna dwar knisja partikolari li fiha relikwi tant għeżież speċjalment f’dawn il-jiem. Knisja li minkejja li tinsab mhux wisq bogħod miċ-ċentru ta’ Ruma, għandi l-impressjoni li ftit huma dawk minna li jżuruha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 25 ta' Marzu 2023

Min m’għandux salib

 

Kultant jiġi f’moħħi xi qawl Malti u noqgħod naħseb kemm missirijiena kienu għorrief meta ħolqu dawn il-qwiel mimlijin għerf u esperjenza tal-ħajja u x’patrimonju ħallewlna. Ħasra li ħafna minn dak li għaddewlna l-antenati tagħna qiegħed jintilef u jispiċċa fix-xejn, u wisq nibża’ li għada ser ikun agħar mil-lum. Intant wieħed mill-qwiel li qaluli dan l-aħħar waqt li kont qed inkellem persuna kien dan: Min m’għandux salib għandu domna! Smajtu kemm-il darba dan il-qawl imma llum donnu weħel ġewwa moħħi u bqajt naħseb dwaru. Kif jiġrilek kultant hux?

Xi jfisser

Ma tridx tkun għaref wisq biex tifhem is-sinifikat ta’ dan il-qawl popolari. Kulħadd qiegħed fl-istess baħar, kollha ninsabu fl-istess dgħajsa u dak li jiġri lili llum għandu mnejn jiġi fuqek għada jew jekk ma jiġix dan l-inkwiet tiegħek għandek jiġik xi ħaġa tixbħu. Dan huwa qawl li minn banda jagħmillek kuraġġ u minn banda oħra jiġbidlek l-attenzjoni. X’jiġifieri? Jekk tkun għaddej minn waqtiet diffiċli u xi ħadd jgħidlek li min m’għandux salib għandu domna jkun qed jinkuraġġik biex tibqa’ miexi ’l quddiem bla ma taqta’ qalbek għax kulħadd għandu l-inkwiet tiegħu, ta’ min mod u ta’ min mod ieħor, ta’ min jidher u ta’ min ma jidhirx, imma ħadd fid-dinja ma jista’ jgħid li ma għandux xi naqra nkwiet. Mill-banda l-oħra jekk inti tkun qed titkellem ma’ xi ħadd u forsi ssemmi n-nuqqas ta’ xi persuna oħra, dan il-qawl jekk jgħiduhulek ikunu jridu jfissru li aħjar toqgħod attent għax kull min jgħolli idu għandu xi jxomm, min għandu salib u min għandu domna. Tassew li dan il-qawl aktar jintuża fl-ewwel każ li semmejt milli fit-tieni wieħed imma jista’ jintuża wkoll.

Id-domna ta' Ħal Qormi

Oriġini

Meta jiġi xi ħaġa f’moħħi nibqa’ nberren fuqha u min fejn tkun ġejja. L-oriġini ta’ dan il-qawl huwa interessanti ħafna. F’bosta rħula Maltin antiki naraw xi kolonna b’salib fuqha. Nieħdu eżempju: quddiem il-knisja parrokkjali ta’ San Filep f’Ħaż-Żebbuġ insibu kolonna b’salib fuqha. Fil-misraħ ta’ quddiem il-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ Għawdex insibu kolonna oħra b’salib ieħor fuqha. Minn dawn il-kolonni bi slaleb fuqhom insibu numru mhux ħażin imxerred ma’ Malta u Għawdex u nħoss li nkun qed nonqos jekk ma nsemmix tnejn partikolari, dak tal-Marsa li b’xi mod għandu rabta ma’ San Ġorġ Preca u dak magħruf bħala ta’ rajt ma rajtx u smajt ma smajtx. Imbagħad insibu numru ta’ slaleb li jissejħu “Tad-Dejma” bħal dawk ta’ Ħal Ki
rkop, Ħal Safi, Ħal Tarxien, Ħal Qormi, iż-Żurrieq u l-Għasri.

Biss fuq iz-zuntier tal-Kolleġġjata ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi naraw kolonna li fuqha ma hemmx salib iżda domna. Hemm min jgħid li din id-domna twaqqfet hemmhekk biex tfakkar għeluq il-mitt sena mit-twaqqif tal-parroċa tal-Portu Salvu jew kif jafha kulħadd, San Duminku fil-Belt Valletta. Forsi jkun hawn min jistaqsi x’konnessjoni hemm bejn dawn iż-żewġ parroċċi. Billi t-teritorju tal-Għolja Xiberras kien jagħmel mal-parroċċa ta’ San Ġorġ, bit-twaqqif tal-parroċċa l-ġdida ġewwa l-Belt il-ġdida Valletta, fit-2 ta’ Lulju tas-sena 1571, il-knisja Qormija saret matriċi, jiġifieri omm ta’ parroċċa oħra. Tajjeb ngħid li din il-parroċċa beltija twaqqfet mill-Papa Piju V bil-Bolla Papali Ex Debito Pastoralis. Issa fuq il-kolonna li nsibu fuq iz-zuntier ta’ Ħal Qormi hemm imnaqqxa s-sena 1671, sewwasew mitt sena wara t-twaqqif tal-parroċċa Beltija. Għalhekk hawn min jemmen li din il-kolonna bid-domna fuqha saret biex tfakkar din il-ġrajja għax wara kollox kull omm tifraħ bl-ewwel twelid tagħha. Jingħad li fuq id-domna kien hemm żewġ skudetti tar-ram li ġew maqlugħin mis-suldati ta’ Napuljun meta f’Ġunju tas-sena 1798 żaru lil Ħal Qormi u daħlu fil-knisja parrokkjali mhux biex jinvistaw lis-sagrament jew jisimgħu xi quddiesa iżda biex ġarrew il-fidda, id-deheb u dak kollu li raw li kellu valur.

Intant interessanti l-fatt li f’Ħal Qormi mbagħad insibu żewġ slaleb fuq kolonna, wieħed f’misraħ il-Vitorja u l-ieħor li diġà semmejt li jissejjaħ bħala s-Salib tad-Dejma li nsibu l-Ħandaq. Minn hawn twieled il-qawl li qed nitkellmu dwaru.

Slaleb u domni

Is-slaleb u d-domni kienu popolari ħafna sa ftit snin ilu. Ma kontx issib tarbija li ma kienx ikollha xi salib jew xi domna, jew it-tnejn flimkien mal-labra li kienet iżżomm il-ħarqa f’postna. Illum mhux biss id-domna u s-salib spiċċaw imma anke l-ħarqa li tinżamm bil-labra, illum uża u armi ’l hemm! L-adulti kien ikollhom xi salib jew domna tad-deheb ma’ ġiżirana madwar għonqhom. Anke dawn tista’ tgħid għabu minn pajjiżna u posthom ħaduh amuletti magħmulin minn materjal li ma jiswiex wisq flus.

Kemm hemm x’wieħed jgħid dwar daqsxejn ta’ qawl hux? U tiskanta xi stejjer ikun hemm marbutin warajh.

Fr Reno Muscat

DAN L-ARTIKLU DEHER F'IN-NAZZJON 2O TA' AWWISSU 2022

Is-Sinjal tas-Salib

 l-ewwel parti

Is-sinjal tas-salib huwa s-sinjal Nisrani l-aktar magħruf. Għall-Insara huwa s-simbolu li jfakkar fil-passjoni u l-mewt ta’ Ġesù u l-qawmien mill-imwiet li ssegwi. Għar-Rumani kien il-mezz li bih tingħata l-piena kapitali. San Pawl jgħidilna li s-salib kien “skandlu għal-Lhud u bluha għall-pagani” (1 Kor 1, 23) imma għan-Nisrani huwa fidwa. Illum is-salib bil-ġisem ta’ Ġesù imsallab fuqu jissejjaħ kurċifiss u nsibu r-rapreżentazzjoni tiegħu mhux biss fil-knejjes imma f’mużewijiet, palazzi u fi djar privati. Bosta artisti ta’ fama kbira ħallewlna din ir-rapreżentazzjoni ta’ Kristu fuq is-salib. Illum il-kurċifiss huwa s-simbolu magħruf tal-Kristjanità. Insibu wkoll kurrent kontra il-kurċifiss f’postijiet pubbliċi. Tajjeb inkunu nafu li l-qima lejn il-kurċifiss ma kinitx teżisti mill-bidu tal-kristjaneżmu.

 Bidu

Fl-ewwel snin tal-Knisja mwaqqfa’ minn Kristu, ir-Rumani kienu jqisu lill-Insara bħala Lhud. Tajjeb insemmu li l-Lhud kienu meqjusin bħala poplu antik ħafna b’reliġjon antika wkoll u għalhekk il-Lhudi kien eżentat mill-kult pagan li kienet obbligata tagħti kull persuna li tkun taħt il-ħakma Rumana. Meta l-Insara bdew jorganizzaw ruħhom u nqatgħu għal kollox mil-Lhud, ma baqgħux aktar eżentati milli jqimu lill-allat Rumani. Hawn bdew il-persekuzzjonijiet u l-martirji. L-insara ma kienux jagħmlu xbiehat tal-kurċifiss, l-ewwel ħaġa minħabba l-biża’ tal-persekuzzjoni u t-tieni ħaġa bħala rispett (ma ninsewx li l-mewt fuq is-salib kienet il-mewt tal-kriminali u tal-agħar nies). Kienu jsiru simboli oħrajn minflok is-simbolu tas-salib, simboli bħal ħuta jew pagun li kollha kellhom b’xi mod jew ieħor xi tifsira marburta mal-fidi tan-Nazzarenu.

Jekk irridu nistudjaw l-ewwel żminijiet tal-kristjaneżmu rridu ninżlu fil-katakombi ta’ Ruma. Hemmhekk insibu sinjali ta’ slaleb minquxin fil-ġebel jew impittra mal-ħajt, imma akatrx li din il-ħaġa hija rarità għaliex aktar insibu simboli oħra milli slaleb bħalma huma il-ħuta li diġà semmejna, il-ħobż u l-ankra. Wara d-digriet tal-Imperatur Kostantinu, li ta l-libertà lill-kult Nisrani, bdejna nsibu slaleb fuq il-lapidi tal-oqbra maġenb l-isem tal-midfun. Ovvajment is-salib kien isir biss jekk il-mejjet ikun Nisrani. Insibu tliet tipi ta’ slaleb, forma ta’ T, is-salib Latin t u s-salib Grieg +. Issa is-salib sar is-sinjal universali tal-Knisja u bdejna insibuh fl-ewwel knejjes. Qegħdin nitkellmu dwar slaleb u mhux dwar kurċifissi. Bdejna nsibu slaleb fil-mużajċi tal-apsidi tal-bażiliċi – slaleb imżejnin b’ħaġar prezzjuż sabiex jindika li s-salib huwa t-tron tas-Sultan tad-dinja. Waħda mill-ewwel knejjes li kellha salib ta’ dan it-tip hija l-knisja ta’ Santa Prudenzjana f’Ruma.  Eżempju ieħor ta’ dan it-tip ta’ salib insibuh fil mawsolew ta’ Galla Placida ġewwa Ravenna.

 Kurċifiss

Sa issa l-ebda salib ma kien juri lil Kristu msallab fuqu. L-ewwel darba li kien muri Kristu msallab kien fis-seklu V. Fil-bieb tal-bażilika ta’ Santa Sabina fuq il għolja tal-Aventino ġewwa Ruma – dik li llum hija l-Knisja tal-kurja ġenerali tal-Ordni tal-Predikatari (id-Dumnikani), insibu panew skulturat bi Kristu msallab. Huwa l-ewwel eżempju ta’ din it tip ta’ ikonografija Kristjana. Lil Kristu insibuh b’idejh miftuħin iżda warajh ma hemmx is-salib.

Aktar ma beda jgħaddi żmien aktar il-kurċifiss beda jinxtered fid-dinja Kristjana. Issa anke fil-mużajċi bdejna nsibu is-salib bil-ħaġar prezzjuż u fuqu Kristu msallab. Eżempju sabiħ ta’ din it-tip ta’ ikonografija huwa s-salib fl-arzella tal-bażilika ta’ San Klement f’Ruma.

 Fl-arti

Ma nistgħux nitkellmu fuq il-Kristjaneżmu jekk ma nsemmux l-Italja. Irridu jew ma rridux bilfors min hemm irridu nitilqu biex nitkellmu dwar l-arti Kristjana. Jekk il-fidi Nisranija bdiet fir-raħal ta’ Nazzaret, l-arti Nisranija bdiet fil-belt ta’ Ruma u nxterdet malajr fl-ibliet qrib. Qrib is-sena 1000 bdejna nsibu bosta kurċifissi mpittrin fuq l-injam u mdendlin fil-knejjes. Xi katidrali kienu jiġu mogħtija slaleb tal-fidda mill-isfijiet tagħhom. Tajjeb insemmu xi eżempji minn dawn.  L-isqof Aribertu ta’ Milan kien ta salib tal-fidda lid-Duomo ta’ din il-belt fl-1018 u l-Isqof Iljun offra salib tal-fidda lid-Duomo ta’ Vercelli aktarx fl-1026. Mhux isqfijiet biss kienu jagħmlu offerti bħal dawn. Il-badessa Raingarda kienet tat is-salib tal-fidda tagħha lill-katidral ta’ Pavia madwar is-sena 996.

Wasal imbagħad iż-żmien fejn bdew jitpittru bosta kurċifissi u nistgħu ngħidu li l-Italja hija mimlija b’dawn il-kurċifissi mpittrin fuq l-injam. Xi wħud minnhom huma xogħol ta’ artisti magħrufin.  Aktarx wieħed mill-aktar kurċifissi magħrufin ta’ dan it-tip huwa dak li nsibu fil-Bażilika ta’ San Duminku ġewwa Bologna. Dan huwa xogħol ta’ Giunta Pisano. Huwa xogħol li tpitter bejn l-1250 u l-1254 u llum għadu jinstab fl-istess bażilika. Fuq il-passi ta’ Pisano imxew artisti oħrajn sabiex ħolqu kurċifissi fuq l-istess linja, xejn inqas famużi minn dak ta’ Bologna.  Madwar is-sena 1275, Cimabue pitter kurċifiss simili għall-knisja tas-Salib Imqaddes ġewwa Firenze. Illum il-kurċifiss ta’ Cimabue jinstab fil-mużew ta’ Santa Croce ġewwa l-istess belt. L-istess artist pitter kopja tal-kurċifiss ta’ Pisano għall-knisja ta’ San Duminku  ta’ Arezzo bejn l-1268 u l-1271. Lejn tmiem is-seklu tlettax, Giotto pitter il-kurċifiss li nsibu fil-Knisja ta’ Santa Maria Novella f’Firenze. Din il-knisja hija knisja oħra tad-Dumnikani, dan ifisser kemm dawn il-patrijiet kienu devoti ta’ din ix-xbieha u kemm ħadmu biex ixerdu l-kult lejn il-Kurċifiss.

 Għal-lum niefqu hawn, Inkompli ngħidu aktar il-ġimgħa d-dieħla

 Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 2 ta' April 2022

Aktar dwar it-tislib

It-tieni parti

Il-ġimgħa l-oħra tajna ħarsa lejn is-sentenza tat-tislib fi żmien ir-Rumani u rajna wkoll x’forom ta’ slaleb kienu jintużaw. Illum sejrin naraw it-triq li mill-post tal-kundanna twassal għall-post tal-eżekuzzjoni tas-sentenza. Bħalma ktibt il-ġimgħa l-oħra, dan ma huwiex artiklu ta’ natura reliġjuża imma ser nimxu fuq dak li nsibu fl-Evanġelji dwar il-passjoni ta’ Kristu biex naraw kif kienet tkun l-eżekuzzjoni f’dawk iż-żminijiet.

Wara s-swat

Nara li wara li Ġesù kien iflaġellat, kien imlibbes kuruna tax-xewk mis-suldati Rumani. Aħna mdorrijin naraw din il-kuruna fuq ras Kristu fix-xbihat tal-kurċifiss, imma ma nafux jekk din tħallietx fuq ir-ras jew tneħħietx qabel it-tislib. Nafu li qabel ma Kristu ssallab kien imneżża’ minn ħwejġu u s-suldati Rumani li kienu għassa qatgħu x-xorti għal-libsa tiegħu. Aktarx li biex tneżża’ kellha titneħħa l-kuruna tax-xewk. Naqraw li l-libsa ma ċċartitx għax kieku ma kinux jilgħabu għaliha imma kienu jieħdu biċċa kull wieħed. Jista’ jkun ukoll li l-kuruna nqalgħet mal-libsa hu u jitneżża’. Jista’ jkun ukoll li din reġgħet tpoġġiet wara imma jista’ jkun ukoll li din tħalliet fl-art. L-ebda wieħed mill-Evanelji ma jidħol f’dan id-dettall. Ma nafux jekk din il-ħaġa kinitx issir mal-ikkundannati kollha. Aktarx li le imma lil Kristu libbsulu kuruna tax-xewk biex jiżżufjettaw bih għaliex il-kundanna tiegħu kienet li hu għamel lilu nnifsu sultan.

Umiljazzjoni

L-ikkundannat kien jitneżża’ għarwien. Din kienet drawwa Rumana sabiex l-ikkundannat ikun aktar imżebblaħ. Jista’ jkun li Kristu kienn imsallab għeri fik narawh f’xi pitturi, iżda jista’ jkun ukoll li billi l-ġens Lhudi huwa aktar mistħi minn dak Ruman, xi ħadd li kien fil-post dawwar ċaruta ma’ ġenbejn Kristu. Nafu li ħdejn is-salib ta’ Kristu nkien hem ommu Marija, Marija Madalena, San Ġwann u xi nies oħra għalhekk ma hijiex xi ħaġa kbira li xi ħadd minnhom dawwar velu ma’ ġenbejn Kristu.

Is-Salib

Ma kinitx tingħata importanza ta’ liema njam ikun is-salib u għandna nifhmu li l-importanti għall-poplu kien ikun li jeħilsu mill-ikkundannat u xejn aktar għalhekk kienu jinqdew b’liema zokk isibu. Xi studjużi kienu jsostnu li s-salib ta’ Kristu kien zokk ta’ sigra taċ-ċedru, oħrajn tat-tamar (palma) jew taċ-ċipress. Iżda minn studju li sar mill-Università ta’ Pisa fuq bċejjeċ tas-salib ta’ Kristu li jinsabu Ġerusalemm, Pisa, Firenze u Pariġi, sabu li dan kien zokk ta’ siġra tal-arżnu.

Għall-kuntrarju ta’ dak li naraw u naħsbu, is-slaleb ma kinux ikunu għoljin ħafna imma meta l-ikkundannat kien ikun xi kriminali kbir, f’dak il-każ is-salib kien ikun aktar fil-għoli minn tal-oħrajn. Dwar is-salib ta’ Kristu nistgħu nikkonkludu li dan kien fil-baxx. Nagħmlu riferenza għall-Evanġelju fejn insibu li ħin minnhom Kristu qal: “Għandi l-għatx!” u wieħed waħħal spona bil-ħall ma’ qasba tal-issopo biex tah jixrob. L-issopo hija ħaxixa li l-Lhud jużaw fiċ-ċerimonji tagħhom biex iroxxu l-ilma. Din ma tkunx itwal minn 30 ċentimetru. B’hekk naslu biex ngħidu li ras Kristu kienet tilħaq bejn wieħed u ieħor raġel bi driegħu merfugħ il fuq u tul ta’ qasba. Mela s-salib ta’ Kristu u ta’ dawk li kienu jissalbu bħalu kien ikun ta’ xi żewġ meteri u nofs tul.

It-tislib

L-ikkundannat kien jissammar u jintrabat bi ħbula sabiex ma jkunx jista’ jaqa’ minn fuq is-salib wara li t-toqob tal-imsiemer jitwessgħu.  Dan ix-xogħol kien isir fl-art qabel mal-ikkundannat imwaħħal mal-parti l-minduda tas-salib jittella’ mal-parti l-wieqfa li kienet tkun lesta wieqfa fil-post. Kienu jużaw imsiemer twal b’ras kbira. Kienu jissammar musmar f’kull polz u musmar f’kull pala tas-sieq. Dawn tal-aħħar kienu jidħlu f’biċċa għuda li kien ikun hemm imsammra mas-salib  in-naħa ta’ isfel. Din kienet isservu wkoll biex l-ikkundanant isrerraħ fuqha.

Sakemm l-ikkundannat imut kien ikun mgħasses mis-suldati. It-tul li wieħed ikkundanant kien idum biex imut kien jiddependi mis-saħħa tat-tali u minn kemm swat ikun qala’ qabel it-tislib. Kien hemm min idum jum sħiħ jew anke aktar. Meta l-eżekuzzjoni kienet issir lejlet xi festa kienu jħaffu l-proċess billi jiksru riġlejn l-imsallab u jinfduh b’lanza. Nafu li Ġesù dam tliet sigħat mislub u li miegħu kien hem żewġ ikkundannti oħra. Lil dawn tal-aħħar kissrulhom saqajhom imma lil Ġesù le.

Wara l-mewt

Mal-mewt kien jispiċċa xogħol l-għassiesa u l-ġisem mejjet kien jingħata lill-familjari jew ġieli kien jitħalla fuq is-salib sakemm dan jittiekel minn annimali u tjur selvaġġi. Għandna nżommi f’moħħna li eżekuzzjoni bħal din ma kinitx issir kuljum, u meta kien isir tislib kien ikun hemm aktar  inn ikkundannat wieħed. Nafu lil lil Ġesù niżżluh minn fuq is-salib u difnuh imma xejn ma nafu dwar iż-żewġ ikkundannati li kien hemm imsallbin ħdejh.

Dan kien il-proċess Ruman tat-tislib. F’dawn l-artikli rajna kif kienet issir din l-eżekuzzjoni billi mxejna mal-proċess ta’ Ġesù Kristu

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 19 ta' Marzu 2022

It-tislib

 

L-ewwel parti

Issa li bdejna l-jiem tar-Randan bi ħsiebni li nikteb xi artiklu relatati ma’ dan iż-żmien. Bħalma jaf kull min isegwi l-artikli tiegħi, jien ma niktibx artiklu reliġjużi imma nikteb artikli ta’ tagħrif ġenerali dwar diversi suġġetti u meta dawn ikunu relatati mal-fidi, dejjem ikunu ta’ tagħrif li jista’ jinteressa wkoll lil min ma jħaddanx il-fidi Nisranija. Wara kollox x’hemm isbaħ milli tkun taf anke drawwiet jew informazzjoni dwar xi ħaġa jew entità anke jekk ma tkunx tappartjeni għaliha? L-għerf b’hekk jinbena billi dak li jkun jaqra dwar kollox.  Illum sejjer nibda nwasslilkom xi tagħrif dwar it-tislib.

Ir-Rumani u l-Lhud

Kultant tqum kontoversja jekk lil Kristu qatluhx il-Lhud jew inkella kienux ir-Rumani li temmewlu ħajtu. Mhux faċli li tasal għal tweġiba għaliex wara kollox iż-żewġ naħat kellhom sehem fil-kundanna u fl-esekuzzjoni tas-sentenza li kienet mogħtija lil Ġesù.

Tajjeb li ngħidu mill-ewwel li d-drawwa li tingħata s-sentenza tat-tislib lill-ikkundannati kienet drawwa Rumana. Il-Lhud ma kellhomx din id-drawwa imma s-sentenza tal-mewt Lhudija kienet ġeneralment tkun bit-tħaġġir. Biex nieħdu eżempju, tajjeb insemmu l-mewt ta’ San Stiefnu li kien ikkundanant għall-mewt mil-Lhud minħabba t-twemmin tiegħu. Dan kien ġie mħaġġar sakemm miet. Xi drabi l-Lhud, sabiex l-għajb tal-ħati kien jidher aktar, wara li kienu jħaġġru lill-ikkundannat u dan imut, kienu jdendluh ma’ lasta jew salib. Biss dan ma jfissirx li kienu jsallbu lill-ħati.

Għall-kuntrarju, id-drawwa tat-tislib kienet tinsab mifruxa fl-Imperu Ruman. Dawn kienu wirtu din id-drawwa makabra minn ġnus eqdem minnhom bħalma kienu l-Eġizzjani, il-Persjani, il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u l-Griegi li kollha kellhom din id-drawwa. Meta l-Palestina ġiet maħkuma mir-Rumani din il- kastig beda jkun esegwit f’dan il-post ukoll. Dan kien ikun il-kastig tal-agħar nies u tal-ħallelin, biss din is-sentenza ma kienet tista’ qatt tingħata lil xi ċittadin Ruman.

Kif għidtilkom, mhux il-ħsieb tiegħi li f’dan l-artiklu nidħol fid-dettall dwar il-kundanna u l-mewt ta’ Kristu għaliex dan wieħed jista’ jsibu fl-Evanġelji, imma hawn sejrin naraw kif aktarx kienu l-aħħar sigħat ta’ Kristu biex inkunu nistgħu nifhmu aħjar x’qed ngħidu.

Forma

Il-forma tas-salib li fuqu miet Kristu kien għal kollox differenti mis-slaleb li naraw fil-knejjes tagħna. L-ebda skultura jew interzjar u wisq inqas lostru ma kien fih is-salib ta’ Kristu jew is-slaleb l-oħra li kienu jmutu fuqhom l-ikkundannati l-oħra. Nafu li kienu jintużaw erba’ forom ta’ slaleb. Kien hemm slaleb b’zokk wieħed wieqaf, kien hemm ukoll slaleb b’żewġt izkuk marbutin f’forma ta’ X. Kien hemm slaleb forma tal-ittra T u kien hemm dawk li bħalhom naraw fil-knejjes.

L-ewel forma ta’ salib, jekk wieħed jista’ jsejjaħlu salib, kien jitwaħħal tajjeb mal-art u wara l-ikkundannat kien jiġi mdendel miegħu billi jew jintrabat jew jissammar. It-tieni sura ta’ salib aħna nsejħulu salib ta’ Sant’ Andrija għax fuq wieħed hekk miet dan l-Appostlu. It-tielet salib kien jikkonsistu f’zokk orizzontali mwaħħal fuq ieħor vertikali u l-aħħar forma kien bħat-tielet wieħed bid-differenza li z-zokk orizzontali ma kienx ikun fuq nett taz-zokk l-ieħor imma f’għoli ta’ madwar żewġ terzi taz-zokk il-wieqaf. Dan it-tip ta’ salib ġieli kien jitwaħħal rasu l-isfel, bħalma kien dak li fuqu miet San Pietru. Tajjeb ngħidu li ġieli rajna xi pitturi li juru lil Kristu msallab fuq salib forma ta’ Y, iżda din hija biss immaġinazzjoni tal-artisti.

Il-proċess tal-kundanna

Il-bidu tat-tmiem tal-ikkundannat għat-tislib kien isir fil-bitħa tal-palazz tal-gvernatur Ruman. Hawn il-ħati kien jintrabat ma’ kolonna u jkun iflaġġellat mis-suldati. Dan kien isir b’vireg tar-ram jew b’ċineg tal-ġilda li magħhom kien ikollhom marbut għadam jew ċomb. Xi drabi l-ikkundannta kien imut hawn. Dawk li kienu jibqgħu ħajjin kienu jġorru s-salib tagħhom stess. Dawn kienu jġorru l-parti l-minduda biss u mhux is-salib kollu. Il-post fejn kien issir it-tislib kien ikun dejjem barra l-belt. Dwar Kristu nafu li dan ġarr is-salib tiegħu jew il-parti l-minduda tas-salib, sal-għolja tal-kalvarju. Dan il-post kien qrib il-palazz ta’ Pilatu. Illum dan il-post jinsab ġewwa l-belt ta’ Ġerusalemm, imma nafu fiċ-ċert li fi żmien Kristu dan kien barra s-swar tal-belt għaliex għal-Lhud il-ġisem ta’ mejjet huwa xi ħaġa mniġġsa u għalhekk kien ħaġa mhux permessa fil-belt.

Fuq biċċa għuda kienu jiktbu l-kundanna ta’ dak li jkun u din kienet titwaħħal mas-salib. Din il-ħaġa saret ukoll lil Kristu. Din kienet miktuba bi tliet lingwi; bil-Lhudi, l-ilsien nazzjonali tal-post, bil-Grieg li dak iż-żmien kien meqjus bħala lsien internazzjnonali, biex ngħidu hekk bħall-Ingliż tal-lum u bil-latin li kien l-ilsien mhux biss tal-ħakkiema imma wkoll l-ilsien tal-qorti.

Illum nieqfu hawn, biss il-ġimgħa d-dieħla nkomplu b’aktar tagħrif marbut mal-kundanna tat-tislib.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 12 ta' Marzu 2022

Is-Sinjal tas-Sultan

Il-jum tal-lum, Sibt il-Għid huwa jum differenti minn jiem oħra għal dawk li jħaddnu t-twemmin Nisrani. Ninsabu f’jum fejn għadna mnikktin u mħawdin bil-mewt u d-difna ta’ Kristu li seħħet ilbieraħ u fl-istess waqt ninsabu fuq ix-xwiek nistennew il-qawmien tiegħu. Dan huwa Sibt il-Għid, il-jum fuq l-għatba ta’ Ħadd ir-rebħa fuq il-mewt.

Imma jekk noqgħodu naħsbu ftit nindunaw li ma jistax ikollna Ħadd mingħajr il-Ġimgħa, ma jistax ikollha qawmien mingħajr mewt. Għalhekk is-Salib huwa l-arma tagħna li niftaħru biha għax minkejja li ġab il-mewt imma kien ukoll il-bidu tar-rebħa fuq il-mewt. Għalhekk is-Salib huwa s-sinjal tan-Nisrani, għalhekk is-salib huwa s-Sinjal tas-Sultan.

Vexilla Regis

Nistħajjel li jkun hawn min jistaqsi xi jfisser il-kliem “ Vexilla Regis” u min jagħmel hekk ikollu raġun. Dan il-kliem bil-Latin huwa l-isem ta’ innu antik ħafna li jitkanta fil-jiem li għadna kemm għaddejna. Dan huwa innu twil li l-kliem oriġinali tiegħu kien kitbu San Veneratu Fortunatu Isqof ta’ Pointiers fi Franza. Bħal ħafna innijiet reliġjużi oħra, dan l-innu ħa l-isem mill-ewwel kelmiet tiegħu, fil-fatt l-ewwel vers tal-innu huwa: Vexilla regis prodeunt. Il-kelma Vexilla nistgħu ngħidu li tfisser standart, dik il-bandiera li tinġarr minn armata, banda jew xi għaqda oħra biex turi min hi. Regis hija l-ġenitiv ta’ rex, mela tisser xi ħaġa tas-sultan. Mela vexilla regis nistgħu ngħidu li hija l-istandard jew il-bandiera tas-sultan. Kull sultan ikollu bandiera jew standard bl-arma tiegħu. Anke l-president ta’ Malta għandu l-bandiera tiegħu li hija differenti minn dik ta’ Malta. Kull entità għandha l-arma, l-bandiera jew l-istandart tagħha. L-arma jew l-istandard ta’ Kristu huwa s-salib, mela dan l-innu jirreferi għas-salib bħala l-bandiera li jġorr Kristu.

L-innu li qed insemmu kien tkanta l-ewwel darba nhar id-19 ta’ Novembru tas-sena 569 meta r-relikwa tas-Salib Imqaddes li l-Imperatur Biżantin Ġustinu II kien bagħat mil-Lvant wara talba ta’ Santa Radegunda, ittieħdet bl-akbar devozzjoni mill-belt ta’ Tour għall-monasteru tas-Salib Imqaddes fejn kienet toqgħod din is-soru ġewwa Pointiers fejn San Veneratu Fortunatu kien isqof. Kien proprju għalhekk li dan l-isqof kiteb dan l-innu tant sabiħ. Matul is-snin bosta kompożituri famużi kkomponew mużika għal dan l-innu, fosthom Gounod u Liszt. Dan kien maqlub għall-Malti wkoll u jġib l-isem Is-Sinjal tas-Sultan u ġie mmużikat mis-Surmast Joseph Abela Scolaro. Min ġieli sema’ dan l-innu jindaqq fuq il-mużika ta’ Abela Scolaro jgħidlek li huwa kapolavur.

Illum dan l-innu għadnu postu bħala l-innu tal-Vespri tal-Ġimgħa Mqaddsa kif ukoll fil-Festa tal-Eżaltazzjoni tas-Salib li qabel kienet fit-3 ta’ Mejju u llum saret tkun iċċelebrata fl-14 ta’ Settembru, dik li bosta jafuha bħala Santu Kruċ, li ma tifsser xejn għajr is-Salib Imqaddes.

Jagħti fastidju

Minn żmien għal żmien jinqala’ l-argument li għandna nneħħu s-sinjal tas-salib minn postijiet pubbliċi biex ma noffendux lil min ma jemminx fi Kristu. Dan huwa argument bla bażi u bla pedamenti u min jgħid hekk ma jkunx jaf x’qed jgħid jew is-salib ikun idejjaq lilu stess. Jien għamilt snin twal naħdem ma’ persuni Musulmani u fl-uffiċċju dejjem kien hemm kurċifiss. Qatt ħadd mill-kollegi tiegħi ma ħassu offiż jew urtat għax kien hemm dan is-sinjal tan-Nisrani. Jien mill-banda l-oħra qatt ma ħassejtni offiż meta kien isir il-ħin u l-kollegi kienu jifirxu fl-art tapit u jibdew jitolbu. Għalfejn għandi nħossni offiż? Inħossni offiż meta nara bniedem jitlob? Noffendi ruħi għax bniedem ikollu simboli tal-fidi li jkun iħaddan? Meta kont l-Indja rajt ħafna statwi ta’ allat tal-Ħindu. Allura kelli nieħu fastidju? Lanqas xejn, anzi apprezzajt li dawn huma nies li jemmnu u li juru l-fidi tagħhom permezz ta’ xbihat, bħalma l-Insara juru li jħaddnu t-twemmin li jħaddnu permezz tal-kurċifiss. Mela ejjew naqtgħuha darba għal dejjem din il-kantaliena u nifhmuha darba għal dejjem li s-salib mhux veru jagħti fastidju lil min ma jemminx fih.

Immorru fl-estrem

Is-salib anke fil-ħajja ta’ min ma jemminx fi Kristu jidħol b’mod indirett. Fejn żewġ toroq jaqsmu fuq xulxin kulħadd jgħidilhom : salib it-toroq, cross roads, incrocio jew cruce de carreteras. Qed taraw kif b’xi mod is-salib daħal kemm fil-Malti, fl-Ingliż, fit-Taljan kif ukoll fl-Ispanjol ? U nemmen li f’kull lingwa oħra għax il-forma hija ta’ salib temmen jew ma temminx! Ħaġa oħra li forsi jafuha aktar in-nisa milli aħna l-irġiel. X’jissejjaħ dak ix-xogħol maħdum bl-idejn qisu rakkmu fuq il-kanvas? Bil-Malti ma naħsibx li għandna isem imma bl-Ingliż cross stitch jgħidulu u bit-Taljan punto croce! Nibdlulu ismu wkoll biex ma joffendi li ħadd? Ma mmorux fl-estrem.

Is-sinjal tas-Sultan jirreferi għas-Salib, dak li llum, Sibt il-Għid qed nistennew li jsir l-istandart ta’ Kristu rebbieħ fuq il-mewt.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 20 ta' April 2019

Is-Sinjal tas-Salib

Is-sinjal tas-salib huwa s-sinjal Nisrani l-aktar magħruf. Għall-Insara huwa s-simbolu li jfakkar fil-passjoni u l-mewt ta’ Ġesù u l-qawmien mill-imwiet li ssegwi. Għar-Rumani kien il-mezz li bih tingħata l-piena kapitali. San Pawl jgħidilna li s-salib kien “skandlu għal-Lhud u bluha għall-pagani” (1 Kor 1, 23) imma għan-Nisrani huwa fidwa. Illum is-salib bil-ġisem ta’ Ġesù imsallab fuqu jissejjaħ kurċifiss u nsibu r-rapreżentazzjoni tiegħu mhux biss fil-knejjes imma f’mużewijiet, palazzi u fi djar privati. Bosta artisti ta’ fama kbira ħallewlna din ir-rapreżentazzjoni ta’ Kristu fuq is-salib. Illum il-kurċifiss huwa s-simbolu magħruf tal-Kristjanità. Insibu wkoll kurrent kontra il-kurċifiss f’postijiet pubbliċi. Tajjeb inkunu nafu li l-qima lejn il-kurċifiss ma kinitx teżisti mill-bidu tal-kristjaneżmu.

Bidu

Fl-ewwel snin tal-Knisja mwaqqfa’ minn Kristu, ir-Rumani kienu jqisu lill-Insara bħala Lhud. Tajjeb insemmu li l-Lhud kienu meqjusin bħala poplu antik ħafna b’reliġjon antika wkoll u għalhekk il-Lhudi kien eżentat mill-kult pagan li kienet obbligata tagħti kull persuna li tkun taħt il-ħakma Rumana. Meta l-Insara bdew jorganizzaw ruħhom u nqatgħu għal kollox mil-Lhud, ma baqgħux aktar eżentati milli jqimu lill-allat Rumani. Hawn bdew il-persekuzzjonijiet u l-martirji. L-insara ma kienux jagħmlu xbiehat tal-kurċifiss, l-ewwel ħaġa minħabba l-biża’ tal-persekuzzjoni u t-tieni ħaġa bħala rispett (ma ninsewx li l-mewt fuq is-salib kienet il-mewt tal-kriminali u tal-agħar nies). Kienu jsiru simboli oħrajn minflok is-simbolu tas-salib, simboli bħal ħuta jew pagun li kollha kellhom b’xi mod jew ieħor xi tifsira marburta mal-fidi tan-Nazzarenu.

Jekk irridu nistudjaw l-ewwel żminijiet tal-kristjaeżmu rridu ninżlu fil-katakombi ta’ Ruma. Hemmhekk insibu sinjali ta’ slaleb minquxin fil-ġebel jew impittra mal-ħajt, imma akatrx li din il-ħaġa hija rarità għaliex aktar insibu simboli oħra milli slaleb bħalma huma il-ħuta li diġà semmejna, il-ħobż u l-ankra. Wara d-digriet tal-Imperatur Kostantinu, li ta l-libertà lill-kult Nisrani, bdejna nsibu slaleb fuq il-lapidi tal-oqbra maġenb l-isem tal-midfun. Ovvajment is-salib kien isir biss jekk il-mejjet ikun Nisrani. Insibu tliet tipi ta’ slaleb, forma ta’ T, is-salib Latin … u s-salib Grieg +. Issa is-salib sar is-sinjal universali tal-Knisja u bdejna insibuh fl-ewwel knejjes. Qegħdin nitkellmu dwar slaleb u mhux dwar kurċifissi. Bdejna nsibu slaleb fil-mużajċi tal-apsidi tal-bażiliċi – slaleb imżejnin b’ħaġar prezzjuż sabiex jindika li s-salib huwa t-tron tas-Sultan tad-dinja. Waħda mill-ewwel knejjes li kellha salib ta’ dan it-tip hija l-knisja ta’ Santa Prudenzjana f’Ruma.  Eżempju ieħor ta’ dan it-tip ta’ salib insibuh fil mawsolew ta’ Galla Placida ġewwa Ravenna.

Kurċifiss

Sa issa l-ebda salib ma kien juri lil Kristu msallab fuqu. L-ewwel darba li kien muri Kristu msallab kien fis-seklu V. Fil-bieb tal-bażilika ta’ Santa Sabina fuq il għolja tal-Aventino ġewwa Ruma – dik li llum hija l-Knisja tal-kurja ġenerali tal-Ordni tal-Predikatari (id-Dumnikani), insibu panew skulturat bi Kristu msallab. Huwa l-ewwel eżempju ta’ din it tip ta’ ikonografija Kristjana. Lil Kristu insibuh b’idejh miftuħin iżda warajh ma hemmx is-salib.

Aktar ma beda jgħaddi żmien aktar il-kurċifiss beda jinxtered fid-dinja Kristjana. Issa anke fil-mużajċi bdejna nsibu is-salib bil-ħaġar prezzjuż u fuqu Kristu msallab. Eżempju sabiħ ta’ din it-tip ta’ ikonografija huwa s-salib fl-arzella tal-bażilika ta’ San Klement f’Ruma.

Fl-arti

Ma nistgħux nitkellmu fuq il-Kristjaneżmu jekk ma nsemmux l-Italja. Irridu jew ma rridux bilfors min hemm irridu nitilqu biex nitkellmu dwar l-arti Kristjana. Jekk il-fidi Nisranija bdiet fir-raħal ta’ Nazzaret, l-arti Nisranija bdiet fil-belt ta’ Ruma u nxterdet malajr fl-ibliet qrib. Qrib is-sena 1000 bdejna nsibu bosta kurċifissi mpittrin fuq l-injam u mdendlin fil-knejjes. Xi katidrali kienu jiġu mogħtija slaleb tal-fidda mill-isfijiet tagħhom. Tajjeb insemmu xi eżempji minn dawn.  L-isqof Aribertu ta’ Milan kien ta salib tal-fidda lid-Duomo ta’ din il-belt fl-1018 u l-Isqof Iljun offra salib tal-fidda lid-Duomo ta’ Vercelli aktarx fl-1026. Mhux isqfijiet biss kienu jagħmlu offerti bħal dawn. Il-badessa Raingarda kienet tat is-salib tal-fidda tagħha lill-katidral ta’ Pavia madwar is-sena 996.

Wasal imbgħad iż-żmien fejn bdew jitpittru bosta kurċifissi u nistgħu ngħidu li l-Italja hija mimlija b’dawn il-kurċifissi mpittrin fuq l injam. Xi wħud minnhom huma xogħol ta’ artisti magħrufin.  Aktarx wieħed mill-aktar kurċifissi magħrufin ta’ dan it-tip huwa dak li nsibu fil-Bażilika ta’ San Duminku ġewwa Bologna. Dan huwa xogħol ta’ Giunta Pisano. Huwa xogħol li tpitter bejn l-1250 u l-1254 u llum għadu jinstab fl-istess bażilika. Fuq il-passi ta’ Pisano imxew artisti oħrajn sabiex ħolqu kurċifissi fuq l-istess linja, xejn inqas famużi minn dak ta’ Bologna.  Madwar is-sena 1275, Cimabue pitter kurċifiss simili għall-knisja tas-Salib Imqaddes ġewwa Firenze. Illum il-kurċifiss ta’ Cimabue jinstab fil-mużew ta’ Santa Croce ġewwa l-istess belt. L-istess artist pitter kopja tal-kurċifiss ta’ Pisano għall-knisja ta’ San Duminku  ta’ Arezzo bejn l-1268 u l-1271. Lejn tmiem is-seklu tlettax, Giotto pitter il-kurċifiss li nsibu fil-Knisja ta’ Santa Maria Novella f’Firenze. Din il-knisja hija knisja oħra tad-Dumnikani, dan ifisser kemm dawn il-patrijiet kienu devoti ta’ din ix-xbieha u kemm ħadmu biex ixerdu l-kult lejn il-Kurċifiss.

Artisti

Minn issa ’l quddiem nistgħu nibdew insemmu lista ta’ artisti li pittru l-kurċifiss, imma nsemmu biss dawk l-aktar famużi. Bejn l-1304 u l-1306, Giotto pitter il-kappella mgħarufa bħala Cappella degli Scrovegni, ġewwa Padova u fost pittura oħra nsibu l-Kristu msallab. Il-beatu Angelico wkoll ħallielna xbiehat ta’ Kristu fuq is-salib. Fil-mużew San Marco ta’ Firenza dan id-Dumnikan għandu l-pittura tal-kurċifiss u pittura oħra ta’ Kristu fuq is-salib qiegħed jiġi minfud bil-lanza, li saru bejn l-1337 u l-1346. Fis-sekli ħmistax u sittax insibu bosta artisti minn madwar l-Ewropa li ħadmu fuq din ix-xena u ħallewlna opri kbar li juru l-kurċifiss. Mathias Grünewald, Paolo Uccello,  Maestro von Sigmaringen, Quentin Massys, Andrea Mantegna, Rembrandt, Robert Campin, Van Eyck, Hans Pleydenwurff,  Johann Koerbecke, Hans von Tübingen, Albrecht Dürer,  Albrecht Altdorfer, Mathias Grünewald, Francesco del Cossa, Luca Signorelli u oħrajn. 

Aktar tard komplejna ngawdu opri oħrajn dwar din ix-xena bħal Kristu fuq is-salib ta’ Francisco de Goya tas-sena 1780 u li llum insibuha ġewwa l-mużew del Prado f’Madrid. Opra famuża ta’ żmienna hija l-kurċifiss ta’ Salvador Dali tal-1951 u li tinsab fil-gallerija tal-arti fi Glasgow.

Kurċifissi magħrufa

Ma nistgħux nitkellmu dwar il-kurċifissi u ma nsemmux is-salib magħruf bħala ta’ San Damjan. Dan il-kurċifiss li nsibu ġewwa l-knisja ta’ Santa Kjara f’Assisi huwa dak il-kurċifiss li quddiemu kien qiegħed jitlob San Franġisk meta semgħu jgħidlu biex jibni mill-ġdid il-Knisja. Huwa salib li l-istil tiegħu kien komuni ħafna ġewwa l-Umbrija fis-seklu XII. Il-kurċifiss li llum insibu fil-knisja ta’ San Damjan f’Assisi huwa replika ta’ dan il-kurċifiss tant għażiż mal-Franġiskani. Tajjeb li insemmu wkoll kurċifiss ieħor li għandu rabta ma’ qaddis kbir ieħor. Ġewwa l-Bażilika ta’ San Domenico Maggiore fil-belt ta’ Napli nsibu l-kappella tal-Kuċifiss. Il-kurċifiss li hemm fiha llum huwa riproduzzjoni tal-kurċifiss antik tas-seklu XIII li skont it-tradizzjoni jingħad li waqt li San Tumas ta’ Akwinu kien qiegħed jitlob quddiemu tkellem u qallu: Tumas, ktibt tajjeb ħafna dwari. Xi trid nagħtik? Il-qaddis dlonk wieġbu: Xejn ħliefek, Mulej!

Kurċifissi skolpiti 

Semmejna hawnhekk kurċifissi mpittrin u għalhekk jixraq nagħtu ħarsa lejn xi kurċifissi skolpiti li huma famużi. Fil-knisja tas-Salib Imqaddes ġewwa Firenze nsibu l-kurċifiss imnaqqax fl-injam maħdum minn Donatello. Aktarx li nħadem bejn l-1406 u l-1408. Ġewwa l-istess belt, fil-Knisja ta’ Santa Maria Novella nsibu kurċifiss tal-injam minqux bejn l-1410 u l-1415 minn Brunelleschi. Ta’ min jgħid li din hija l-opra waħdanija ta’ dan l-artit li nafu biha li hija minquxha fl-injam. Nerġgħu nsemmu lil Donatello. Bejn l-1444 u l-1447 dan l-artist għamel il-kurċifiss ta’ fuq l-altar maġġur li hemm fil-bażilika ta’ Sant’ Antnin ġewwa Padova. Dan huwa xogħol fil-bronż. Miżmum fis-sagristija tal-Bażilka tal-Ispirtu s-Santu mill-ġdid f’Firenze nsibu kurċifiss tal-injam maħdum mimm Michelangelo Buonarroti li sar għall-ħabta tal-1493. Dan huwa xogħol rari għax dan l-artist kien jippreferi jiskolpi l-irħam milli l-injam. Xogħol ieħor ta’ dan l-artist kbir huwa l-kurċifiss imsejjaħ ta’ Tiglio. Dan huwa kurċifiss żgħir tal-injam għad-devozzjoni privata. Illum jinstab fl-ambaxxata Taljana għas-Santa Sede f’Ruma sewwa sew fil-kamra tad-deputati.

F'pajjiżna

Minkejja li l-parti l-kbira ta’ dawn il-kurċifissi li semmejna jnsabu l-Italja, ma jfissirx li ma nsibux kurċifissi oħrajn magħrufin u devoti. Ma hemmx għalfejn immorru bogħod minn xtutna, f’Malta għandna l-kurċifiss ta’ Ġieżu. Dan huwa xogħol fl-injam attribwit lil Frate Umile minn Palermo u li nġieb Malta għall-ħabta tal-1630. Sa minn dak iż-żmien dan il-kurċifiss qajjem devozzjoni kbira lejh, liema devozzjoni għadha teżisti sal-lum. Dan il-kurċifiss nistgħu ngħidu li huwa l-kurċifiss l-aktar magħruf f’art twelidna. Ma nistgħux inħallu barra il-bosta kurċifissi tal-Vara l-kbira ta’ xi wħud mill-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira, liema kurċifissi huma tabilħaqq devozzjonali.

Dak li kien saħta, dak li kien bluha, dak li kien tkexkix, dak li kien mistmerr illum sar simbolu mill-aktar mifrux madwar id-dinja kollha. Salib, sempliċi salib li kien il-ħsieb ta’ bosta opri tal-arti mill-aqwa artisti mondjali. Kristu msammar ma’ salib sar is-simbolu tas-salvazzjoni rigward il-fidi u sar tema popolari u devozzjonali fejn tidħol l-arti. Mhux ta’ b’xejn l-akbar artisti inkludew il-kurċifiss fix-xogħol tagħhom.

Fr. Reno Muscat OP

dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon fil-Ġimgħa Mqaddsa 2012