IT-TAMA LI M'GĦANDNIEX NITILFU

 

«It-tama hija i-ġid waħdieni li hu komuni għall-bnedmin kollha, anke għal dawk li ma għandhom xejn aktar, iżda għad għandhom it-tama.» Dan il-kliem ma għidtux jien u lanqas qalu xi bniedem li qed jgħix illum, bniedem tat-tielet millenju, iżda ntqal mill-filosfu, astronomu u matematiku Grieg Talete ta’ Mileto li kien jgħix madwar sitt sekli u nofs qabel Kristu u huwa meqjus bħala wieħed mis-seba’ għorrief tal-Greċja l-Antika li għexu bejn is-sekli VII u VI qabel Kristu.

Dan huwa kliem tabilħaqq adattat għad-dinja tal-lum. Huwa adattat għax huwa verità u ladarba wieħed jgħid xi verità din tibqa’ tgħodd għal dejjem għax kemm-il darba din tinbidel allura jkollna ngħidu li ma tkun verità xejn. Ġieli smajna b’xi għaref jew bniedem li jippretendi li huwa għaref li kellu jibla’ dak il-kliem kollu li jkun qal qabel. Dan iseħħ għax dak li jkun ħareġ minn fommu ma jkunx verità, il-verità hija waħda u ma tinbidel qatt, sewwasew kif qal Talete ta’ Mileto dwar it-tama. Il-bniedem tas-sena 2021 mimli tama li jirbaħ il-gwaj li ġie fuq id-dinja nistgħu ngħidu għal għarrieda is-sena ta’ qabel. Il-pandemija tal-Covid19 qalbet id-dinja ta’ taħt fuq, ħarbtet is-sistemi li kienu ilhom għaddejjin snin twal, ħasdet il-ħajja ta’ numru kbir ta’ bnedmin li għadu qed jikber. Imma dan il-virus xorta ma rebaħx fuq it-tama. It-tama tad-dinja hi li kemm jista’ jkun malajr nerġgħu lura lejn il-ħajja li konna ngħixu fiha sa tmiem is-sena 2019.

Aktar filosfi

La semmejt lil Talete fil-bidu, inħossni nonqos jekk ma nsemmix lill-imgħallem tal-ħassieba Aristotli. Dan il-filosfu Grieg qal li: «It-tama hija ħolma bl-għajnejn miftuħa.» Biex ngħidu kollox kien l-istoriku Grieg Dijoġene Laerzio li fil-kitba tiegħu dwar il-filosfi Griegi tal-qedem kiteb dan dwar Aristotli.

Billi t-tama hija sentiment importatni fil-programmar tal-ħajja ta’ dak li jkun, kienu bosta ħassieba oħra li tkellmu dwarha. Kollha qalu li hija ingredjent mill-aktar importanti fil-ħajja għax is-sentiment kontra tagħha huwa d-disprament li jwassal lill-bniedem fi stat perikoluż ħafna.

It-tama tidħol ukoll fil-fidi. Kull bniedem, jemmen x’jemmen, jittama li wara din il-ħajja, kemm-il darba jemmen li hemm xi tip ta’ ħajja oħra, ikun aħjar milli kien f’din id-dinja. Forsi minħabba din il-ħaġa Karl Marx jgħid li r-reliġjon hija l-opju tal-poplu, taljenah u tħallih kwiet bit-tama li xi darba ser ikun aħjar. Qisu dak il-ħmar li jorbtulu karrotta quddiem rasu biex jimxi sa ħdejha imma fil-verità ma jilħaqha qatt. Imma jekk hu hekk, ir-reliġjon biss tuża din it-tattika? Jekk naħsbu ftit nindunaw kemm hawn min ipoġġielna karrotti quddiem imneħirna.

Fidi, Tama u Mħabba

Dawn huma it-tliet virtujiet teologali imma hawn ma nixtieqx nitkellem dwar spiritwalità. Allura semmejt dawn it-tliet virtujiet għax kienu wkoll l-ismijiet tat-tliet ajruplani li bdew il-qawwa tal-ajru f’Malta matul it-tieni gwerra dinjija. Biex ngħidu d-dritt dawn kellhom in-numri tagħhom iżda gazzetta lokali jingħad li tathom dawn l-ismijiet: Faith, Hope u Charity. Minbarra l-lat reliġjuż tal-ismijiet, kienu joqgħodu sewwa għal dawk iż-żminijiet diffiċli mhux biss għal pajjiżna iżda għad-dinja kollha. Tajjeb ngħidu li l-ajruplan Gladiator bl-isem Hope inqered waqt attakk fl-4 ta’ Frar 1941, biss it-tama tal-Maltin xorta ma ġietx fix-xejn.

Hope Is the Last To Die 

Nistqarr magħkom li jiena nħobb ħafna naqra jew nara films dwar l-Olokawst, it-taġedja umana li seħħet fi żmien it-tieni gwerra dinjija minħabba ideoloġija żbaljata ta’ razza. Intant bla ma nidħol fis-suġġett innifsu nixtieq insemmi ktieb li jitratta dan iż-żmien ikrah. Miktub mill-Pollakka-Lhudija Halina Birenbaum u jitratta ħajjitha ta’ adolexxenti fil-kamp ta’ konċentrament. Il-ktieb jismu Hope is last to die. U tabilħaqq li hekk hu. It-tama hija l-aħħar li tmut. Dan l-isem ifakkarni fi ktieb ieħor li jitratta l-istess ambjent. Qed ngħid għall-ktieb La Nuit (bil-Malti: Il-Lejl) ta’ Elie Wiesel. Dan wara li għadda snin f’Auschwitz flimkien ma’ missieru, meta nħelsu baqa’ ma’ missieru minkejja li x-xiħ kien fi tmiem ħajtu. It-tama hija l-aħħar sentiment li jmut tabilħaqq.

Illum

Illum għażilt li nikteb xi ħaġa li zgur ilkoll naqblu dwarha, ix-xewqa ta’ futur aħjar, ix-xewqa li din is-sena li qed tgerbeb ġmielha, tkun aħjar mis-sena l-oħra. Jeħtieġ li ma naqtgħux qalbna, jeħtieġ li nkomplu nagħmlu s-sagrifiċċju għal ftit żmien ieħor biex nirbħu lil dan l-għadu komuni li ġie fuqna s-sena l-oħra u għadna bih quddiem wiċċna, għadu ma’ saqajna. Semmejt il-filosfi tal-Greċja antika, semmejt xi nies li kitbu l-esperjenzi tagħhom tal-gwerra. Kollha kellhom it-tama u din għenithom biex jibqgħu mexjin il quddiem.

Aħna wkoll ma għandnioex nitilfu t-tama tagħna. Ftakar li l-kuntrarju tat-tama hija d-disperazzjoni.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 13 ta' Frar 2021

Ħbiberija

Il-Malti jgħid li aħjar ħabib fis-suq minn mitt skud fis-senduq. Dan il-qawl juri kemm hu sewwa li l-bniedem ikollu min jista’ jgħinu f’ waqtiet li jkun jeħtieġ l-għajnuna. Qawl Malti ieħor imbagħad jgħidlek li l-ħbieb sa wara l-bieb u la qbadna mal-qwiel insemmu wkoll dak li jgħid li l-akbar ġlieda hija bejn il-ħbieb. Imma x’ inhi il-ħbiberija? Jista’ bniedem jgħix mingħajr ħbieb? Hawn xi ħadd fid-dinja li ma għandux tal-inqas ħabib wieħed jew ħabiba waħda?

Rabta

Il-ħbiberija nistgħu nqisuha bħala rabta soċjali akkumpanjat minn sensazzjoni ta’ affezzjoni reċiproku bejn żewġ persuni jew aktar tal-istess sess jew ta’ sess differenti. Fi kliem eħfef nistgħu ngħidu li il-ħbiberija hija ġibda lejn peruna jew persuni, tal-istess sess tiegħek jew tas-sess oppost, liema ġibda tkun tinħass mill-partijiet kollha li jkun hemm f’ din il-ħbiberija.

Il-ħbiberija minkejja li hija differnti mill-imħabba, hija bħall-imħabba, ibbażata fuq rispett reċiproku. Kuntrarjamnet għal-imħabba, il-ħbiberija ma hijiex sentiment esklussiv, jiġifieri l-ħbiberija ma teskludix li l-parti l-oħra jkollha relazzjoni ta’ mħabba, relazzjoni affettiva jew sesswali ma’ ħaddieħor. Żewġt iħbieb jibqgħu ħbieb anke meta xi ħadd minnhom jitgħarras, jiżżewweġ jew isib partner.

Fl-iżvilupp

Il-ħbiberija tgħin fl-iżvilupp tal-individwu. L-ewwel forom ta’ ħbiberija jistgħu jinbtu fl-ewwel snin tal-ħajja tal-bniedem meta tarbija tibda taqsam il-logħob tagħha ma’ ħaddieħor. It-tfal żgħar jiltaqgħu ma’ dawk ta’ mparhom u bejniethom titwieled relazzjoni li lanqas nistgħu nsejħulha ħbiberija. Żewġt itfal jibdew jiltaqgħu biex jilgħabu flimkien, jaqsmu l-ġugarelli bejniethom imma lanqas nistgħu ngħidu li dawn isiru ħbieb. Meta t-tfal jibdew imorru l-iskola hemm jibdew jinbtu l-gruppi, tifel jew tifla tibda’ tfittex il-kumpanija ta’ tifel jew tifla oħra u b’ hekk jinħolqu l-ewwel gruppi ta’ ħbieb. Aktar ma jikbru aktar jibdew jgħaddu ħin flimkien u aktar tikber il-ħbiberija bejniethom.  Aktarx li tfal ta’ età żghira jfittxu ħbieb tal-istess sess, biss din ma hijiex xi regola li ma jistax ikollha eċċezzjonijiet. Dawn il-ħbiberiji huma importanti fl-iżvilupp tal-persuna umana.

Fl-era tekonolġika

Issa li t-tekonloġija avvanzata  ġabet lid-dinja raħal wieħed il-ħbiberija wkoll saret titfittex fuq mezzi teknoloġiċi ġodda. Illum tista’ jkollok ħbieb li titkellem magħhom spiss bla ma qatt tkun rajthom b’ għajnejk. Ejjew inħallu barra l-punt ta’ kemm din tkun ħbiberija veru, imma jeżistu ħbiberiji bħal din. Tajjeb ngħidu li minn kull tmien żwiġijiet li jsiru fl-Amerika, koppja minnhom tkun iltaqgħet permezz tal-internet, l-aktar fuq Facebook.

Il-Ħbiberija bħala virtù

Tumas ta' Akwinu

Il-filosfu Aristotile jikkonsidra l-ħbiberija bħala virtù indispensabbli għall-bniedem tant li ħadd ma jgħażel li jgħix ħajja mingħajr ħbieb. Skont dan il-filosfu il-ħbieb huma l-aktar possess li bniedem jista’ jkollu. Dak li għandu l-ġid kollu ma jkollux bżonn tal-ħbieb għal xi ħaġa materjali imma biex magħhom jaqsam kliemu u ħsibijietu. Allura min ikollu ħbiberija vera jkollu virtù[1]. San Tumas ta’ Akwinu jżomm dak li qal bosta snin qablu l-filosfu Griek u jżid li l-ħbiberija hija virtù mogħti minn Alla lill-żewġ (jew aktar) ħlejjaq imżejna bl-intelliġenza. Huwa jgħid jeżistu għadd ta’ ħbiberiji differenti. Jgħidilna wkoll li mhux kull imħabba jixraqilha tissejjaħ ħbiberija imma dik biss li jkun fiha l-benevolenza, cioè dik l-imħabba li tkun tixtieq il-ġid lill-ħaddieħor, dik l-imħabba ta’ dak li jkun li jqis lil ħaddieħor bħalu nnifsu[2].

Għeluq

Kemm kitbiet, kemm kanzunetti, kemm films trattaw dan l-argument. Dan kollu juri l-importanza tal-ħbiberija f’ ħajjitna. L-ebda bniedem ma jista’ jgħix mingħajr ħbiberija,. Dan huwa sentiment importanti, allura tajjeb wieħed jibża’ għall-elementi ta’ dan is-sentiment, tajjeb wieħed jibża’ għall-ħbieb.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fin-Nazzjon 20 ta' Lulju 2014

---

[1] Aristotele, Etica a Nicomano, Ktieb VIII.

[2] Tumas ta’ Akwinu, Somma teologica, II-II,23,1