It-Torri Eiffel

Meta nsemmu Pariġi, il-belt kapitali ta’ Franza, żgur li f’moħħna jiġu bosta postijiet sbieħ li nsibu f’din il-belt kbira u meraviljuża. Fost dawk il-postijiet li jiġu f’moħħna żgur li kun hemm it-Torri Eiffel li huwa ikona ta’ din il-belt. Ma hemmx għalfejn tkun żort Pariġi biex tkun taf b’din il-binja magħrufa mad-dinja kollha.

Ftit tagħrif

It-Torri Eiffel huwa torri f’forma ta’ kannizzata tal-ħadid li nsibu u naraw fil-fetħa kbira li ġġib l-isem Champ de Mars f'Pariġi, Franza. Huwa msemmi għall-inġinier Gustave Eiffel, li l-kumpanija tiegħu ddisinjat u bniet it-torri.

Imlaqqam lokalment "La dame de fer", li bil-Malti tiġi “Il-Mara tal-ħadid”,  inbena bejn l-1887 u l-1889 bħala d-daħla għall-Fiera Dinjija tal-1889. Għall-bidu kien ikkritikat minn xi wħud mill-aqwa artisti u intellettwali ta’ Franza għad-disinn tiegħu, iżda llum dan it-torri  sar wieħed mill-ikona kulturali globali ta’ Franza u wieħed mill-aktar strutturi magħruf madwar id-dinja. It-Torri Eiffel huwa l-aktar l-monument fid-dinja li nies iħallsu biex jżuruh. Sa qabel il-Pandemija kienu jitilgħu fuqu madwar 7 miljun ruħ fis-sena. Ovvjament il-Pandemija naqqset dan in-numru drastikament.

It-torri huwa għoli 324 metru, bejn wieħed u ieħor l-istess għoli bħal binja ta’ 81 sular. Din hija l-ogħla struttura f'Pariġi. Il-bażi tagħha hija kwadra, li fiha 125 metru fuq kull naħa. Fiż-żmien li sar, it-Torri Eiffel qabeż il-Monument ta’ Washington biex sar l-ogħla struttura magħmula mill-bniedem fid-dinja, rekord li żamm għal 41 sena sakemm fl-1930 tlesta l-Chrysler Building fi New York. Kienet l-ewwel struttura fid-dinja li qabżet it-300 metru fl-għoli. Minħabba ż-żieda ta’ antenna tax-xandir fil-quċċata tat-torri, li żdiedet fl-1957, issa huwa ogħla mill-Chrysler Building b’5.2 metri. It-Torri Eiffel huwa t-tieni l-ogħla struttura wieqfa fi Franza wara l-pont Viaduc de Millau.

It-torri għandu tliet livelli għall-viżitaturi, b’ristoranti fl-ewwel u t-tieni livelli. Il-pjattaforma ta' fuq fl-ogħla livell hija 276 metru 'l fuq mill-art – l-ogħla gallarija jew fetħa aċċessibbli għall-pubbliku fl-Unjoni Ewropea. Biljetti jistgħu jinxtraw biex dak li jkun jitla’ bit-taraġ jew lift għall-ewwel u t-tieni livell. Mill-livell tal-art għall-ewwel livell hemm aktar minn 300 tarġa, imbagħad madwar 300 tarġa oħra bejn l-ewwel livell u t-tieni. Għalkemm hemm taraġ għall-ogħla livell, ġeneralment kulħadd jitla’ bil-lift.

Aktar tagħrif

Id-disinn tat-Torri Eiffel huwa attribwit lil Maurice Koechlin u Émile Nouguier, żewġ inġiniera anzjani li kienu jaħdmu għall-Compagnie des Établissements Eiffel. Ġie maħsub wara diskussjoni dwar daħla xierqa għall-Exposition Universelle li saret fl-1889, fiera dinjija biex tiċċelebra ċ-ċentinarju tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Eiffel irrikonoxxia b'mod miftuħ li l-ispirazzjoni għal torri ġiet mill-Osservatorju Latting mibni fi New York fl-1853. F'Mejju 1884, waqt li kien jaħdem id-dar, Koechlin għamel taħżiża tal-idea tiegħu, deskritt minnu bħala "arblu kbir, magħmul minn erba' travi b’forma ta’ kannizzata wieqfa li jingħaqdu flimkien fil-parti ta' fuq. Eiffel inizjalment ftit li xejn wera entużjażmu dwar dan il-proġett, iżda approva aktar studju biex jiġi finalizzat id-disinn. L-Inġinier Sauvestre żied arkati dekorattivi mal-bażi tat-torri, pavaljun tal-ħġieġ fl-ewwel livell, u tiżjin ieħor.

Inawgurat

Ix-xogħol strutturali ewlieni tlesta fl-aħħar ta’ Marzu 1889 u  fil-31 ta’ Marzu, Eiffel mexxa grupp ta’ uffiċjali tal-gvern, akkumpanjati minn rappreżentanti tal-istampa, sal-quċċata tat-torri. Minħabba li l-lifts kienu għadhom ma jaħdmux, it-tlugħ kellu jsir bil-mixi, mixja, jew aħjar kedda li ħadet aktar minn siegħa, b’Eiffel jieqaf ta’ spiss biex jispjega diversi karatteristiċi tal-binja. Ħafna mill-mistiedna għall-ftugħ għażlu li jieqfu fil-livelli aktar baxxi, iżda ftit, inkluż l-inġinier strutturali, Émile Nouguier, il-kap tal-kostruzzjoni, Jean Compagnon, il-President tal-Kunsill tal-Belt, u ġurnalisti minn Le Figaro u Le Monde Illustré, telgħu sa fuq nett. Fis-2:35 pm, Eiffel tella’ fuq it-torri il-bandiera ta’ Franża mal-akkumpanjament ta’ salut ta’ 25 balla ta’ kanun sparat fl-ewwel livell.

Iż-żamma

Biex struttura bħal din tinżamm fi stat tajjeb bilfors li jrid ikun hemm min iduru u jieħu ħsiebu. Il-manutenzjoni tat-torri tinkludi l-applikazzjoni ta’ 60 tunnellata ta’ żebgħa kull seba’ snin biex ma jkunx hemm sadid. It-torri ġie miżbugħ mill-ġdid kompletament mill-inqas 19-il darba minn mindu nbena. Iż-żebgħa taċ-ċomb fuq dan it-torri kienet għadha qed tintuża sal-2001 meta l- twaqqfet u wara bdiet tintuża żebgħa bla ċomb biex jitħares l-ambjent.

Dan il-t-torri għandu għadd ta’ repliki tiegħu madwar id-dinja. Fi Blackpool l-Ingilterra nsibu wieħed kif ukoll fil-belt ta’ Tokyo fil-Ġappun. Għadd ta’ torrijiet bħal dak ta’ Eiffel insibuhom fl-Istati Unit bħal Las Vegas, Ohio u Virginia. Fiċ-Ċina nsibu żewġ repliki żgħar u nsibu ieħor fil-Messiku.

Illum morna sa Pariġi, il-belt tal-meravilji u flimkien tlajna fuq it-torri li jaħkem lil din il-blet, torri li llum sar magħruf mad-dinja kollha

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 26 ta' Frar 2022

Ikona

Meta nisimgħu l-kelma ‘Ikona’ l-ewwel li tiġi f’moħħna hija dik il-pittura sagra li tirrappreżenta lil Kristu, lill-Madonna jew xi qaddis ieħor, aktarx naħsbu fil-Knisja Biżantina jew Ortodossa, xbieha mpittra fuq l-injam fuq sfont indurat bid-deheb. Ma nkunux qegħdin niżbaljaw meta naħsbu hekk għax fil-fatt il-kelma stess ġejja mill-Grieg  εἰκών  (ekon) li tfisser xbieha.

Biss illum din il-kelma għandha aktar minn sens wieħed, Min hu midħla tal-komputers jaf li l-kelma ‘Icon’ fl-informatika ma tfissirx xbieha sagra imma stampa ċkejkna li meta tagħfas fuqha tiġi esegwita ordni li tkun trid li ssir. (Min mhux midħla tal-komputers niddubita kemm fehem imma ma nafx kif nibda nfehmek aħjar sieħbi.. ħu naqra paċenzja bija!)

Ikona Mużikali 

Ikona tista’ tingħad ukoll għal xi post partikolari – dak li bl-Ingliż jissejjaħ landmark. It-torri Eiffel huwa ikona ta’ Pariġi bħalma l-Kolosew huwa ikona ta’ Ruma, jew il-Big Ben huwa ikona ta’ Londra u l-Opera House hija l-ikona ta’ Sidney. Malli tara stampa tagħhom dlonk ifakkruk fil-pajjiż bla ma jkun hemm ħtieġa ta’ kitba oħra jew spjegazzjoni.

Ikona tista’ tkun ukoll persuna. Elvis Presley u l-grupp The Beatles kienu żewġ ikoni mużikali tas-snin sittin bħalma fl-istess żmien Martin Luther King kien ikona politika. Dawn huma kollha ikoni minkejja li ma humiex xbiehat sagri.

Semjoloġija

Din il-kelma ġejja mill-kelma Franċiża sémiologie li tfisser l-istudju tas-sinjali. Bosta ħaddiema fil-qasam tar-reklamar jistudjaw din id-dixxiplina għax hija importanti ħafna biex xogħolhom ikun suċċess u jħalli l-frott mixtieq. Meta reklam tal-fwieħa jrid jagħtik l-impressjoni li dak il-prodott jintuża mill-isbaħ nisa Pariġini allura fl-isfont jurik it-torri Eiffel jew l-Arc de Triomphe – żewġ ikoni famużi tal-kapitali Franċiża. Jekk ir-reklam ikun tal-ikel aktarx li tara l-kuluri aħmar, abjad u aħdar – per eżempju riklam tal-għaġin ikun fih il-ħabaq aħdar, it-tadam aħmar u l-mozzarella bajda. Malli wieħed jara reklam bħal dan mill-ewwel jassoċja dak il-prodott mal-Italja, pajjiż magħruf għat-tjubija tal-ikel li jsir fih, fejn il-platt huwa arti – fejn il-mejda hija ikona. Rajt reklam tal-ġelat li fih kien hemm raġel bi qmis bajda bil-kaxxi ħodor riekeb mutur bil-fardal u mara riekba warajh liebsa blouse aħmar. Raġel riekeb mutur ma jistax ikun qed jiekol il-ġelat madanakollu il-kuluri tal-qmis u l-blouse flimkien mal-mutur tal-fardal (kif ukoll id-ditta tal-mutur) dlonk  ifakkruk fl-Italja u fit-tjubija tal-ġelat li nsibu f’ dan il-pajjiż.

Ikona ta' Londra

Londra

Fil-belt kapitali Ingliża insibu żewġ ikoni magħrufin mad-dinja kollha. Le ma humiex il-kaxxi tal-ittri u l-kabini tat-telefon pubbliċi għax dawk anke f’ pajjiżna nsibuhom. Qed nirreferi għal-London Cab u l-London Bus. It-taxi ta’ Londra ilha għexieren ta’ snin bl-istess forma. Il-karozzi nbiddlu imma l-forma inżammet u kull meta inbiddlu t-taxis kienu ordnati oħrajn bl-istess għamla. Illum insibu karozzi minn dawn anke b’ aċċess għal nies fuq siġġu tar-roti – u hekk għandu jkun wara kollox. Imma l-fatt hu li l-forma tat-taxi saret ikona u għalhekk baqgħet dejjem l-istess u minkejja l-esiġenzi tal-ġurnata tal-lum baqgħet xi ħaġa unika li tagħti identità lit-toroq tal-belt ta’ Londra.

Ikona oħra f’ din il-belt huma dawk il-karozzi tal-linja b’ żewġ sulari, miżbugħin ħomor, li titla’ fihom minn fuq wara tat-trakk u ssib garigor li jtellgħek fis-sular ta’ fuq. Illum karozzi double decker ma nsibuhomx biss f’ Londra. F’ pajjiżna għandna minnhom ukoll, biss xorta waħda il-London Bus hija ikona ta’ din il-belt u għalhekk l-Ingliżi ikkonservaw id-dehra tagħha.

Malta

Ikoni Maltin għandna wkoll, minkejja li ma humniex magħrufin daqs dawk li semmejt aktar  ’il fuq. Siluwett tal-Imdina hija l-isbaħ ikona ta’ Malta. Is-salib tal-Kavallieri huwa magħruf madwar id-dinja bħala s-salib ta’ Malta, għad li ma huwa Malti xejn u nsibuh f’ postijiet li m’ għandhom x’ jaqsmu xejn ma’ Malta bħall-arma tal-flotta militari Taljana.

Ikona mitlufa ta' Malta

Ikona Maltija kienu l-karozzi tal-linja antiki li kienu jaqduna sa ftit aktar minn erba’ snin ilu. Dawn insibu minjaturi tagħhom fil-ħwienet tas-souvenirs, insibu kartolini bi stampi tagħhom. Imma t-turist li jiġi Malta llum ma jafx li dawn il-karozzi kienu ikona ta’ pajjiżna u għalhekk la s-souvenir u lanqas il-kartolina ma jagħmlu sens għalih.

Ladarba kienu ordnati karozzi tal-linja ġodda, ngħid jien ma setgħux saru fuq il-forma tal-karozzi tal-linja l-antiki? Dan ma jfissirx li ma jkunux karozzi ta’ ċertu livell. Minix ngħid li l-karozzi l-ġodda jkollhom il-ħġieġ jiġri minflok l-arja kkondizzjonata. M’inix nippretendi li ma jkunx hemm post għal persuna fuq is-siġġu tar-roti imma qiegħed ngħid li l-forma ta’ barra tkun bħal dawk li kellna qabel imma b’ livell ta’ dawk li għandna llum. Forsi xi ħaġa kbira dan li qed ngħid? Londra żammew il-forma tat-taxi u tal-bus għax huma ikona ta’ belthom. Aħna li għandna mentalità ftit jew wisq Brittanika ma stajniex inżommu l-forma tat-trakkijiet tal-linja l-antiki, dawk li kienu l-ikona tagħna?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 18 ta' settembru 2015