Tfal imdejqin

 

Dan l-aħħar qrajt artiklu fuq ġurnal lokali (TOM 21/9/20) li jkolli nistqarr tkexkixt bih u ġabni f’sensija  dwar ċerti realtajiet tal-ħajja li qegħdin ngħixu magħhom u forsi ftit li xejn ninnutawhom. Qed nirreferi għar-riżulat ta’ stħarriġ li wettqet l-Università ta’ Malta bħala parti minn studju internazzjonali dwar il-benessere tat-tfal. Dan l-istħarriġ ħareġ fiċ-ċar li hemm persentaġġ ta’ tfal Maltin ma humiex kuntenti bil-ħajja li qed jgħixu. Minbarra dan hemm ukoll persentaġġ ta’ tfal li qegħdin jgħixu f’riskju ta’ faqar.

Tkexkixt għax rajt li dawk li suppost qegħdin fl-isbaħ żmien ta’ ħajjithom diġà ġew wiċċ imb wiċċ ma’ ħajja iebsa jew tqila wisq għalihom u d-dwejjaq saru jafu xi jfisser minn ċkunithom.

Huma u aħna

Tajjeb naraw ftit id-differenzi bejn il-ħajja li għexna aħna madwar erbgħin jew ħamsin sena ilu u l-ħajja li qed jgħixu wliedna. Aħna ma kellniex il-lussu li għandhom it-tfal tal-lum imma kellna dak kollu li konna neħtieġu, kemm id-dar kif ukoll l-iskola, ma konniex infittxu ħwejjeġ tad-ditta għax sħabna għandhom ħwejjeġ jiswew ħafna flus, imma dejjem ilbisna tajjeb. Ommijietna kienu l-ħajjata tagħna, kienu jaħdmulna il-flokkijiet tas-suf għax-xitwa u jħitulna l-qomos għas-sajf. Ma kellniex marki tad-ditti fuq ħwejjiġna imma dejjem kellna t-tbissima fuq fommna. Ħadd ma kien jara lil ħaddieħor inqas minnu għax konna lkoll xorta.

Aħna ma kellniex tablets jew mobiles biex nilgħabu bihom iżda kellna l-ftuħ tal-kampanja qrib djarna. Hemmhekk konna ngħaddu s-sigħat niġġerraw u nilgħabu flimkien. Illum uliedna fil-ħin ħieles tagħhom jiltaqgħu flimkien permezz tal-media soċjali. Għal dawn it-tfal saret ħajja diġitali, surreali u artifiċjali. Nemmen li hawn tfal Maltin li qatt ma lagħbu cat jew noli jew ħarba. Illum il-logħob tat-tfal ma għadux bil-boċċi, bil-karozzi ċkejnin mudelli perfetti tal-karozzi vera u bis-suldati tal-plastik għas-subien jew bil-lasktu, biż-żibeġ jew bil-pupi u l-push chair għall-bniet. Logħob it-tfal sar quddiem xi televiżjoni b’xi apparat imwaħħal miegħu.

Fadal fejn?

Kemm-il darba lagħbna partita futbol fit-triq? Erba’ ġebliet iservu ta’ lasti u ejja ħa mmorru. L-asfalt tat-triq kien iservi tajjeb ħafna biex fuqu b’ġebla npinġu disa’ kaxxi biex nilgħabu l-passju. Naqta’ rasi li hawn tfal Maltin li qatt ma lagħbu dan il-logħob. U biex ngħidu d-dritt, illum lanqas fadal fejn jilgħabuh. Pajjiżna sar blokka konkos. Insibu rħula fejn lanqas ġnien pubbliku ma jeżisti, fejn it-toroq tant huma traffikużi li bilkemm tista’ timxi fihom aħseb u ara tilgħab il-passju jew xi logħba futbol! Fadal fejn jilgħabu barra mid-djar it-tfal tal-lum?

Barra milli ma fadalx fejn, lanqas fadal dik is-sigurtà li kien hawn f’pajjiżna fi żmien ċkunitna. Għalhekk lanqas nagħti tort lill-ġenituri li ma jħallux lil uliedhom joħorġu mid-dar.

Għaqdiet

Fi ċkunitna konna ngħaddu ħafna mill-ħin ħieles f’xi għaqda reliġjuża. Il-Museum u l-Azzjoni Kattolika u wara l-adolexxenza, iż-Żgħażagħ Ħaddiem Nsara jew f’xi youth centre. Illum il-ħin ħieles tat-tfal ġie okkupat mill-kbar. Tfal jittieħdu jitgħallmu jiżfnu jew ikantaw jew jagħmlu xi attività oħra skont ix-xewqa tal-ġenituri.

L-għaqdiet li konna nattendu aħna kienu jħallulna spazju għall-fantasija ta’ moħħna. Hike mal-membri l-oħra tal-għaqda li nattendu , l-Ħadd waranofsinhar kienet tkun l-isbaħ ħarġa u tagħtina enerġija biex l-għada filgħodu nerġgħu nbdew ġimgħa oħra ta’ skola. Illum donnhom sparixxew il-hikes!

Finanzi

Il-ħajja li poġġejna lil uliedna fiha titlob bosta spejjeż. Kull attività trid tħallas għaliha mhux bħal-logħob barra, mhux bħall-hike mas-superjur tal-Museum! Kull fejn tmiss trid iddaħħal idek fil-but. Tassew li l-istandard of living f’pajjiżna għola għax għandna aktar flus fil-but, imma l-kwalità ta’ ħajja li qed jgħixu t-tfal żgur li ma għolietx u l-istħarriġ li sar mill-Università ta’ Malta jurina biċ-ċar dan li qed ngħid.

Ladarba l-istandard of living għola, dan ma għoliex biss għat-tfal iżda anke għall-kbar. Biex inlaħħqu ma’ dan l-istandard iridu joħorġu jaħdmu l-missier u l-omm bil-konsegwenza li xi tfal meta jiġu mill-iskola ma jsibu lil ħadd id-dar. Il-ġenituri wkoll inbidlilhom l-istil ta’ ħajja li jgħixu u għalhekk sar għandhom aktar spejjeż. Jaqbel li ma noqgħodx nidħol f’dettallji dwar l-ommijiet u l-missirijiet ta’ dari u dawk tal-lum.

Frott

Numru minn uliedna stqarrew li ma humiex kuntenti bil-ħajja li qed jgħixu jew aħjar bil-ħajja li qed ikollhom jgħixu fiha minħabba fina l-adulti. Dan huwa l-frott li qed naħsdu minn dak li żrajna aħna stess. Id-dispjaċir huwa li l-frott qares qed ikollhom jieħduh l-ulied.

Ma nafx jekk hemmx soluzzjoni għal problema bħal din, li wara kollox hija fergħa minn elf problema oħra tal-bniedem tal-lum. Jiddispjaċini għat-tfal tagħna li meta suppost qegħdin fir-rebbiegħa ta’ ħajjithom, diġà daħħalnihom fix-xitwa bil-maltemp kollu li ġġib magħha. U dan qaluh it-tfal stess.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 3 ta' Ottubru 2020

Quddiesa għat-tfal

Huma bosta dawk il-ġenituri li tal-anqas nhar ta’ Ħadd ikunu jixtiequ jmorru jisimgħu quddiesa iżda minħabba li għandhom it-tfal żgħar jibżgħu li wliedhom jistgħu jtellfu jew idejqu lill-oħrajn. It-tfal dejjem tfal u qatt ma tista’ timmaġina x’jistgħu jivvintaw. Problema oħra hija li t-tfal ħafna drabi jiddejqu f’post li għalihom xejn ma huwa familjari bħalma hija l-knisja. Imma hemm soluzzjonijiet għal dawn il-probelmi wkoll.

Quddiesa speċjali

F’xi parroċċi anke f’Malta qed isiru quddies immirat għat-tfal. Kien hemm fejn saċerdot jilbes ta’ buffu, hemm fejn l-omelija ssir permezz ta’ pupazzi, hemm fejn is-saċerdot jinżel għal-livel tat-tfal biex dawn iħossu aktar li marru f’post biex jiltaqgħu ma’ ħbiebhom milli marru f’post fejn il-kbar jifhmu dak li jkun qed isir u huma ma jifhmu xejn.

Kull bidu huwa iebes imma ladarba r-rota tkun qabdet it-tidwir din tibqa’ ddur sewwa. Hekk jiġri fil-każi ta’ dawn il-quddies. Fil-bidu jkun hemm min hu xettiku, min ma jaqbilx mal-idea, min forsi jmaqdar jew agħar minn hekk jipprova jħassar, biss maż-żmien din il-ħaġa tant tindara li tidħol fil-kalendaru ta’ dak li jkun. Naf nies li llum uliedhom kibru iżda huma baqgħu jattendu l-quddiesa tat-tfal. Naf adolexxenti li baqgħu jattendu dik il-quddiesa li l-ġenituri tagħhom kienu joħduhom għaliha nhar ta’ Ħadd. Tispiċċa tgħid li l-quddiesa bil-buffu, bil-pupazzi jew bil-kant għat-tfal togħġob lil ħafna nies u dawn jibdew isibuha diffiċli ma jattendux aktar għaliha.

Il-crying room

Xi knejjes issib fihom kamra apposta fejn il-ġenituri bi tfal żgħar ikunu jistgħu joqgħodu fiha biex jekk uliedhom jibku jew jagħmlu l-istorbju ma jtellfux lill-kumplament tal-assemblea fil-knisja. Dawn il-kmamar aktarx insibuhom fi knejjes moderni. Ngħiduha lif inhi, fi knejjes antiki, barokki li nsibu f’pajjiżna ftit li xejn hemm post fejn tagħmel kamra bħal din. Min għandu probelma bħal din jista’ jintroduċi s-sistema ta’ child minding, fejn ikun hemm grupp ta’ volontieri li jieħdu ħsieb it-tfal waqt li ommhom u missierhom ikunu qed jisimgħu l-quddiesa. Iżda hawn għandek mnejn issib ulied li ma joqgħodux ma’ dawk li ma jafuhomx u jista’ jkun li waqt li l-ġenituri jkunu fil-knisja dawn l-ulied ma jieqfux jibku.

Madwar sentejn ilu wieħed kappillan ġewwa l-Veneto l-Italja fetaħ kamra fid-dar tiegħu li tiġi sewwasew wara l-knisja parrokkjali, biex isservi għall-ġenituri bi tfal żgħar. F’ din il-kamra hemm monitor kbir li jitrażmetti dak li jkun qed isir fil-knisja. Hemm ukoll qfief b’għadd ta’ ġugarelli kif ukoll kotba għat-tfal. Kull ġimgħa jitpoġġew folji b’disinji li jkollhom x’jaqsmu mal-liturġija ta’ dak il-Ħadd u t-tfal ikunu jistgħu jpinġuhom waqt il-quddiesa. Il-kappillan ta’ din il-paroċċa qal li fis-sentejn li ilha li bdiet din il-ħaġa in-numru ta’ ġenituri fil-knisja jew aħjar fil-kamra ta’ wara l-knisja qed ikun sabiħ ħafna. Huwa qal li waqt li huma jkunu qrib ta’ uliedhom, dawn isibu tfal daqshom ma’ min jilgħabu u la jtellfu lill-ġenituri u lanqas lill-assemblea fil-knisja.

L-aħħar ħaġa

Imbagħad irridu ngħidu wkoll li jekk quddiesa trid tkun immirata għat-tfal is-saċerdot għandu jadatta ruħu għalihom. Inutli toqgħod issemmi d-dommi ta’ fidi u katekiżmu għax għat-tfal dan huwa lingwaġġ li ma jifhmux. Darba waħda kelli x-xorti nqaddes quddiesa għat-tfal ġewwa Ħaż-Żebbuġ. L-omelija bdejtha billi rrakkontajtilhom l-istorja li konna naqraw fil-primarja bl-isem “Ir-rebħa ta’ Pupul”. Minn hemm komplejt inwassal dak li ridt inwassal. Naf li ħafna ġenituri rajthom b’għajnheom jiddu bil-ferħ u n-nostalġija jiena u ngħid l-istorja!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fÍl-Mument 10 ta' Ġunju 2018

It-tfal tal-Madonna

Ix-xbieha tal-Madonna fuq siġra u tlett itfal għarkupptejhom taħt is-siġra hija xbieha familjari għalina, l-aktar din is-sena li qegħdin niċċelebraw l-ewwel ċentinarju mid-dehriet tal-Madonna ġewwa l-medda art imsejħa Cova da Iria fir-raħal ta’ Fatima ġewwa l-Portugall. Huwa fatt kurjuż kif Marija Santissima għażlet tfal żgħar biex twassal messaġġ lid-dinja kollha. Ir-raġuni tgħidilna li kieku d-dehriet b’ messaġġ saru lil xi persuna adulta kienet tkun aktar ħaġa li nifhmuha. Iżda l-magħżulin għal dawn l-avvenimenti tas-sema kienu Luċija tifla ta’ għaxar snin, kuġinuha Franġisku li fl-ewwel dehra fit-13 ta’ Mejju 1917 kien għadu ser jagħlaq disa’ snin u oħtu Ġjaċinta ta’ seba’ snin.

Il-fatt li l-Madonna tidher lil tfal biex twassal xi messaġġ ma ġarax biss ġewwa Fatima imma insibuh f’ dehriet oħrajn. Ejjew naraw ftit xi dehriet tal-Madonna, approvati mill-Knisja li l-viżjonarji tagħhom kienu tfal.

Laus

Benoîte Rencurel kienet xebba ta’ sbatax-il sena mir-raħal Saint-Étienne-le-Laus, fi Franza. Din kienet tirgħa l-merħla tal-wieħed raġel mir-raħal stess. Kienet ilha taħdem miegħu minn meta kellha tnax-il sena. F’ Mejju tas-sena 1664, waqt li kienet tiegħa bdiet ixxomm riħa tfuħ. Bdiet iddur biex tara minn fejn kienet ġejja dik ir-riħa u sabet li l-kurċifiss li kien hemm fuq il-muntanja fejn kienet, kien qed inixxi d-demm u r-riħa tfuħ kienet ġejja minnu. Wara dan kellha bosta dehriet minn Marija Santissima. Dawn id-dehriet baqgħu sejrin sas-sena 1718, meta mietet Benoîte. Il-messaġġ li talbet il-Madonna f’ dawn id-dehriet kien biex jinbnew knisja u dar għas-saċerdoti u biex l-Insara jikkonvenrtu u jersqu aktar lejn is-sagramenti speċjalment dak tal-qrar. Dawn id-dehriet kienu uffiċjalment aċċettati mill-Isqof tad-Djoċesi fis-sena 2008.

La Salette

Fl-1846 ġewwa La Salette, raħal Franċiz, żewġt itfal kienu qed jirgħu l-merħla tal-familji tagħhom kellhom dehra ta’ “Waħda mara sabiħa”. Kien is-sibt 19 ta’ Settembru dakinhar tad-dehra. Maximin Giraud kellu ħdax-il sena filwaqt li Mélanie Calvat kellha kważi ħmistax-il sena. Il-messaġġ ta’ dawn id-dehriet Marjani kien wieħed li jħeġġeġ għall-konverżjoni u t-talb. Fl-1851 il-Papa Piju IX approva l-kult tal-Madonna ta’ La Salette.

Lourdes

Fl-1854 il-Papa Piju IX ipproklama d-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni. Erba’ snin wara, ġewwa Masabielle, qrib ix-xmara Gave, qrib ir-raħal ta’ Lourdes fi Franza, Bernardette Soubirous, tifla ta’ erbatax-il sena kellha dehriet mill-Madonna. Kienu tmintax id-dehriet li seħħew bejn il-11 ta’ Frar u s-16 ta’ Lulju tas-sena 1858. Marija talbet li f’ dak il-post tinbena knisja u affermat id-domma ta’ fidi li Marija kienet meħlusa mid-dnub tan-nisel. Fl-1860 dawn id-dehriet kienu approvati mill-Knisja lokali.

Pontmain

Nhar is-17 ta’ Jannar, filgħaxija, żewġ aħwa subien kienu qed jgħinu lil missiehom fir-razzett meta l-kbir, Eugène Barbadette , ta’ tnax-il sena, ħareġ ftit barra. Hekk kif ħares lejn is-sema ra dehra ta’ mara sabiha. Il-mara tbissmiltu, kellha libsa kaħla bi kwiekeb tad-deheb fuqha. Huwa għajjat lil dawk li kien hemm fir-razzett biex jiġu jaraw din id-dehra huma wkoll. Ħuh Joseph ra d-dehra iżda l-kbar ma setgħu jaraw xejn. Il-ġenituri tat-tfal sejħu soru iżda lanqas din ma setgħet tara xejn iżda żewġt itfal oħra, Françoise Richer u Jeanne-Marie Lebosse bdew jaraw dik id-dehra. Issa keinu inġabru għadd ta’ persuni barra r-razzett tal-familja Barbadette u bdew jgħidu r-rużarju. Il-Madonna qalet lit-tfal biex jgħidu lil ġemgħa biex ma taqtax qalbha, (dak iż-żmien Franza keinet fi gwerra mal-Prussja) u biex titlob ħafna. Din id-dehra baqgħet magħrufa bħala l-Madonna ta-Tama. Sena wara l-Knisja tat l-approvazzjoni tagħha għal din id-devozzjoni.

Knock

Fl-1879 ġewwa Knock fl-Irlanda seħħet dehra. Kien il 21 ta’ Awwissu meta l-fattiga tal-kappillan ta’ dan ir-raħal rat dawl qawwi barra l-knisja. Dakinhar seħħet dehra ta’ Marija, San Ġużepp u San Ġwann Evanġelista. Din ma kinitx dehra li rawha t-tfal biss għaliex inġabret folla kbira titlob quddiem il-knisja. L-iżgħar persuan li rat din id-dehra kellha sittt snin filwaqt li l-akbar waħda kellha ħamsa u sebgħin sena. Il-Knisja lokali ma damitx ma approvat din id-dehra u ħeġġet id-devozzjoni lejn dan il-post.

Beauraing

Bejn Novembru tas-sena 1932 u Jannar ta’ wara ġewwa Beauraing fil-Belġju seħħew 33 dehra Marjana. Il-viżjonarji kienu Fernande Voisin ta’ ħmistax-il sena, Andree Degeimbre ta’ erbatax-il sena u oħtha Gilberte Degeimbre ta’ disa’ snin, Albert Voisin ta’ ħdax-il sena u Gilberte Voisin ta’ tlettax-il sena. Fid-29 ta’ Novembru dawn il-ħamest itfal kienu għaddejjin minn quddiem niċċa tal-Madonna ta’ Lourdes li hemm fl-istazzjon tal-ferrovija u hemm seħħet l-ewwel dehra. Kien Albert l-ewwel li ra dehra. Dehret Mara liebsa l-abjad li kellha qalb tad-deheb fuq sidirha. Marija qalet lit-tfal li hija tista’ tikkonverti lil midimbin. Fl-1949 dawn id-dehriet kienu approvati. Din id-devozzjoni tissejjaħ Il-Madonna tal-Qalb tad-Deheb.

Banneux

Fl-1933 ġewwa Banneux fil-Belġju tifla ta’ tnax-il sena kellha xi dehriet. It-tifla, Mariette Beco, kellha tmien dehriet bejn il-15 ta’ Jannar u t-2 ta’ Marzu. L-ewwel dehra seħħet meta t-tifla kienet id-dar qed tħares mit-tieqa tal-kċina ’l barra. Il-Madonna dehret liebsa l-abjad b’ faxxa kaħla madwar qaddha. Hija qalet lit-tifla “Jiena intaffilkom it-tabtija, Emmnu fija u jien nemmen fikom”. F’ waħda mid-dehriet il-Madonna talbet lit-tifla ddaħħal idejha f’ ilma ta’ nixiegħa li kien hemm u qalltilha li dak lilma kien jista’ jfejajq lin-nazzjonijiet kollha. Huwa għalhekk li din id-devozzjoni għandha żewġ isimijiet: Il-Madonna tal-foqra u l-Madonna Sultana tan-Nazzjonijiet. Fl-1949 dawn id-dehriet keinu approvati mill-Knsija Kattolika.

Dawn huma kollha dehriet Marjani li fihom kienu protagonisti t-tfal. Min jaf għalfejn? Forsi għax it-tfal jgħidu l-verità, forsi għax huma bla ħażen, forsi għax jekk jigdbu jinqabdu mill-ewwel!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa. Madonna ta' Fatima Pietà / G' Mangia 2017

Tistgħu taraw il-programm kollu

https://issuu.com/jurgenbaldacchino/docs/festafatima2017_inner

Bla sabar ta’ xejn

Fis-snin li kont ngħix l-Italja kont ninnota li meta kien ikun qiegħed joqrob tmiem is-sajf, mal-ewwel żiffa ħafifa li kienet tinqala’, bosta kienu joħorġu bix-xalla mdawra ma’ għonqhom u jitfgħu ħwejjeġ itqal fuqhom. Issa li qiegħed Malta ninnota li mal-ewwel jum li t-temperatura togħla bi grad, ikun hemm min iqaċċat ħwejġu minn fuqu. Tabilħaqq żewġ estremi. Tassew li fid-dinja donnu ma fadalx mezzutemp u donnhom li l-istaġuni ma għadhomx erbgħa imma saru tnejn, jum inkunu liebsa l-flokkijiet bil-kmiem twal, l-għada nilbsu t-T shirt. Sirna ngħaġġlu żżejjed jew ma sar għandna sabar ta’ xejn? Qegħdin ninsew li kollox għandu ħinu u kollox għandu waqtu? Qagħadt naħseb ftit u ndunajt li mhux biss fl-ilbies ma nistennewx, imma f’ kull ħaġa li sirna nagħmlu.

Kabbarna t-tfal bil-għaġla

Niftakar fi ċkuniti konna nsibu ċans biex imorru l-iskola, immorru l-Museum, nilgħabu barra, u min kien irid kien isib ukoll ħin jistudja. Illum titkellem mal-ġenituri u jgħidulek li uliedhom ma għandhom ħin ta’ xejn. Tipprova tara x’ differenza hemm bejn il-ħajja tal-ulied tal-lum u l-ħajja li konna ngħixu aħna meta konna ta’ mparhom.

Jibdew isemmulek elf impenn li għandhom uliedhom illum, sports, żfin, arti marzjali, kant, scouts, privat, duttrina u ma nafx kemm-il attività oħra. Aħna konna nilgħabu, min kien dilettant kien imur jitrenja l-futbol, konna mmorru l-iscouts, imma konna nagħmlu kollox f’ ħinu f’ waqtu. Ħaġa wara ħaġa mhux kollox  f’ salt. Ma konniex naqbdu mitt tarf imma wieħed biss u nibqgħu fih. Illum le, illum it-tfal għandhom xogħol aktar milli jifilħu. Illum ingorru għax it-tfal ma fadlilhomx ħin ħieles, imma t-tort ta’ min hu, tagħhom jew ta’ min jokkupalhom kull minuta ħielsa li jkollhom? Agħar minn hekk huwa l-każ ta’ meta lill-uliedna ngħabbuhom b’ attività li nkunu għażilna aħna li għandha mnejn ma tkunx togħġob lit-tfal. Bosta drabi dan isir għax it-tifel jew it-tifla tal-ġara tagħmel dik l-attività, jew għax il-kuġin jew kuġina tattendi fit-tali post u nkunu rridu li uliedna jagħmlu bħalhom. Kabbarna t-tfal malajr u biex għamilna hekk kellna nisirqulhom tfulithom.

Ngħalqu l-Museum

Wieħed missier kien qiegħed jitkellem miegħi u qalli li binti ta’ xi 12-il sena dejjem għaddejja, skola, privat, Museum, banda, sports u ma nafx x’ semma’ aktar. Qalli li jkun aħjar kieku ma tmurx aktar il-Museum u t-tagħlim għall-Griżma tal-Isqof li dalwaqt sejra tagħmel, isir waqt il-lezzjoni tar-reliġjon fl-iskola. Mela ħin għall-Museum ma għandiex din it-tifla imma għall-banda kollox sew. Ma kienx ikun aħjar kieku dan il-missier stenna li bintu tagħmel il-Griżma tal-Isqof u wara tibda titgħallem il-banda? Għandi raġun ngħid li ma għandna sabar ta’ xejn? Lil dan il-ħabib staqsejtu x’ nagħmlu bil-Museum allura u weġibni li jekk ikun hemm bżonn jagħlqu! Kont sejjer nistaqsih għaliex għandhom jagħlqu l-oqsma tal-Museum u mhux il-każini tal-Banda, imma għalaqt ħalqi.

Minix kontra l-każini tal-Banda u min jafni jista’ jikkonferma dan, imma li nagħtihom importanza żejda huwa ħażin.  Nemmen li tfal taħt l-14-il sena posthom il-Museum u mhux f’ każin tal-Banda, f’ konkorsi ta’ kant, konkorsi ta’ sbuħija, sfilati ta’ moda.  Ladarba jikbru ftit ieħor ikunu jistgħu jibdew xi waħda minn dawn l-attivitajiet u jkollhom età biżżejjed biex jiddeċiedu huma liema attività jkunu jixtiequ jsegwu.

Dak li għandek tirgħan biegħu

Dan il-qawl antik Malti jrid jgħidilna li dak li għandek tagħmel fittex għamlu, imma ma rridux ninsew qawl ieħor Malti li forsi iktar magħruf: il-qattusa għaġġelija, frieħ għomja tagħmel. Meta nitkellem ma’ żgħażagħ, ma’ koppji li għadhom għarajjes dejjem insemmilhom dan il-qawl tal-qattusa. Ħafna minnhom jifhmuh mill-ewwel. It-tendenza bejn il-koppji saret ukoll bla sabar ta’ xejn, dak li jmissni nagħmel għada, nagħmlu llum bla ma noqgħod nistenna.

Ftakart f’ każ ta’ ħabib tiegħi. Kienet il-Ġimgħa l-Kbira u dan it-tali ltaqa’ ma’ ħabib tiegħu li kien Malta għall-btala. Ħadu grokk għax kienu ilhom snin kbar ma jiltaqgħu, u grokk iġib lill-ieħor  u tistgħu taħsu x’ ġara! Addio l-qdusija ta’ dak il-jum. X ħin rajt lil dan il-ħabib  qalli: “Jien xrobt bil-lest għal Nhar il-Ħadd!”

Kollox f’ ħin u f’ waqtu. L-għaġla żejda, f’ kollox ħażin. Is-sabar jista’ jiskansana milli niżbaljaw, irridu biss inkunu nafu nistennew.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 4 ta' Lulju 2015

Fidloqqom, lellux u ħubbejża

fidloqqom

Ftit ilu għaddejt tmiem il-ġimgħa ġewwa s-seminarju f’ Tal-Virtù r-Rabat. Minkejja li kien tmiem il-ġimgħa ta’ mpenn, xorta sibt ftit ħin biex noħroġ nagħmel żewġ passi fil-qrib. Min ġieli mar Tal-Virtù jaf x’ ambjent hemm; minbarra li tara l-parti l-kbira ta’ Malta, hemm ukoll ambjent naturali mill-isbaħ.

Fil-mixja qasira tiegħi, osservajt il-ħaxix ħażin ta’ mal-ġenb tal-mogħdija li twasslek sal-kappella li hemm ’il ġewwa mis-seminarju. Il-fidloqqom fakkarni f’ ma nafx kemm-il poeżija ta’ Anton Butigieg, li semma’ din il-ħaxixa aktar minn darba fil-poeżiji tiegħu. Il-lellux fakkarni f’ kemm konna naqtgħu minnu meta konna tfal u filwaqt li naqilgħu petala petala ngħidu ‘Iva – le – iva – le’ biex naraw kif sejra tispiċċa u l-ħubbejża fakkritni fin-nannu Bastjan. Niftakru ġej mill-Marsa tal-Ingliżi bi xkora żgħira mimlija ħubbejża biex jagħlifha lill-fniek li kiein irabbi fil-gallinar li kellu fuq il-bejt.

Kont insejthom

lellux

Nistqarr li x’ ħin rajt dan il-ħaxix ħassejt bħal nostalġija għal dawk is-snin li dan il-ħaxix selvaġġ, flimkien ma’ bosta ħxejjex oħrajn, kienu komuni, konna narawhom kuljum. Għandu mnejn is-snin li għaddejt ngħix fi bliet Taljani, bogħod mill-kampanja, bosta drabi mehdi fil-kotba u fl-istudju, nessewni li minbarra l-knaten, l-asfalt u dak kollu li nsibu fl-ibliet, hemm ukoll il-kampanja li toffri ġmiel bla qies, toffri dak kollu li huwa naturali.

Verament kienu naqsu

Lura lejn is-seminarju, tkellimt ma’ persuna midħla tal-agrikultura, u qaltli li tassew dawn il-ħxejjex kienu bdew jgħosfru minn pajjiżna imma dawn l-aħħar snin minħabba xi direttiva li għandhom il-bdiewa, dawn il-pjani u oħrajn reġgħu qegħdin iwarrdu fuq artna. Mela bejn li kont imbiegħed mill-ambjent fejn jikbru u bejn in-nuqqas tagħhom, ma kellix tort sa barra li nsejt li dawn jeżistu.

Il-ħsieb bħaċ-ċirasa

ħubbejża

Ngħidu li l-kliem bħaċ-ċirasa, imma ma jistax ikun hemm kliem jekk ma jkunx hemm ħsieb. Il-fatt li erġajt rajt il-fidloqqom, il-lellux u l-ħubbejża wassalni biex nibda naħseb fuq il-ħajja ta’ ftit deċenji ta’ snin ilu. Fi żmien li l-lellux kien jikber anke mal-ġnub tat-triq jew fuq il-bejt jew f’ xi gallaraija ta’ djar mitluqin, djarna ma kienux dawk li huma llum. Min kellu televixin ma kienx tal-kulur imma abjad u iswed u dan kien ikun uniku fid-dar, mhux bħal-lum fejn ġieli f’ dar insibu settijiet tat-televixin aktar milli joqgħodu nies f’ dik id-dar stess. Il-flus ma kienux l-ewro, kienu soldi u xelini, u aktar tard qlibna għad-deċimali imma xorta bqajna nisimgħu min isejjaħ il-ħames ċenteżmi bħala xelin! L-università ma kienitx xi ħaġa li l-istudent iħossu fi dmir li jasal fiha u jsegwi xi lawrja, imma kienet l-ambizzjoni tal-ftit u l-attwazzjoni ta’ ħafna anqas. L-internet qatt ma ħlomna bih u dak li ridna nkunu nafu konna jew infittxuh fl-enċiklopedija jew f’ xi ktieb ieħor. U meta konna niktbu ma konniex nużaw il-kompjuter imma t-typewriter u jekk tieħu żball terġa’ tibda mill-bidu. Insomma nista’ nibqa’ nsemmi elf ħaġa oħra biex nuri kif illum id-dinja nbidlet għal kollox.

X’ insejna aktar?

Minbarra dan kollu insejna wkoll il-moralità li konna ngħixu fiha. Sa ftit snin ilu invit ta’ tieġ jew ta’ xi attività oħra, kien jinkiteb lis-Sinjur u s-Sinjura, illum mhux hekk. Illum niktbu l-isem ta’ dak li jkun u wara nżidu l-kliem “u l-partner”. Qabel lit-tfal konna nistaqsuhom x’ jisimhom il-mamà u l-papà, illum toqgħod pass lura meta tiġi biex issemmi l-ġenituri għax il-familja tradizzjonali, magħmulha minn missier u omm miżżewġin flimkien ma’ wliedhom saret inqas popolari. Illum il-mara sirna nqisuha bħala persuna ta’ karriera, naraw fejn taħdem, naraw kemm għandha ittri wara isimha, naraw kemm hija popolari. Fi żmien meta l-fidloqqom kien jimla l-widien tagħna, il-mara konna narawha bħala l-omm li tieħu ħsieb il-familja. L-akbar karriera għall-mara kienet dik ta’ mara tad-dar. Fi żmien meta n-nannu Bastjan kien jaqta’ l-ħubbejża għall-fniek, l-ulied kellhom aktar rispett u suddizzjoni lejn il-ġenituri, lejn l-għalliema, lejn is-superjuri tagħhom. Illum jekk omm jew missier jgħolli ftit leħnu ma’ ibnu jew binti, jista’ jitqies bħala abbuż. Illum ħadna d-drittijiet lill-ġenituri biex tajniehom lit-tfal. Mhux għax it-tfal m’ għandhomx ikollhom drittijiet- iva għandhom, imma kollox bil-limitu. Li tagħti dritt għax tkun ħadtu lil ħaddieħor lanqas hija ġustizzja.

Nista’ nibqa’ sejjer hekk insemmi kemm insejna drawwiet u atti morali. Il-fidoloqqom, il-lellux u l-ħubbejża reġgħu bdew jidhru f’ pajjiżna, imma wisq nibża’ li ċerti drawwiet morali li kellna qabel ġew estinti, spiċċaw għal kollox u ma nerġgħu narawhom fostna qatt.

Fr Renò Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 11 ta' April 2015.