Il-Battalja ta’ Lepanto

 

Ix-xahar ta’ Ottubru huma magħruf mad-dinja Kattolika bħala x-xahar tar-Rużarju. Forsi mhux kulħadd jaf li din id-devozzjoni bdiet minn battalja bejn l-Insara u l-armata tal-Imperu Ottoman fis-sena 1571. Il-Papa Piju V kien ħeġġeġ lill-Insara biex jitolbu t-talba tar-Rużarju sabiex tasal ir-rebħa lill-Insara.

Lepanto

Il-post fejn seħħet din il-battalja llum jagħmel parti mill-komun ta’ Nafpaktia fil-Greċja. Fl-Antikità Klassika din kienet belt importanti ħafna u kellha l-aqwa port fuq il-kosta tat-tramuntana tal- Golf ta' Korintju. Fiha kien hemm ukoll tarzna. Il-belt kienet tinsab eżatt fid-daħla ta' dan il-golf, għalhekk wieħed jista’ jaħseb liema importanza kellha minħabba l-qagħda ġeografika tagħha. Minħabba din il-qagħda hekk stateġika, bosta qawwiet tefgħu għajnejhom fuq il-post u bħalma nistgħu nobsru l-istorja ta’ Nafpaktia hija waħda mżewqa b’għadd ġmielu ta’ ħakkiema jaħkmu fuqha fosthom il-Katalani, il-Venezjani u l-Ottomani. Nafpaktos saret parti mill-Greċja indipendenti f'Marzu 1829. Ġiet imwaqqfa bħala komun fl-1912 u bħala muniċipalità indipendenti fl-1946. Illum il-popolazzjoni  tal-post hija ta’ madwar 20,000 ruħ. Fil-port insibu monument tal-Battalja ta’ Lepanto tal-1571, li minkejja li ma kinitx il-battalja waħdanija li seħħet hawnhekk, baqgħet l-aktar waħda popolari u aktarx l-aktar waħda importanti.

Il-battalja tal-1571

F’din il-battalja l-armata tal-Imperu Ottoman tqabdet kontra l-koalizzjoni Kattolika organizzata mill-Papa Piju V, koalizzjoni msejħa l-Lega Mqaddsa u li kienet iffurmata mill- Imperu Spanjol, l-Istati Papali, ir- Repubblika ta’ Venezja, l-Ordni tal-kavallieri ta’ Malta, ir- Repubblika ta’ Ġenova u d- Dukat ta’ Savoja. Il-forzi Ottomani kienu qed ibaħħru lejn il-punent mill-port navali tagħhom f'Lepanto meta ltaqgħu mal-flotta tal-Lega Mqaddsa li kienet qed tbaħħar lejn il-lvant minn Messina, Sqallija. L-Imperu Spanjol u r-Repubblika Venezjana kienu l-potenzi ewlenin f’ din il-koalizzjoni, peress li l-battalja kienet fil-biċċa l-kbira ffinanzjata minn Filippu II ta’ Spanja u minn Venezja li kienet il-kontributur ewlieni tax-xwieni.

Il-Kattoliċi, immexxija minn Ġwanni tal-Awstrija, kienu rebbieħa u tletin xini Ottoman biss ġew salvati. Din il-battalja tista’ tgħid li kienet il-waqfien tal-Imperu ottoman fil-mixja tiegħu lejn l-Oċċident. Ma rridux ninsew li sitt snin qabel din l-istess armata kienet assedjat pajjiżna f’dak li bqajna nsejħu “l-Assedju l-Kbir” ta’ pajjiżna. Lepanto huwa wkoll il-post fejn seħħet l-aħħar battalja fid-dinja tal-Punent li kien miġġieled kważi kollu bejn xwieni tal-qdif. Dan kollu seħħ nhar is-7 ta’ Ottubru tas-sena 1571.

It-talb u l-festa

Il-Papa Piju V, li kien ilu fit-tmun tal-Knisja Kattolika mis-7 ta’ Jannar 1566, kien ħeġġeġ lid-Dinja Nisranija kollha biex titlob it-talba tar-Rużarju sabiex il-qawwiet Insara jirbħu fuq dawk Torok. Illum narawha stramba li mexxej ta’ Knisja jħeġġeġ lin-nies biex jitolbu għal rebħa fi ġlieda. Iżda tajjeb li ma ninsewx li l-għan tal-Imperu Ottoman kien li jaħkem l-Ewropa u minbarra li jkun hu li jmexxi, idaħħal ukoll il-fidi tiegħu fuq il-poplu ta’ taħtu. Issa billi r-reliġjon tal-Ottomani kienet dik Musulmana, il-Knisja ħassitha fil-bżonn li titlob għar-rebħa tal-Insara biex ħaġa bħal din ma sseħħx. L-aħbar tar-rebħa tal-qawwiet Insara fuq it-Torok waslet lil Piju V kmieni fit-22 ta’ Ottubru, u dakinhar filgħodu offra quddiesa ta’ radd il-ħajr fil-Bażilika ta’ San Pietru f’Ruma. Huwa wera t-tamiet tiegħu ta’ aktar suċċessi mill-Insara.  Il-Papa Piju V waqqaf il-festa tal-Madonna tal-Vitorja, nhar is-7 ta’ Ottubru, sabiex ifakkar ir-rebħa f’Lepanto, li attribwixxa lill-Verġni Marija. Dan il-papa miet sena wara. Fl-1573 il-Papa Girgor XIII biddel l-isem tal-festa u bdiet tissejjaħ il-Festa tar-Rużarju Mqaddes , u l-istess papa kien ordna biex din il-festa tiġi ċċelebrata fl-ewwel Ħadd ta’ Ottubru. Il-patri Dumnikan Juan Lopez fil-ktieb tiegħu tal-1584 dwar ir-rużarju jgħid li l-festa tar-Rużarju ġiet offruta “b’tifkira u b’gratitudni perpetwa tar-rebħa mirakoluża li l-Mulej ta lill-poplu Nisrani dakinhar kontra l-armata Torka.”

Fl-1671 l-osservanza ta’ din il-festa ġiet estiża minn Papa Klement X għal Spanja kollha, u ftit aktar tard Klement X, wara r-rebħa fuq it-Torok miksuba mill-Prinċep Ewġenju fil-Battalja ta’ Petrovaradin fil-5 ta’ Awwissu 1716, nhar il-festa tal-Madonna tas-Silġ, ikkmanda li l-festa tar-Rużarju tibda tiġi ċċelebrata mill-Knisja Kattolika kollha. Il-Papa Ljun XIII żied mal-Litanija tal-Madonna l-invokazzjoni “Sultana tar-Rużarju Imqaddes.”

Ottubru

Ta’ kull sena, madwar id-dinja kollha, fil-Knisja Kattolika, ix-xahar ta’ Ottubru jfakkar fit-talba tar-Rużarju. Il-bidu ta’ din id-devozzjoni, kif rajna, oriġina minn din il-battalja. F’pajjiżna xejn inqas. Kważi kull parroċċa, jew aħjar f’kull knisja li hemm fratellanza tal-Madonna tar-Rużarju ssir il-festa, festa li tfakkar rebħa ta’ battalja li seħħet bl-interċessjoni tar-Rużarju.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Ottubru 2023

Tal-posta

 

Persuna li tagħtina servizz u forsi qatt ma niltaqgħu wiċċ imb wiċċ magħha hija dik li ġġibilna l-posta fid-dar tagħna. Ikollna nammettu li llum dan is-servizz naqas ħafna għax il-posta elettronika ħadet ħafna minn dak li kien jagħmel il-pustier sa ftit tas-snin ilu. Biss lanqas nistgħu ngħidu li xogħol il-pustier jew pustiera ma għadux importanti għax irridu niftakru li minkejja li ittra sirna nibghatuha b’mod elettroniku, kartolina bl-awguri nibgħatuha bl-internet u l-kontijiet nirċevuhom b’e-mail, ħafna mix-xiri tagħna qed isir mill-internet ukoll u jkunu l-pustiera li jwasslulna dak li nkunu xtrajna. Għalhekk nistgħu ngħidu li jekk xogħol il-persuna li tqassam l-ittri naqas minn naħa, żdied minn naħa oħra.

Kif bdiet il-posta

Cursus Publicus

Is-sistema ta’ tqassim ta’ xi ittra jew dokument minn post għal ieħor ma huwiex xi ħaġa ta’ żminijietna. Nafu li biex pajjiż jew imperu jew saltna jitmexxew sewwa jridu sistema ta’ komunikazzjoni tajba. Għalhekk ma niskantaw xejn meta nisimgħu min jgħid li sa elfejn sena qabel Kristu fl-Eġittu tal-qedem kien jeżisti servizz ta’ komunikazzjoni. Għalhekk il-mexxejja kien ikollhom għadd ta’ ħaddiema li kienu jwasslu xi messaġġ minn post għal ieħor. Dawn kienu jinqdew bi żwiemel biex iwettqu ħidmiethom. Fiċ-Ċina nsibu li dan is-servizz kien użat ħafna sa elf sena qabel Kristu. Jingħad li kien fiċ-Ċina wkoll li beda jiżviluppa s-servizz postali primittiv. Servizzi li jixxiebħu kienu jinstabu fost il-popli tal-Persja u l-Greċja

Bit-tkabbir tal-Imperu Ruman, li mill-Belt ta’ Ruma nfirex mad-dawra tal-Mediterran kollu, kien hemm ħtieġa ta’ dan is-servizz aktar minn qatt qabel, għalhekk inħoloq dak li beda jissejjaħ Cursus publicus. Dan nistgħu ngħidu li kien l-aktar servizz postali effettiv fid-dinja antika. Biex wieħed jifhem kemm kien effiċjenti dan is-servizz ngħidu biss li ittra f’24 siegħa kienet tasal sa 270 kilometru bogħod minn fejn tiġi mpustata. Din il-veloċità fit-tqassim tal-posta ntlaħqet biss fis-seklu XIX mis-sistema postali moderna. Mal-waqgħa tal-Imperu Ruman ma nistgħux ngħidu li din is-sistema ntemmet iżda tilfet ħafna mill-effiċjenza tagħha.

Frans Von Taxis

Fl-1497 Frans Von Taxis waqqaf servizz postali għall-Imperatur Massimiljan I tal-Imperu Sagru Ruman. Dan nistgħu ngħidu kien il-bidu tas-servizz postali modern fl-Ewropa. Dan kien imexxi dan is-servizz fl-Imperu kollu u fi Spanja u kien iwassal mhux biss ittri ta’ gvernijiet, slaten u mexxejja oħra imma anke ittri jew pakketti ta’ individwi. Ir-Re Enriku VIII tal-Ingilterra waqqaf servizz simili f’pajjiżu fl-1516 u erba’ snin wara r-Re tal-Portugall, Manwel I ukoll ordna li jibda servizz ta’ tqassim ta’ ittri f’pajjiżu. Hekk qed naraw kif bdiet il-posta fl-Ewropa.

F’pajjiżna

Lejn tmiem il-ħakma tal-Kavallieri f’Malta, kien inbeda servizz fejn ittri kienu jitwasslu minn pajjiżna sa Ruma u minn hemm jitqassmu lejn id-destinazzjoni tagħhom. L-akbar numru ta’ ittri minn Malta dak iż-żmien kien ikun lejn Franza. Fi żmien Napuljun Malta baqgħet għal ftit tgawdi minn dan is-servizz imma jidher li ftit li xejn kienu jintbagħtu ittri forsi minħabba l-kontrolli stretti tal-Franċiżi. Jidher li meta l-Ingliżi ħadu Malta taħt idejhom dan is-servizz ma kienx għadu jeżisti għalhekk ftit xhur wara reġa’ beda dan is-sevizz essenzjali. F’Malta, kolonja Brittanika, servizz postali tajjeb u effettiv kien xi ħaġa li ma seta’ jonqos qatt. Dan is-servizz baqa’ jitjieb anke wara tmiem l-era Ingliża f’Malta. Fl-1998 il-posta ta’ Malta ma baqgħetx f’idejn il-gvern imma saret kumpanija bl-isem ta’ MaltaPost.

Tal-posta

Darba kont qiegħed Ħaż-Żebbuġ u ġie raġel fuqi u staqsieni minn liema triq kont għax kien sema’ li jiena minn Ħal Qormi. Meta għidtlu isem it-triq li fiha kont noqgħod, beda jsemmili l-ġirien, li xi wħud minnhom kienu għaddew għall-ħajja ta’ dejjem. Beda jsemmili nies li kont nafhom sewwa għax trabbejt magħhom. U dan ir-raġel kien jafhom ukoll għax għamel xi għoxrin sena jqassam il-posta fit-triq tagħna. Semmieli n-nanna u l-bużnanna. Semmieli mara li kienet miżżewġa wieħed Żebbuġi bħalu, semmieli kważi lill-ġirien kollha.

Ir-relazzjoni tal-pubbliku mal-pustier kien differenti erbgħin sena ilu. Kien hemm nies li ma jafux jaqraw u li kienu jirċievu ittri mingħand uliedhom emigranti fl-Awstralja, l-Ingilterra jew l-Amerika. Għal dawn kien ikun hemm il-pustier li jaqralhom l-ittra tant mistennija u ġieli kien ikun dan l-istess pustier li jikteb it-tweġiba għal dik l-ittra. Il-pustier kien ikona għan-nies tat-triq., Mhux ta’ b’xejn fil-Milied kien jispiċċa mgħobbi b’kull tip ta’ ħelu u rigali oħra. Illum ma tkunx taf min hu l-pustier tiegħek, għax daqqa jiġi wieħed u daqqa jiġi ieħor. Illum intilfet dik l-intimità bejn tal-posta u r-resident.

Minkejja kollox, minkejja l-bidliet u l-iżviluppi, xorta waħda llum għad hawn ħtieġa ta’ dan is-servizz, ta’ dan jew din il-personaġġ importanti għalina lkoll.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Ottubru 2020

Iż-Żebbuġa

Minkejja li Malta hija nieqsa mill-ħdura tas-siġar, xorta għandna numru ta’ siġar li jaqblu għall-klima xotta ta’ pajjiżna. Waħda minn dawn is-siġar hija iż-żebbuġa. Ma nistgħux ngħidu li din is-siġra hija Maltija għaliex insibuha mifruxa mal-Mediterran kollu, mill-Portugall sa’ Iżrael, insibuha fil-pajjiżi tal-Afrika ta’ fuq u mhux biss. Is-siġar taż-żebbuġ insibuhom ukoll fl-Asja, fosthom fiċ-Ċina kif ukoll fl-Amerika Latina. F’kelma waħda ngħidu li din hija siġra li tista’ ssibha kullimkien.

Fil-qedem

Studjużi llum jgħidulna li minn fossili li nstabu nistgħu ngħidu li ż-żebbuġa u l-frotta tagħha ilhom jeżistu fid-dinja bejn għoxrin u erbgħin miljun sena. Jidher li l-ewwel nies li bdew jikkultivaw iż-żebbuġ kienu dawk li kienu jogħodu fejn illum insibu l-Italja ta’ isfel. Jekk wieħed iżur din il-parti tal-Italja bla ma jrid jinduna bl-ammont kbir ta’ siġar taż-żebbuġ li hemm f’dawk l-inħawi. Iżda dawn ma humiex ta’ miljuni ta’ snin ilu imma ta’ madwar sebat elef sena ilu. Aktarx li anke pajjiżna kien miksi b’dawn is-siġar f’dawk iż-żminjiet imma biż-żmien kollha spiċċaw.

Meta l-Ewropej ħallew dan il-kontinent  u skoprew l-art ġdida tal-Amerika, ħadu magħhom is-siġar taż-żebbuġ u llum għadhom hemm. Jingħad li l-ewwel għalqa jew aħjar medda ta’ art li fiha tħawlu bosta żebbuġ f’dik id-dinja ġdida kien ġewwa l-belt ta’ Lima fil-Peru fl-1560. Lejn nofs is-seklu XIX f’California konna nsibu msaġar kbar taż-żebbuġ u aktar qrib lejna bdejna nsibu din is-siġra tikber fil-Ġappun. Illum madwar id-dinja huwa stmat li hawn madwar disa’ mitt miljun siġra taż-żebbuġ li l-parti kbira minnhom jinsabu fil-kosta tal-Mediterran.

Malta

Illum f’pajjiżna reġa’ hawn kuxjenza biex jitħawlu numru kbir ta’ siġar taż-żebbuġ għax minbarra li l-klima tagħna hija waħda ideali għalihom, dawn huma siġar li ftit li xejn iridu attenzjoni. Mhux li tħallihom jimirdu, imma huma siġar li jirreżistu ħafna kif ukoll huma siġar li jgħixu mijiet ta’ snin. F’Malta nsibu żewġt irħula li jisimhom sewwasew Żebbuġ kif ukoll Żejtun li ma tfisser xejn għajr żebbuġ bl-Għarbi. Mela il-Belt Rohan, il-Belt Beland u r-raħal pittoresk Għawdxi kollha jġibu isem din is-siġra u frotta. Dan jindika kemm kien popolari ż-żebbuġ f’pajjiżna fil-qedem.

Il-frotta

Il-frotta tas-siġra taż-żebbuġ, jew kif insejħulha ż-żebbuġa insibuha f’żewġ kuluri. Hawn żebbuġ iswed u hawn żebbuġ aħdar. Din hija d-differenza li l-aktar tidher mad-daqqa t’għajn. Imma jeżistu bosta kwalitajiet ta’ żebbuġ differenti, fid-daqs, fit-togħma jew fil-forma. Ħabib tiegħi li huwa intiż fuq dan is-suġġett qalli li hawn mijiet ta’ kwalitajiet ta’ żebbuġ differenti u kważi impossibbli li wieħed ikun jaf bl-eżatt kemm il-razza ta’ żebbuġa nsibu fuq wiċċ id-dinja. Tajjeb inkunu nafu li teżisti ż-żebbuġa Maltija wkoll. Mhux dik li nsibu bla għadd imxerda mal-gżejjer tagħna imma siġra li llum saret rari u kienet kważi spiċċat għal kollox. Żgur li kien fadal xi siġra jew tnejn minn dawn fir-raħal ta’ Ħaż-Żebbuġ u xi snin ilu kien hemm min ħa ħsieb li jxettel xi siġar ġodda minnhom sabiex ma jispiċċawx mid-dinja darba għal dejjm. Mhux ħa ngħid fejn jinstabu dawn is-siġar għax wisq nibża’ li jekk niżvelaw il-post aktar issir ħsara milli ġid. Jalla ’l quddiem nerġgħu nkunu nistgħu naraw iż-żebbuġa Maltija mxerrda ma’ pajjiżna kollu.

Żejt

Il-prodott li nieħdu mis-siġra taż-żebbuġ huwa ż-żebbuġ stess kif ukoll iż-żejt li jittieħed minn dan il-frott. Hawn tajjeb wieħed ikun jaf li mhux kull żejt taż-żebbuġa huwa tassew żejt taż-żebbuġa. X’jiġifieri? Tistenniex li tixtri litru żejt li jissejjaħ taż-żebbuġa u jkun jiswa xi tlieta jew erba’ ewro! Allura għafejn jissejjaħ żejt taż-żebbuġa jekk ma jkunx? Hemm regolamenti biex żejt jibda jissejjaħ taż-żebbuġa. Jista’ jkun li żejt ordinarju, ta’ xi ħxejjex oħra, jitħallat miegħu ammont ta’ żejt taż-żebbuġa u allura teknikament dak jibda jissejjaħ żejt taż-żebbuġa meta fil-verità jkun taħlita. L-aktar ħaġa sempliċi biex tinduna jekk il-flixkun żejt li tkun se tixtri jkunx verament taż-żebbuġa jew le huwa l-prezz. Imbagħad fiż-żejt taż-żebbuġa hemm l-aċidità. Anqas ma tkun l-aċidità fil-prodott, ifjen ikun iż-żejt. Insomma dan argument twil u kkomplikat ħafna.

Mitoloġija

Iż-żebbuġa tidħol ukoll fil-mitoloġija l-aktar dik Griega jew Latina. Bil-fors għax kemm il-Greċja kif ukoll Ruma huma postijiet fejn din is-siġra tikber b’mod abbundanti. Iż-żebbuġa flimkien mat-tina u d-dielja insibuhom qrib xulxin u meta kienet tiġi mwaqqfa xi belt, fil-qedem kienu jitħawlu dawn is-siġar bħala simbolu ta’ prosperità. Fil-Foro Romano ta’ Ruma Benito Mussolini kien ħawwel minn dawn is-siġar u għadhom hemm sal-lum.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 19 ta' Jannar 2019