L-internet u l-effetti tiegħu

Meta nitkellmu maż-żgħażagħ tal-lum u ngħidulhom li tfulitna u żgħożitna kienet għal kollox differenti minn dik li jgħixu huma spiss jistaqsuna kif konna ngħaddu mingħajr karozza kull persona fid-dar, bla mobile u fuq kollox bla computer u bla internet. Jien spiss ngħidilhom li ħaġa ma tistax tħoss in-nuqqas tagħna ladarba din ma tkunx teżisti u għalhekk ma tkunx taf biha. Ngħidilhom ukoll li min jaf 100 sena oħra kif jiskantaw ulied uliedhom meta jaraw kif qed jgħixu huma llum meta għad ma għandhomx dak li jkollhom huma.

Ikollna nammettu li l-ħajja llum hija għal kollox differenti minn dik li twelidna fiha aħna li qlibna nofs seklu fiż-żmien. Il-progress li sar narawh b’għajnejna u mmissuh b’idejna. Aħna kellna nadattaw irwieħna għal dinja li ma konniex nafu. Aħna ma twelid biex f’era teknoloġika u għalhekk kellna nidħlu f’din id-dinja għal kollox ġdida għalina. Madankollu bosta minna nippreferu l-ħajja ta’ tfulitna minn dik tal-lum. Biss din hija ħaġa normali għal kollox għax anke xi wħud minn dawk ta’ qabilna jemmnu li tfulithom kienet aħjar minn tagħna. Dan huwa kollu frott tal-progress li ma jista’ jwaqqfu ħadd. Imma kull progress għandu prezz x’jitħallas. Nieħdu pereżempju l-internet. Ejjew naraw ftit it-tajjeb u l-ħażin ta’ din it-teknoloġija li llum nistgħu ngħidu nużawha lkoll kemm aħna.

 Għajnuna

Bis-saħħa tal-internet sirna nkunu nafu x’qed jiġri fid-dinja dak il-ħin stess. Sirna nkunu nafu bejn wieħed u ieħor x’temp ser ikollna sa ħmistax-il ġurnata qabel. Sirna saħansitra nixtru minn fuq l-internet u meta ngħid nixtru ma nkunx qed nirreferi biss għal xiri minn ħwienet barra minn Malta. Illum tista’ tagħmel ix-xirja minn fuq l-internet. Illum tista’ tordna x’tiekol minn fuq il-computer u saħansitra tħallas bla ma ddaħħal idek fil-but u toħroġ il-karriera. Dan kollu lanqas fil-ħolm ta’ tfulitna ma kien jeżisti. Imma ma taħsbux li l-bniedem tal-lum sar dipendenti wisq mit-teknoloġija speċjalment mill-internet?

Il-lat negattiv

Minkejja li huwa għodda utli ħafna fil-ħajja ta’ kuljum, l-Internet fil-fatt huwa munita b’żewġ naħat opposti. Fil-fatt, l-użu fit-tul tal-Internet tant għamel lin-nies dipendenti fuq il-ħajja onlajn li ftit minuti mingħajr ma jkollhom apparat elettroniku f’idejhom jistgħu jagħmluhom donnhom ħlejjaq bla sabar, donnhom mhux f’dinja. Dawn is-sitwazzjonijiet jirriżultaw f’esperjenzi ta’ ansjetà u aġitazzjoni psikomotriċi. Mhux ta’ b’xejn li llum nitkellmu dwar id-Dipendenza fuq l-Internet. L-użu patoloġiku tat-teknoloġija diġitali nstab li huwa sors ta’ diversi problemi tas-saħħa, kemm fiżiċi kif ukoll mentali. Fost oħrajn sirna nsibu diversi kundizzjonijiet patoloġiċi, bħall- abbuż fl-użu tal-Internet, logħob tal-azzard onlajn jew cyber bullying.

L-użu eċċessiv tal-Internet , kif ukoll il-vizzju li jitrabbew minnu, spiss ikun akkumpanjat minn rabja , tensjoni u ansjetà. Dawn il-manifestazzjonijiet għandhom effett detrimentali fuq is-saħħa tal-individwu, u jħeġġu wkoll imġieba negattiva, bħall-irtirar soċjali. Il-kategorija tan-nies l-aktar f’riskju hija ċertament dik tal-adolexxenti . Fil-fatt, matul l-aħħar għoxrin sena, kienet preċiżament il-kategorija ta’ qawwija fuq l-Internet, f’termini tal-kwantità ta ħin li l-individwi jqattgħu  fuq l-Internet.

Bosta studji rrappurtaw l-eżistenza ta’ relazzjoni bil-kontra bejn il-vizzju tal-Internet u l-benessri mentali u psikoloġiku ta’ individwu.

Biss tajjeb insemmu wkoll li hemm probelmi oħra marbutin mal-internet. Barra mill-ħsara psikoloġika nistgħu nsemmu wkoll il-ħsara fiżika. Billi meta naħdmu fuq l-internet inkunu bilqegħda spiss nibdew nesperjenzaw problemi ta’ wgigħ f’daharna, fi spallejlna u fil-qadd. Tul ta’ ħin quddiem l-monitor tal-computer jagħmel ukoll ħsara lil għajnejn. Bosta jissuġġerixxu li minn ħin għal ħin inqumu minn fuq is-siġġu u nitilqu minn fuq l-iskrivanija biex nibbdlu għal ftit il-pożizzjoni ta’ ġisimna. Dwar l-għajnejn għandna niffukkaw għal ftit ħin fuq xi ħaġa li tkun bogħod minna u hekk inserrħuhom ftit. Din il-ħaġa għandu jifhimha wkoll min iħaddem u jħalli lill-ħaddiema tiegħu jqumu minn posthom kull tant ħin. Tajjeb ukoll li nitkellmu ma’ tabib tal-għajnejn anke jekk ikun għad għandna l-vista tajba biex jekk ikun hemm bżonn nibdew nilbsu nuċċali meta nkunu quddiem il-monitoer tal-computer.

Imma

Fl-aħħar tibqa’ il-mistoqsija: imma llum nista’ ngħaddi bla internet? It-tweġiba mhix faċli. Ħajjitna saret wisq tiddependi minnu u dan rajnieh waqt il-pandemija tal-Covid 19. Minn tagħlim tal-iskejjel sa ċertu xogħol seta’ jibqa’ għaddej grazzi għall-internet. Mela t-tweġiba hija waħda: il-moderazzjoni hija tajba f’kollox u fuq kollox fl-użu tal-internet.

 

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-nazzjon - 11 ta' Mejju 2024

Solidarjetà

Jekk qatt niftakar żmien li rajt daqstant solidarjetà bejn il-bnedmin kien dawn l-aħħar ġimgħat jew aħjar xhur li d-dinja ntlaqtet mill-imxija tal-Corona Virus. Ma rridx nillimita ruħi għal pajjiżna għaliex is-solidarjetà rajnieha fuq livell dinji, solidarjetà bejn pajjiż u ieħor, solidarjetà bejn belt u oħra u naturalment solidarjetà bejn familja u oħra, bejn bniedem u ieħor. L-imxija tal-Covid 19 għamlet ħafna ħsara lid-dinja, kemm mil-lat ekonomiku kif ukoll fejn tidħol is-saħħa tal-bniedem, imma ġabitna f’sensina u ndunajna li ħadd ma jista’ jgħix mingħajr il-proxxmu, kulħadd għandu bżonn lil ħaddieħor, ħadd ma għandu kollox b’tali mod li ma għandu bżonn lil ħadd. Erġajan bdejna nifhmu kemm hi importanti l-għajnuna ta’ ħaddieħor.

X’inhi s-solidarjetà

Is-solidarjetà hija kelma li nużaw aħna l-Maltin. Kliem jixxiebaħ jintuża f’ilsna oħra bħataljan, l-Ingliż u l-Ispanjol. Hija kelma li ġejja mill-Franċiż <solidarité>. Dan huwa nom li jindika fuq kollox forma ta’ impenn etiku-soċjali favur ħaddieħor, jew attitudni ta’ benevolenza u komprensjoni li turi ruħha sal-punt li tiġi espressa fi sforz attiv u ħieles, bl-iskop biex jgħin bżonnijiet jew qagħdiet skomdi jew diffiċli ta’ xi ħadd li għandu bżonn l-għajnuna.

Hekk niddefinixxiha jiena s-solidarjetà iżda tajjeb nispjega fil-qosor dak li qed ngħid hawn fuq. Meta ktibt impenn etiku-soċjali rrid nifhem li dak li jkun biex ikun solidali ma’ xi ħadd jew ma’ xi kawża jrid jimpenja ruħu b’mod li jibqa’ sod anke meta jkollu jgħum kontra l-mewġ. Imma dan l-impenn għandu jkun etikament korrett u ma jmurx kontra s-soċjetà. Eżempju jien ma nistax nisraq lill-imgħallem biex nagħti xi ħaġa li min għandu bżonn. Ma nistax nivvinta metodi li jmorru kontra s-soċjetà biex ngħin parti minn din is-soċjetà, eżempju, jien ma nistax inkeċċi familja minn darha biex f’dik id-dar imur joqgħod xi ħadd li ma għadnux saqaf fuq rasu għax hekk inkun qed noħloq problema oħra minflok insolvi l-ewwel waħda.

Bil-kelma benevolenza rrid ngħid li lil dak li jkun nixtieqlu kull ġid, nixtieq li jkun komdu fid-dinja, fil-ħajja, fil-familja, fuq il-post tax-xogħol. Il-kelma stess jekk nifhmuha ftit turina t-tifsira tagħha. Din hija kelma Taljana, il-Volere bene, li trid it-tajjeb, trid is-sewwa għal ħaddieħor. Mela benevolenza ma hija xejn għajr ix-xewqa li inti tkun tajjeb daqsi.

Il-kelma kompassjoni tista’ titfisser bil-kelma mħabba, imma hawn ma aħniex qed nitkellu fuq imħahha erotika jew imħabba lejn xi ħaġa, dik li nsejħulha delizzju, hawn l-imħabba li qed nitkellmu dwarha hija mħabba lejn il-bniedem innifsu, imħabba bla ebda ħsieb ulterjuri, imħabba lejn bniedem jew lejn kawża sempliċiment għax dak li jkun jew dik il-kawża jistħoqqilhom li jkunu maħbubin u rrispettati.

Dan huwa argument ta’ personaliżmu, fejn jien nixtieq li inti tkun qiegħed sewwa mhux biex nigwadanja xi ħaġa mingħandek imma għax fik nara bniedem li jixraqlek id-dinjità bħalma jixraqli jien. Din hija s-solidarjetà.

Omissjoni

Issa ladarba semmejna s-solidarjetà tajjeb naraw ftit sitwazzjoni oħra li bħal din li diġà semmejna hija sikkina taqta’ miż-żewġ naħat. Din hija l-omissjoni. X’inhi l-omissjoni? Omissjoni hija s-sitwazzjoni fejn inti titraskura l-obbligi tiegħek, meta ma tagħmilx dmirijietek. Aħna bħala bnedmin għandna ċerti obbligi li rridu nsegwu biex ngħixu f’soċjetà bla nkwiet żejjed. Iżda l-obbligi li għandu l-bniedem ma jistgħux imorru kontra l-bniedem stess. Ħalli nispjega ruħi. Nagħmlu mod inkun għaddej minn xatt il-baħar u nara bniedem jgħum u qiegħed f’diffikultà. Jien obbligat ngħinu, obbligat naqbeż il-baħar u nsalvah. Jekk indawwar wiċċi ’l hemm inkun qed nagħmel omissjoni. Imma jekk jiena ma nafx ngħum, jekk ikun il-każ li jekk naqbeż il-baħar jien minflok ngħin lil dak il-bniedem nispiċċaw ngħerqu t-tnejn, allura f’dan il-każ ma nkunx qed nonqos mill-obbligi tiegħi. F’dan il-każ jiena obbligat insib min jgħin lil dak li qed jgħereq u mhux naqbeż il-baħar jien. Din hija l-omissjoni li tmur id f’id mas-solidarjetà.

Fid-dinja tagħna

Nerġa’ nsemmi dawn il-ġimgħat li għaddejna. Kemm rajna solidarjetà, kemm għajnuna rajna tingħata lil min għandu bżonn. Mill-istat, mill-Knisja lokali, mill-Kunsilli Lokali, minn gruppi parrokkjali jew gruppi soċjali oħra, mill-ġirien, mill-ħbieb. Dawn il-ġimgħat koroh li għaddew minn fuqna ħarġu l-qalb tal-bniedem. Mhux nillimita ruħi għal Malta biss. Tkellimt ma’ ħbieb u familjari li jgħixu barra minn Malta u tista’ tgħid li kulħadd qalli li jew qed jgħin lil ħaddieħor jew sab lil min jgħinu. Tabilħaqq nistgħu ngħidu li minkejja kollox, dawn huma ġimgħat ta’ solidarjetà fejn il-bniedem induna li hemm min għandu bżonnu u fejn kien hemm min induna li għandu bżonn li ħaddieħor. Din hi s-solidarjetà vera.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 6 ta' Ġunju 2020

Is-sagristan

Fost tant snajja u xogħolijiet li kull ma jmur qegħdin jgħibu minn pajjiżna, hemm dak tas-sagristan. Minkejja li semmejt is-snajja, dik tas-sagristan aktar huwa mistier milli sengħa għaliex xogħlu jitlob li jmidd idu għal dak kollu li jinqala’ fil-knisja, minn xogħol tal-injam, għal xogħol ta’ ħadid, xogħol fuq id-dawl u kull ħaġa li jkun hemm bżonn. Is-sagristan huwa dak li l-aktar jgħaddi ħin il-knisja għaliex huwa jiftaħ filgħodu kmieni u jkun hu li jerġa’ jagħlaq il-bibien tal-knisja filgħaxija x’ ħin ikun intemm dak kollu li jkollu jsir.

Minn qabel is-sebħ

Kien hemm żmien li l-ewwel quddiesa kienet tkun ħafna qabel ma titla’ x-xemx, Fl-erbgħa ta’ filgħodu u anke qabel. Kienu jgħidulha quddiesa għall-kaċċaturi. Ma rridux ninsew li sa ftit aktar minn ħamsin sena ilu l-quddies kien isir biss filgħodu għaliex min jitqarben kien irid ikun ilu sajjem min-nofsilejl u għalhekk kienet tkun ħaġa kważi impossibbli li jsir quddies tard filgħodu jew waranofsinhar. Biex kienu jsiru dawn il-quddies kien irid ikun hemm min jiftaħ il-knisja, idoqq il-qniepen, ilesti dak kollu li jeħtieġ u nsomma l-kumplament. Dan kollu kien issir minn dik il-persuna li tissejjaħ sagristan. Bir-riforma liturġika li ġab miegħu l-Konċilju Vatikan II fis-snin 60, is-sawma ta’ qabel it-tqarbin saret ta’ siegħa u għalhekk il-quddies seta’ jibda jiġi ċċelebrat aktar tard u saħansitra filgħaxijiet ukoll. Dan naqqas xi ftit mill-piż tax-xogħol tas-sagristan għaliex issa jekk tneħħa l-quddies ta’ kmieni filgħodu, il-knisja ma kelliex għalfejn tibqa’ tiftaħ kmieni.

Żminijiet u żminijiet

Min jaħdem f’ dan il-mistier jew tal-inqas huwa midħla ta’ xi sagristan jaf li hemm żminijiet fis-sena li x-xogħol jiżdied b’ mod konsiderevoli. Il-Milied, it-Tridu tal-Għid il-Kbir u l-festa titulari huma tliet waqtiet mis-sena li għas-sagristan ix-xogħol ikun bil-wisq iżjed mis-soltu. Jiddependi wkoll mill-parroċċa. Jekk il-parroċċa tkun torganizza purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira jew tkun tiċċelebra festa titulari b’ xi ftit pompi aktar min-normal, jekk fiha jsiru festi sekondarji, allura x-xogħol jiżdied iktar u iktar.

Matul is-sena s-sagristan għandu xi xogħolijiet li bilkemm ninnutawhom, bħal ilesti l-knisja meta jkun hemm xi tieġ jew funeral, imur jixtri l-ostji u l-inbid li mingħajrhom ma tkunx iċċelebrata l-quddiesa u li jżomm il-knisja fl-ordni u nadifa. Sfortunatament ftit li xejn naħsbu f’ dawn l-irqaqat f’ dan il-qasam tax-xogħol, li huma importanti għad li ma jidhrux.

Għajnuna

Aktarx li f’ kull knisja jkun hemm dak il-grupp ta’ volontiera li jagħtu daqqa t’ id fil-ħtiġijiet li jinqalgħu. Spiss naraw gruppi ta’ nisa li darba f’ ġimgħa jmorru jaħslu l-art tal-knisja tagħhom biex b’ hekk tinżamm nadifa kif jixraq. Din il-ħaġa tiddependi mill-post għax hawn fejn in-nisa għandhom is-seftura biex taħslilhom l-art. Dawn mhux sejrin jaħslu l-art tal-knisja zgur!  Bosta rġiel tarahom lesti jgħinu lis-sagristan fil-ħafna qadi li dan ix-xogħol jitlob. Meta naħseb dwar dawn il-persuni li b’ mod volontarju jagħtu daqqa t’ id lis-sagristran, ngħid li għad jiġi żmien li anke dawn jinqatgħu. Bil-ħajja tal-lum il-volontarjat ħa daqqa ta’ ħarta. Mara li tħadem mit-Tnejn sal-Ġimgħa mhux se ssib ħin biex tmur taħsel l-art tal-knisja, il-ħin ħieles li jibqalha tgħaddih mod ieħor. Raġel li jaħdem bis-sahra u meta jasal biex jirtira jsib xi jħajru jibqa’ f’ xogħlu aktarx jippreferi jaqla’ sold żejjed milli jmur jgħin fil-knisja. Tista’ tlumhom lil dawk li jaħsbu hekk?

Nies ta’ kultura

Mill-esperjenza tiegħi, is-sagristan, minħabba n-natura ta’ xogħol tiegħu, jsir bniedem ta’ kultura. Isir punt ta’ riferiment fejn tidħol l-istorja tal-parroċċa jew tagħrif dwar il-knisja parrokkjali. Bilfors li jsir hekk. Kemm se jdum jisma’ stejjer mingħand dak u mingħand l-ieħor? Fl-aħħar jitgħallem sewwa hu wkoll. Naf sagristana li l-istorja tal-post tax-xogħol tagħhom jafuha bl-amment. Dan huwa wkoll frott l-imħabba li dak li jkun ikollu lejn xogħlu u lejn il-post sagru li fih jaħdem. Is-sagristan huwa wkoll il-bniedem li jkun jaf kważi lill-poplu kollu tar-raħal jew belt fejn jaħdem. Bilfors, min jiżżewweġ u min jitgħammed u min jagħmel il-preċett jew il-griżma kif ukoll min imut b’ xi mod, dirett jew indirett,  se jiġi f’ kuntatt mas-sagristan. Mhux ta’ b’ xejn li s-sagristan bħall-professjonisti, xogħolu 24 siegħa kuljum. Is-sagristan dejjem sejjer għax anke meta ma jkunx xogħol, barra t-triq għandu mnejn isib lil xi ħadd jistaqsih xi ħaġa dwar il-knisja. Insomma s-sagristan dejjem sejjer, donnu għandu par roti mhux par saqajn!

Il-mara tas-sagristan

Ma nistgħux ma nsemmux lil dik il-persuna li bla ma tidher ikollha terfa’ l-piż ta’ dan ix-xogħol ukoll. Mart is-sagristan trid tkun mara li taf tieħu paċenzja. Kemm-il darba jkunu mifthemin biex joħorġu u jinqala’ xi ħaġa u l-pjan tagħhom jispiċċa jitwarrab. Din trid tadatta ruħha maċ-ċirkostanzi ta’ xogħol żewġha.

Illum ħsiebi waqa’ fuq dawn il-persuni li fis-skiet ilestu dak kollu li aħna s-saċerdoti neħtieġu biex naħdmu. Nies li ftit naħsbu fihom imma li għandhom rwol importanti ħafna fil-ħajja ta’ kuljum. Nies li jaħdmu bla daqq ta’ trombi, tajjeb napprezzaw ħidmiethom.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 9 ta' April 2016