Ċelest u roża

 

Minbarra li huma l-ismijiet ta’ raġel u mara, Ċelest u Roża huma wkoll żewġ ilwien li konna, u forsi għadna wkoll, nassaċċjawhom mas-subien u l-bniet. “Ċelest tal-boys u roża tal-girls” kienu jgħidulna. Anke l-uniformijiet tal-iskola fi ċkuniti kienu marbutin ma’ dawn il-kuluri; il-bniet bi blouse roża u dublett blu u aħna bi qmis ċelesta, qalziet u ngravata blu. Irridu niftakru li fl-iskejjel dak iż-żmien kienu jifirduna, bniet għalihom u subien għalihom, l-ewwel sentejn tal-primarja nkunu flimkien u ma nerġgħux niltaqgħu qabel is-sixth form, min jagħmilha! Kienet dinja oħra li llum bosta minna nħossu nostalġija għaliha.

F’żgħożiti l-affarijiet bdew jinbidlu. Kienet daħlet il-moda li r-roża jintlibes anke mill-ġuvintur. Biex ngħidu d-dritt, il-lewn roża jaqta’ ħafna mal-ġriż. Konna bdejna naraw żgħażagħ lebsin xi qmis roża taħt gakketta jew ġlekk iswed jew ġriż. Bdew jidħru anke kalzetti roża minkejja li kien hawn min kien iħares xi ftit b’inċertezza dwar dawk l-irġiel li kienu jitfgħu fuqhom xi biċċa lbies roża. Kollox jindara u kollox jinbidel. Kienet ħajja oħra. Mill-banda l-oħra t-tfajliet qatt ma kellhom problema biex jilbsu xi lbies li jkun fih il-lewn ċelest. Għalihom minn dejjem kienet ħaġa normali li jxiddu ħwejjeġ ċelesti. Għandek tgħid aħna l-bnedmin kemm għandna ħmerijiet, anke fuq kulur ta’ lbies nafu ninfirdu!

Dawn iż-żewġ kuluri ma humiex biss marbutim mal-bniet u s-subien. Araw  naqra x’ġie f’moħħi dal-lejl u qomt niktbu.

Il-belt ir-roża

Fl-Indja, sewwasew fir-Rajasthan insibu belt jisimha Jaipur. Din hija magħrufa ħafna għax hija l-kapitali tal-istat ta’ Rajasthan u hija l-akbar belt f’dan l-istat tas-subkontinenet Indjan. Parti minn din il-belt hija magħrufa bħala l-belt ir-roża minħabba li l-bini fiha huma magħmul minn ġebel. Din il-parti hija magħluqa bis-swar u ġewwa dawn is-swar ma tara xejn ħlief bini roża. Biex tinżamm din il-karatteristika hemm liġi li tipprojbixxi li l-ħitan tad-djar u l-bini kollu ta’ din iż-żona jinżebgħu b’xi kulur ieħor.

Kollox beda taħt il-Maharaja Sawai Ram Singh. FL-1876 ir-raġel tal-Reġina Vittorja, il-Prinċep Albert kien sejjer iżur l-Indja. Il-Maharaja, jew is-sultan, Ram Singh xtaq li meta dan il-prinċep iżur ir-Rajasthan jibqa’ jiftakar iż-żjara tiegħu. Għalhekk ordna li l-parti tal-belt ta’ Jaipur fi ħdan l-iswar tiġi miżbugħha kollha kemm hu lewn il-fuħħar, kulur it-terrakotta li nistgħu ngħidu li hu roża. Storikament fl-Indja dan il-lewn ifisser sinjal ta’ merħba. Dan il-kulur inzerta wkoll il-kulur favorit ta’ waħda minn nisa tal-Maharaja, anzi tal-aktar mara favorita tiegħu. Din insistiet ma’ żewġha li għandu jgħaddi liġi li f’dik il-parti tal-belt il-bini għandu jkun kollu tal-istess lewn, roża. Ir-raġel ma kisirx ix-xewqa ta’ qalb il-maħbuba tiegħu u għadda l-liġi, li għadha teżisti u tinżamm sal-lum, aktar minn mija u erbgħin sena wara. Din il-belt kienet iddikjarata bħala wirt tal-umanità mill-Unesco fl-2019.

Il-belt ċelesta

Fil-Marokk insibu l-belt ta’ Chefchaouen li hija magħrufa bħala l-belt il-blu. Sewwasew il-lewn li jispikka f’din il-belt mhux blu imma ċelest. Din il-belt jingħad li twaqqfet minn wieħed mid-dixxendenti tal-Profeta Mohammed. Inbniet bħala fortizza biex tilqa’ kontra l-ħbit tal-Portuġiżi. Meta wieħed jimxi fil-Medina ta’ din il-belt turistika bla ma jrid jinduna bil-bosta sfumaturi ta’ ċelest li jara l-ħitan miżbugħin bih. Hemm aktar minn teorija waħda għal din il-ħaġa. Hemm min jgħid li l-ħitan jinżebgħu ikal ċar għax dan il-lulur ibiegħed in-nemus. Ma nafx kemm hi vera din it-teorija. Xi wħud oħrajn isostnu li l-ħitan bdew jinżebgħu ċelesti fi żmien it-tieni gwerra dinjija, mil-Lhud li ħarbu mill-qilla tan-Nażisti u Hitler u sabu kenn hemmhekk. Billi ċ-ċelest huwa lewn is-sema, u allura anke l-ġenna, il-Lhud bdew jiżbgħu l-ħitan ta’ djarhom b’dan il-kulur biex jiftakru li ħarbu mill-mewt tal-gwerra u sabu l-ġenna hemmhekk. Oħrajn isostnu li din id-drawwa bdiet fis-snin sebgħin tas-seklu li għadda sempliċiment biex tattira t-turisti lejn il-belt. Biex ngħidu d-dritt din hija ħaġa karatteristika tal-belt imma hemm ħafna aktar x’jiġbed lit-turist lejn Chefchaouen, fosthom il-ħafna ħwejjeġ artiġjanali li ssib tixtri mis-suq, jew aħjar mit-toroq kollha tal-Medina. Ħaġa oħra li forsi tattira t-turisti hija li hawnhekk l-użu tal-ħaxixa (Kannabis) mhux illegali anzi hawnhekk insibu l-akbar produtturi tagħha.

Roża u ċelest. Kienu marbutin mat-tfal subien u bniet, imma hemm ħafna x’wieħed jgħid dwar dawn l-ilwien. Ir-roża: assoċjat mal-femminil, mal-karezzi, mas-sbuħija u l-qalb ħanina. Iċ-ċelest: assoċċjat mal-maskil, mas-sema bnazzi, mas-sliem. Żewġ kuluri ċari imma li nistgħu nsibu fihom aktar minn sinifikat wieħed. L-istejjer tal-ibliet li semmet illum juruna biċ-ċar dan li qed ngħid.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 28 ta' Novembru 2020

Taj Mahal

Meta wieħed jitkellem fuq l-Indja bla ma jrid dak li jkun jiġi f’moħħu t-Taj Mahal; simbolu ta’ dan is-subkontinent kbir u sabiħ, ġawhra tal-arkittettura u monument magħruf mal-erbat irjieħ tad-dinja. Dan il-bini huwa wkoll wieħed mis-seba’ għeġubijiet tad-dinja moderna.

Tajjeb nibdew billi naraw sewwa ismu. Jekk irridu nippronunzjaw sewwa isem dan il-mafkar tal-għaġeb irridu ngħidulu Tax Maħal. L-ewwel kelma trid tingħad bħall-ewwel biċċa ta’ meta ngħidu “Ta’ Xbiex”. Mahal hija normali bil-ħ aspirata. Dan il-bini huwa sewwasew mawsulew, qabar il fuq mill-art. Fid-dinja nsibu bosta oqbra ta’ dan it-tip imma l-ebda wieħed ma jisboq il-kobor u forsi anke l-fama tat-Taj Mahal.

Huwa jinsab fil-belt ta’ Agra, mhux bogħod wisq mill-belt kapitali Indjana New Delhi. Qiegħed ngħid mhux bogħod wisq meta nikkalkulaw il-kobor tal-Indja. Hemm madwar mitejn kilometru bejn New Delhi u Agra, imma mitejn kilometru x’inhuma f’pajjiż ta’ kobor enormi bħalma hu l-Indja? Għalina mitejn kilometru jfissru li nkunu wasalna Sirakuża minn Malta, imma għall-Indja ma huma xejn!

Xi tagħrif

Dan il-bini huwa mibni minn irħam abjad maqtugħ mill-Indja stess. Jinsab fuq ix-xatt tax-xmara Yamuna li tgħaddi sewwasew minn wara dal-mawsulew. Kien  l-Imperatur tal-Mugal, Shan Jahan li kien mexxej tal-inħawi bejn is-snin 1628 u 1658 li ordna l-bini tat-Taj Mahal bħala qabar għal Muntaz Mahal, waħda mill-bosta nisa li kellu l-imperatur u l-aktar waħda favorita. Fil-fatt il-kelma Taj Mahal tfisser il-kuruna ta’ Mahal u tabilħaqq li dan il-bini huwa kuruna li tixhed l-imħabba li kellu dan l-imperatur lejn din martu. Din il-mara mietet fl-1631 meta kien għad kellha biss 38 sena. Kienet biss sena iżgħar mill-Imperatur. Hija mietet waqt li kienet qegħda twelled l-erbatax-il wild tagħha u tal-imperatur. Fil-bini hemm ukoll midfun l-istess imperatur li miet fis-sena 1666 fl-għomor ta’ 74 sena.

Il-bini kollu fih moskea u xi binjiet oħra magħluqin fi ġnien mill-isbaħ. B’kollox dawn il-binjiet u l-ġonna jokkupaw 17-il ettaru ta’ art. Il-bini beda sena wara mewt Mahal u kien lest fl-1643 iżda x-xogħol ta’ tisbieħ fuqu baqa’ għaddej għal madwar għaxar snin oħra. Huwa maħsub li dan il-bini sewa tnejn u tletin miljun Rupee, li bejn wieħed u ieħor jiġu xi tminn mitt miljun Ewro. Tistagħġbux bis-somma, il-moskea l-ġdida ta’ Casablanca fil-Marokk daqshekk huwa stmat li ġiet tiswa fis-snin disgħin tas-seklu li għadda! Intant fuq it-Taj Mahal ħadmu madwar għoxrin elf ħaddiem. Xi familji f’Agra llum għadhom jiftaħru li l-antenati tagħhom ħadmu fuq dan il-bini u għadhom huma stess jagħmlu xogħol ta’ artiġjanat fl-irħam.

Il-Unesco ddikjarat lil dan il-bini bħala wirt tal-umanità fl-1983. Tassew li dan huwa l-ġawhra tal-arkitettura Musulmana fl-Indja u wieħed mill-isbaħ kapolavuri tal-bniedem fid-dinja.

Spettaklu

Bosta turisti jżuru dan il-mafkar sabiħ filgħodu kmieni. Ikun għadu ma sebaħx, imma bosta nies ikunu qed jistennew biex jidħlu u jaraw tlugħ ix-xemx  minn hemm ġew. Tabilħaqq spettaklu tara din ix-xena, imma spettaklu hija wkoll id-dehra tal-binja hekk kif tidħol mill-ewwel bieb. Tara dan il-bini b’ koppla enormi u b’erba’ minaretti mal-kantunieri tiegħu. Tkun taf li dħalt f’binja li jiġu jżuruha nies mid-dinja kollha. Tkun qiegħed f’post fejn ġew miġbudin miljuni ta’ ritratti. L-ilma u l-funtani li hemm quddiem il-bieb ċentrali tal-binja tal-nofs ikomplu jkabbru l-ispettaklu. Bil-mod titla’ x-xemx u t-Taj Mahal minn siluwett jibda jidher bil-meravilji kollha tiegħu. Toqrob lejh, tinża’ ż-żarbun u tibda tifli l-arti li hemm tiksi lil dan il-bini minn barra. Minbarra l-bosta disinji li jsebbħu l-bini wieħed isib ukoll għadd ta’ siltiet mill-Koran imnaqqxa mad-disinji ta’ dan il-post meraviljuż. Kollox maħdum minn irħam ikkulurit interzjat fuq l-irħam abjad li bih hu mibni t-Taj Mahal. Spettaklu u meravilja; xejn ma jiddeskrivi aħjar dan il-post.

Periklu

Dan il-post għadda wkoll minn żminijiet perikolużi. L-Indjani jafu x’jiswa dan il-mawsulew u għalhekk jipproteġuh kemm jifilħu. Fl-1942 il-gvern kien kesa l-bini bi struttura tal-ħadid biex jipproteġih minn xi attakk mill-ajru mill-Ġappuniżi. F-1965 u fl-1971 meta kien hemm il-gwerer bejn l-Indja u l-Pakistan reġa’ intuża l-ħadid biex iħares il-bini minn xi attakk. Illum il-periklu huwa aktar dak ambjentali milli militari. L-Indja huwa wieħed mill-aktar pajjiżi b’arja maħmuġa fid-dinja u minħabba raffinerija taż-żejt li kien hemm qrib dan il-bini, kienet qed issirlu ħafna ħsara u l-irħam bajdani tiegħu kien beda jisfar. Illum madwar għaxart elef kilometru kwadri madwar il-monument huma żona kkontrollata mill-arja ħażina. Ix-xita aċiduża li tikkawża l-arja maħmuġa wkoll tagħmel ħsara lit-Taj Mahal.

Huwa stmat li madwar tminn miljun turist iżur dan il-post kull sena. Bil-fors, huwa meravilja, huwa ġawhra li jekk tkun l-Indja jkun dnub mejjet jekk ma żżurux.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 2 ta' Novembru 2019

Pajjiż differenti

Ikolli nistqarr li l-kitbiet tiegħi f’dan il-ġurnal ivarjaw u bla ebda mod ma għandi xi aġenda jew direzzjoni imma nikteb fuq dak kollu li jiġi quddiem għajnejja, dak kollu li naħseb u li nkun nixtieq naqsam mal-qarrejja. Ilni nagħmel hekk u nemmen li dan huwa stil li jogħġob lil bosta għaliex ikolli bosta kummenti posittivi.

Illum nixtieq naqsam magħkom esperjenza li għamilt dan l-aħħar. Kelli x-xorti li mmur għal xi jiem fl-Indja u emmnuni ma nistax ma niktibx dwar din l-avventura tal-ġenn, tal-blieh, esperjenza meraviljuża li ma jien sejjer ninsa qatt lanqas jekk inkun irrid!

Incredible India

L-Indja hija pajjiż enormi, subkontinent, li qed jipprova jibda t-triq tat-turiżmu. Għalhekk għamel motto b’dan l-iskop: Incredible India u tabilħaqq li dan huwa pajjiż inkredibbli. L-ewwel ħaġa ma tridx iżżur l-Indja b’mentalità Ewropea. Ma tistenniex li se tagħmel vjaġġ bħal dak imbagħad issib dak li ssib Malta, Pariġi, Londra jew Ruma. Dan huwa pajjiż differenti f’kull sens, ibda mill-mentalità, kultura, ikel u kull sistema oħra. Huwa pajjiż inkredibbli tabilħaqq.

Differenzi

Ħaġa li bla ma trid tinnota mill-ewwel hija d-differenzi li jeżistu fil-pajjiż. Filli tkun qed tara binja kollha rħamijiet, ħġieġ, ram u x’naf jien u ħdejha, tmiss magħha tara għadd ta’ kmamar tal-pjanċi li jservi ta’ djar għan-nies. X’kontradizzjoni! L-irħam u bosta minerali oħra huma abbundanti fl-Indja u għalhekk dak li għalina jidher lussu eseġerat għalihom huwa komuni ħafna għax huwa wieħed mill-materji primi li nsibu fil-pajjiż. Imma mbagħad ma hemmx triq tan-nofs, min mejjet fis-sakra u min mejjet għal qatra!

Storbju

Ħaġa li bla ma trid tinduna biha mill-ewwel hija l-istorbju li tisma’ fit-toroq. Kulħadd idoqq il-ħorn. Eluf ta’ muturi jdoqqu l-ħorn biex jaqbżu u eluf ta’karozzi jdoqqu l-ħorn biex jaqbżu lit-trakkijiet. It-trakkijiet idoqqu l-ħorn biex iwieġbu għall-ħornijiet tal-karozzi u flimkien isiru sinfonija enormi ta’ daqq ta’ ħornijiet. Din hija ħaġa normali għall-poplu Indjan. Fil-fatt bosta trakijiet fuq wara jkollhom miktub SOUND HORN biex inti jekk tkun bil-karozza warajh iddoqqlu biex iwarrabblek ħalli tgħaddi. Idoqqu l-ħorn il-ħin kollu dawk il- muturi  bi tliet roti li jwasslu n-nies minn post għall-ieħor, dawk li jissejħu Tuk Tuk, jew Rickshaw. Għakemm ir-rickshaw oriġinali kien karettun miġbud minn bniedem! F’pajjiż fejn aktar minn wieħed minn kull seba’ persuni li jgħixu fid-dinja jinstab fih, bilfors ikollok bżonn ta’ mezzi ta’ trasport bħal dan għax żgħir, ma jaħlix u jgħaddi kważi minn kullimkien, l-aqwa li jdoqq il-ħorn ukoll!

Ikel

Ilum ma hemmx għalfejn issiefer biex idduq l-ikel ta’ pajjiż differenti minn dak tiegħek, imma meta tiekol ikel fil-post propju l-ebda ikel ieħor ma jista’ jkun aqwa. L-istess ngħidu għall-ikel Indjan. Billi l-Indja fil-maġġoranza hija Hindu allura l-laħam taċ-ċanga trid tinsieh. Mal-Hindu hemm ukoll il-Musulmani u dawn ma jieklux majjal. Mela biex ħadd ma jħossu offiż la ssib ċanga u lanqas majjal imma ssib tiġieġ u muntun. Jien, li l-laħam ma tanx hu ħabib tiegħi, ma dejqitni xejn din il-ħaġa u hedejt induq platti tal-ħaxix mill-itjeb.

Mal-ikel ħafna drabi jisserva ross imsajjar fuq il-fwar jew ħobż ċatt li jsejħulu Naan. Minkejja li l-Indjani normalment jieklu b’idejhom kull fejn kotn jien dejjem sibt il-pożati fuq il-mejda!

Famuż mad-dinja kollha huwa t-te Indjan jew kif isejħulu Masala Chai. Te imħawwar bi ħwawar u ħalib mgħolli. X’tistenna? Il-ħwawar fl-Indja mhux neqsin u l-ikel tagħhom kollu ħwawar li jagħmlu l-ikel tant bnin u differenti, anzi uniku.

Ħaġa li nnutajt hija s-sens ta’ dixxiplina li dan il-poplu għad għadnu lejn l-awtorità. Il-puluzija għadu meqjus bħala bniedem importanti li jixraqlu r-rispett. Dixxiplina fis-sewqan ftit li xejn hemm biex ngħid id-dritt għax mhux darba jew tnejn u lanqas tlieta rajt karozzi ġejjin lejja fuq in-naħa l-ħażina tat-triq! Fuq mutur ma hemmx limitu kemm jirkbu. Tliet persuni fuq mutur hija ħaġa normali, erba’ persuni rajt ukoll u rajt darba minnhom ħames persuni fuq mutur wieħed.  Tabilħaqq li tnejn minnhom kienu tfal żgħar. Madanakollu minkejja l-ġenn u t-taħwid u n-numru kbir ta’ vetturi, ftit li xejn isiru inċidenti.

Tbissima

Iżda l-aktar ħaġa li laqtitni f’dan il-poplu huwa s-sens ta’ rispett u ta’ ħbiberija li juri lil dak li jkun. Huwa poplu li jgħinek minn qalbu u jekk tagħtih xi ħaġa tal-flus tas-servizz li joffrilek ikun grat lejk u jroddlok ħajr mill-qalb. Din il-ħaġa taraha mill-ħarsa ta’ għajnejhom, il-grazzi  jafu jagħtuhielek bit-tbissima tagħhom u bil-ħarsa ta’għajnejhom.

X’differenza, x’dinja oħra teżisti f’dak il-pajjiż imbiegħed! Tabilħaqq Incredible India.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  9 ta' Frar 2019

Kikkra tè

Naħseb li lkoll kemm aħna xi darba poġġejna bilqegħda biex nieħdu xi kikkra tè bil-kwiet. X’hemm isbaħ minn kikkra tè waqt li tkun qed taqra l-gazzetta filgħodu? X’hemm aqwa minn daqsxejn tè għall-ħabta tal-erbgħa ta’ waranofsinhar? Forsi hawn min jippreferi kafè. Jien ngħid għalija nħobbhom it-tnejn u għalhekk matul il-jum nibda b’kafè imma f’xi ħin jew ieħor matul il-jum nieħu xi tè wkoll. Waqt pawsa minn dawn, b’bott, jew aħjar b’magg,  tè ħdejja moħħi telaq il bogħod u beda jaħseb dwar kif oriġinat din ix-xarba.

Ilbieraħ u llum

Nibda biex ngħid li hemm bosta tipi ta’ tè imma llum mhux sejjer noqgħod nidħol fid-dettall ta’ kemm tipi ta’ tè nsibu madwar id-dinja għax fl-aħħar mill-aħħar sejrin iffokaw dwar ix-xarba, l-infużjoni tal-weraq tat-tè.

Illum biex wieħed jipprepara tazza tè ma jridx wisq xogħol, kemm jitfa’ l-misħun jagħli fit-tazza li jkun fiha l-borża tat-tè, biss sa ftit snin ilu it-tè ma kienx ikun fil-borża imma kien jinxtara f’weraq imfarrkin. Ftit minn dawn il-weraq kienu jitpoġġew f’passatur u l-misħun jintefa’ mill-istanjata għal ġol-passatur li jkun fuq it-tazza. Hawn min jgħidlek li dak it-tè kien bil-wisq itjeb minn dak li qegħdin nixorbu llum. Nasal biex ngħid li min jgħid hekk għandu raġun biex ibigħ, imma llum minħabba d-dinja mgħaġġla li qed ngħixu fiha, kollox sirna rridu malajr, anke kikkra tè!

Aktarx li t-tè bdew jixorbuh l-ewwel iċ-Ċiniżi daqs nofs seklu qabel it-twelid ta’ Kristu imma hemm min isostni li din ix-xarba fost dan il-poplu hija antika aktar minn hekk. Fil-fatt anke l-isem ta’ dawn il-weraq u tax-xarba ġej miċ-Ċiniż. Huma jsejħulu Tù. Kollu ta’ xejn niktibha biċ-Ċiniż għax ma nafx kemm minna jafu jaqraw dik il-lingwa, (lanqas jien biex nifthemu!), imma l-ħoss hu dak: Tù. Jekk taħseb ftit tinduna kemm il-kelma hi qrib dik li nużaw aħna għal din ix-xarba. Fil-Lbiċ taċ-Ċina it-tè kien jinxtorob bħala mediċina kontra l-irjieħat u xi mard ieħor iżda biż-żmien din ix-xarba saret popolari mal-pajjiż kollu mhux biss bħala mezz ta’ fejqan imma anke bħala xarba filgħodu jew wara l-ikel.

Nibqgħu fl-Asja u nsemmu l-Indja.Kif tista’ tifred it-tè minn dan il-pajjiż? It-tè Indja huwa xarba tabilħaqq tajba. Huma jsejħulha Masala chai. Hija xarba magħmula minn weraq tat-tè mgħollijin flimkien ma’ għadd ta’ ħwawar bħal kanella, msiemer tal-qronfol, naċemuskata u iva ftit bżar iswed. Wara li jitgħalla kollox jiżdied miegħu l-ħalib mgħolli jew kważi jagħli. L-Indjani jużaw il-ħalib tal-bafflu imma anke ħalib tal-baqar tajjeb ukoll.

Semmejt biss liċ-Ċina u l-Indja għaliex bejniethom dawn il-pajjiżi jipproduċu kważi żewġ terzi tat-tè tad-dinja. Bilfors li jkun hekk għax anke fil-popolazzjoni, minn aktar minn seba’ biljun ruħ madwar id-dinja, fihom insibu aktar minn żewġ biljuni u nofs…. Il-produzzjoni kollox bil kbir hemmhekk!

Fl-Ewropa

It-tè fl-Ewropa beda jasal mill-Asja fis-seklu XVI. Aktarx li kienu l-missjunarji Portuġiżi li bdew jieħdu xi weraq tat-tè magħhom lejn id-dar u ftit ftit in-neguzjanti bdew jimpurtawh.  Fis-seklu ta’ wara d-drawwa li jinxtorob it-tè daħħlet ukoll fid-dinja Brittanika. Billi l-Imperu Brittaniku kien imexxi lill-Indja kienet ħaġa minn awl id-dinja li dawn iduqu din ix-xarba u jagħmlu l-verżjoni tagħha għalihom. Bl-esportazzjoni tat-tè mill-Indja lejn l-Ingliterra il-produzzjoni ta’ dawn il-weraq f’dan il-pajjiż issa ssupera lil dak taċ-Ċina. Illum l-Ingilterra hija waħda mill-akbar konsumatur tat-tè fid-dinja. Għall-bidu din kienet xarba tal-klassi l-għolja imma biż-żmien saret ix-xarba ta’ kulħadd. Il-Brittaniċi jixorbu t-tè bil-ħalib u ma tanx hu komuni li jixorbuh iswed jew bil-lumi.

Il-pjanta tat-te'

Darba kont ir-Repubblika Ċeka u dħalt ġo ħanut ma’ żewġt iħbieb biex nieħdu tè forsi ntaffu ftit il-kesħa ta’ barra. Ordnajna u wara ftit waslet l-ordni, tliet kikkri tè. Meta rajna li kien tè iswed, tlabna ftit ħalib għal miegħu. Tal-ħanut ma riedx jemmen li konna sejrin nitfgħu l-ħalib mat-tè u wara ħafna ġabilna buqar ċkejken bil-ħalib. Xħin doqna dak it-tè dlonk berraqna għajnejna. Kien tè bil-lumi għax l-użanza ta’ dak il-pajjiż hi li t-tè jieħduh bil-lumi. Għalhekk sid il-ħanut berraq għajnejh. It-tè bil-lumi u l-ħalib ħallejnieh fuq il-mejda. Kif konna sejrin infehmu lis-sid li ridna tè bla lumi meta ma kienx jaf jitkellem ħlief biċ-Ċek?

Hawn Malta wkoll għandna d-drawwa li nixorbu t-tè. Forsi qabel konna nsibu aktar mil-lum ħwienet li jservu t-tè. U ħa ngħiduha kif inhi: x’hemm itjeb minn tazza tè bil-ħalib u żewġ pastizzi? Wisq probabbli li d-drawwa tat-tè ħadniha mill-Ingliżi meta kien jaħkmu lil pajjiżna.

X’dinja! X’diversità! Kollox minn werqa ta’ pjanta jew aħjar arbuxxell imma b’dinja ta’ togħmiet u varjetajiet.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  1 ta' Diċembru 2018

Monarkija

Minkejja li llum il-ġurnata ftit li xejn għadna nisimgħu b’rejiet, irġejjen, imperaturi jew xi forma oħra ta’ monarkija minħabba s-sistema politika differetni li hawn fil-maġġoranza tal-pajjiżi tad-dinja, xorta waħda ma nistgħux ngħidu li ma fadalx monarkiji. Veru li bosta minnhom fadlilhom biss titlu imma sa ftit snin ilu dawn kienu għadhom imexxu huma. Meta ngħid ftit snin inkun qed ngħid in kwantu l-istorja, fejn mija jew mitejn sena huma meqjuzin bħala żmien kontemporanju.

Monakrija hija forma ta’ gvern immexxi minn persuna waħda bħala kap. Din il-persuna ladarba tinħatar mexxej tibqa’ hemm sakemm tmut jew tabdika u warajha jieħu postha binha jew bintha skont is-sistema ta’ dik il-monarkija. Il-kelma “Monarka” ġejja mill-Grieg: μονάρχης, (monarkes) li tgħaqqad żewġ kelmiet flimkien: mono li tfisser wieħed u arkon li tfisser mexxej. Mela fil-monarkija minn dejjem kien hemm mexxej wieħed li jkun assolut, ħaġa li llum hija rari ħafna. Biss dak li għalina llum huwa rari, qabel kien ħaġa normali.

L-Imperatur

Ġustinjan, Imperatur Biżantin

Wieħed mill-modi ta’ kif kien jissejjaħ il-monarka kien “Imperatur”. L-imperatur kien bosta drabi meqjus ukoll bħala divinità. Aktarx li b’din il-kelma moħħna dlonk imur fl-imperatur Ruman li kien imexxi l-imperu li anke artna kienet taqa’ taħtu madwar elfejn sena ilu. Bosta storiċi jqisu monarkiji antiki aktar minn dik Rumana bħala monarkiji mmexxijin minn Imperatur. Il-Persja kellha l-imperatur, il-Biżantini kellhom ukoll l-imperaturi tagħhom. L-istess kellhom iċ-Ċiniżi u poplu tal-Etjopja. Dawn huma imperaturi tal-qedem iżda sal-lum għadna nsibu l-imperatur tal-Ġappun. Dan tal-aħħar ma għadx għadnu poter imma huwa titlu.

Waħda mill-paġni glorjużi ta’ pajjiżna hija r-rebħa tal-Assedju l-Kbir, rebħa li saret mill-Kavallieri u l-Maltin fuq l-armata tal-Imperu Ottoman. Dan l-imperu kien imwaqqaf fl-art li llum tissejjaħ it-Turkija u l-inħawi u ħakem bosta artijiet Ewropej. Dan l-imperu spiċċa uffiċjalment fl-1922.

Karlu Manju kien l-ewwel imperatur tal-Imperu Sagru Ruman li kien inkurunat nhar il-Milied tas-sena 800 wara Kristu, għamel bidliet kbar fl-Ewropa, bidliet li xi wħud minnhom għadna narawhom sal-lum, imma hawn mhux il-post li nitkellmu dwar dan il-bniedem kbir. Napuljun Bonaparti kien iddikjara lilu nnifsu bħala imperatur fit-18 ta’ Mejju 1804.

It-Tżar

Alessandu III Tżar tar-Russja

Sar-rivoluzzjoni Russa tal-1917, dan il-pajjiż kien immexxi minn monarka li kienet tissejjaħ Tżar, jew Kżar. Sewwasew dan it-titlu mhux marbut biss mar-Russja għaliex f’xi pajjiżi Slavi konna nsibu monarkiji li kienu jissejħu Tżar ukoll iżda bla dubju huwa dak tar-Russja l-aktar magħruf. Il-kelma Tżar ġejja minn dik Latina Cesare. Dan it-titlu minkejja li ma kienx mifrux daqs dak ta’ Imperatur, kien jintuża għall-monakra mhux biss fir-Russja imma anek fis-Serbja u fil-Bulgarija.

Maħaraġa

Yadavindra Maħaraġa tal-Punjab

Fl-art enormi tal-Indja kien hemm żmien fejn kien hemm mijiet ta’ monarki. Bosta minnhom kienu jissejħu Maħaraġa. Din il-kelma hija ffurmata minn żewġ kelmiet, Maħant li tfisser kbir u Rajan li tfisser mexxej jew re. Billi fl-Indja hemm bosta ilsna differenti tajjeb ngħidu li dawn iż-żewġ kelmiet huma wżati fl-ilsien Sanskrit u billi dan l-ilsien għandu influwenza kbira fuq l-ilsna l-oħra tal-pajjiż, il-kelma Maħaraġa tintuża fl-Indja kollha. Sal-indipendenza tal-Indja, li seħħet fl-1947, fis-subkontinent Indjan, allura mhux it-teritorju Indjan tal-lum biss imma anke l-Pakistan, is-Sri Lanka, il-Bangladesh, in-Nepal u pajjiżi oħra, kienu jeżistu aktar minn sitt mitt monarkija, li bosta minnhom kienu jissejħu Maħaraġa. Bosta minn dawn il-monarki għadhom jeżistu imma bla ebda poter. Bosta minnhom huma maħbubin ħafna mal-poplu għax kienu huma li għenu lill-poplu li kienu jmexxu biex javvanza xi ftit fil-ħajja. Kienu l-Maħaraġa li wasslu l-ilma u d-dawl fl-irħula li kienu jikkmandaw fuqhom huma. Illum il-palazzi ta’ dawn il-mexxejja saru attrazzjoni turistika u sors ta’ dħul għall-familja rjali li llum ma għadx għandha poter ġuridiku.

Sultan

Il-kelma “Sultan” fiha għadd ta’ tifsiriet storiċi iżda l-oriġini tal-kelma huwa Għarbi, nom li jfisser qawwa, awtorità, tmexxija. Fil-fatt il-parti l-kbira tas-slaten insibuhom fid-dinja Għarbija. Biss f’dan l-ambjent is-sultan kellu bosta aktar titli minkejja li l-ħidma kienet dejjem dik li jmexxi b’mod assolut. F’din id-dinja differetni minn dik tagħna konna u f’xi każi għadna nsibu l-Kalif, is-Shah, l-Emir. Prova ta’ dan huwa l-pajjiż sinjur tal-Emirati Għarab Magħquda. Sal-1971 dan il-pajjiż ma kienx jeżisit imma f’dik is-sena sitt Emiri ngħaqdu flimkien biex iffurmaw dak li llum huwa wieħed mill-aktar pajjiżi sinjuri tad-dinja, l-Emirati Għarab Magħquda! Dawn kienu kollha slaten.

Aħna l-Maltin li għandna lingwa semitika wkoll, ġieli konna nirreferu għall-Gran Mastri li mexxew pajjiżna bħala s-Slaten.

Re

Filippu VI, Re ta' Spanja

Bla dubju ta’ xejn l-aktar monarkija magħrufa magħna l-Ewropej hija r-re u r-reġina. Madwar id-dinja fadal madwar erbgħin familja li huma monarkija, li għandhom it-titlu ta’ re jew reġina. Forsi l-aktar popolari hija dik Brittanika imma fl-Ewropa biss insibu aktar minn din.  Spanja, il-Belġju, id-Danimarka, l-Iżvezja, In-Norveġja u n-Netherlands huma fost il-pajjiżi Ewropej li għad għandhom ir re jew ir-reġina. Monarki oħra ma jsejħux lill-mexxej re imma b’xi isem ieħor bħal Pinċep ġewwa Monaco, Andorra u l-Liechtenstein jew Duka fil-Lussemburgu. Imbagħad hemm re ieħor li għandu l-akbar renju fid-dinja. Qed nirreferi għall-Papa li wkoll jitqies bħala re li minkejja li t-teritorju tar-renju tiegħu huwa żgħir, is-sudditti tiegħu huma ħafna u ħafna.

Kemm hemm x’tikteb aktar dwar dan is-suġġett! Suġġett li jinteressa lil bosta minna. Min jaf għalfejn, forsi għax sa ftit aktar minn ħamsin sena ilu aħna wkoll konna taħt monarkija?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 24 ta' Novembru 2018