Il-Madonna tal-Karmnu f’Malta

 

Id-devozzjoni lejn il-Madonna tal-Karmnu f’Malta hija mifruxa ħafna. Insibu xi parroċċi li fihom hemm artal iddedikat lill-Madonna taħt dan it-titlu. F’xi rħula hemm ukoll xi fratellanza taħt dan it-titlu. Insibu erba’ parroċċi li bħala titular għandhom lill-Madonna tal-Karmnu.

Il-Gżira

Fl-10 ta’ Lulju 1902, meta Malta kienet għadha bażi militari Brittanika, xi baħrin fis-sakra kienu tefgħu ġebla lejn niċċa bi kwadru tal-Madonna tal-Karmnu li kienet tinsab ma’ ħajt ta’ dar quddiem il-pont tal-Gżira, u l-ġebla baqgħet imwaħħla mal-ħġieġa tal-kwadru. Dan wassal biex tinbena kappella żgħira ftit ’il bogħod u ġiet magħrufa bħala l-kappella tal-Madonna tal-Ġebla. Din il-kappella saret parroċċa fl-1921 u n-nies tal-post bdew iħabirku biex tinbena knisja akbar, iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Bil-ħidma ħabrieka tal-ewwel Kappillan, Dun Anton Manche, u bix-xogħol tal-imgħallem is-Sur Antonio Sammut, il-knisja tlestiet 1935. 

Il-Fgura

Fil-qedem ġewwa l-Fgura kien hemm niċċa tal-Madonna u fl-1798 inbniet kappella ħdejha. Din twaqqgħet u reġgħet inbniet fl-1844 iżda fl-1956 kellha titwaqqa’ biex titwessa’ t-triq prinċipali ta’ dan il-post. Fl-1950 il-patrijiet Karmelitani bnew knisja oħra ftit bogħod minn fejn kienet din il-knisja u ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Din saret parroċċa fl-1965. Minħabba li l-popolazzjoni tal-Fgura kibret sewwa u l-knisja kienet żgħira wisq għan-nies, inbniet knisja ġdida li nsibu llum li ġiet imbierka fl-1988 u ddedikata fl-1990.

Il-Balluta

Bejn Tas-Sliema u San Ġiljan, fil-parti li tissejjaħ Il-Balluta, kien hemm knisja ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu sa mis-sena 1859. Din kienet inbniet mill-Fratellanza tal-Karmnu tal-Belt Valletta. Fl-1877 il-knisja nbniet mill-ġdid u għaddiet f’idejn il-patrijiet tal-Karmnu. Dawn fl-1900 bnewha mill-ġdid. Fl-1958 inbniet il-knisja li nsibu llum u fl-1974 saret parroċċa. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit ilu.

Fleur de Lys

Il-Patrijiet Karmelitani sa mill-bidu tas-sena 1918 kienu jieħdu ħsieb il-parroċċa ta’ Santa Venera. Huma ħasbu li jibnu knisja oħra fi Triq Fleur de Lys fil-parroċċa stess biex jintlaħqu aħjar in-nies li kienu joqgħodu f’dawk in-naħiet. Il-knisja li kienet iddedikata lill-Madonna tal-Karmnu saret parroċċa fl-1975. Il-patrijiet Karmelitani ħallew din il-parroċċa ftit snin ilu.

Madwar Malta

Minbarra dawn il-parroċċi nsibu wkoll xi knejjes jew kappelli oħra li għandhom lill-Madonna tal-Karmnu bħala titular.

Il-Belt Valletta

Fl-1659, il-Karmelitani fetħu kunvent u knisja fl-Imdina. Ġewwa l-Belt Valletta nsibu s-Santwarju Bażilika tal-Madonna tal-Karmnu. Din il-knisja nbniet fl-1570 u għal xi żmien serviet bħala knisja parrokkjali sakemm inbniet il-knisja ta’ San Pawl. L-inkwatru tal-Madonna ġie nkurunat fl-1881 u fl-1895 saret Bażilika Minuri. Fl-1958 beda l-bini tal-Bażilika l-ġdida li nsibu llum. Din tbierket fl-1981.

Fil-Birgu, il-knisja tal-Karmnu nbniet mill-baħħara u n-nies tax-xwieni fl-1611. Dawn kienu jqisuha bħala l-parroċċa tagħhomi u għalhekk kienu jagħmlu l-preċett kull sena fiha. Dawn żejnuha b’ħafna opri tal-arti. Fit-tieni gwerra dinjija din il-knisja ġġarfet u reġgħet telgħet mill-ġdid wara l-gwerra. Illum wieħed bilkemm jinduna biha għax tinsab sewwasew mal-Waterfront tal-Birgu.

Fit-triq li minn San Pawl il-Baħar twasslek ix-Xemxija hemm knisja fil-ġenb. Din ukoll hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja bdiet tinbena fl-1835 u fl-1927 ġiet imkabbra. Fl-1929 bdew jieħdu ħsiebha l-patrijiet Franġiskani Konventwali li f’idejhom għandhom ukoll il-Parroċċa ta’ San Pawl il-Baħar.

Ġewwa Ħal Luqa l-kappella tal-Madonna tal-Karmnu nbniet l-ewwel darba fl-1784 u reġgħet inbniet fl-1848. Din iġġarrfet fi żmien it-tieni gwerra dinjija u reġgħet inbniet bħala parti miċ-Ċentru taż-Żgħażagħ tal-parroċċa ta’ Sant’ Andrija ta’ Ħal Luqa.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù twaqqfu Għawdex fl-1880 minn Dun Ġużepp Diacono u Virginia Debrincat, li mbagħad ħadet l-isem ta’ Sor Margerita tal-Qalb ta’ Ġesù. Din il-kongregazzjoni fetħet id-dar għall-anzjani. “Pax et Bonum” fil-Mosta fl-1963. Il-kappella ta’ din id-dar hija ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu.

F’Għawdex

Ġewwa x-Xewkija lejn ir-Rabat Għawdex insibu l-knisja tal-Madonna tal-Karmnu magħrufa bħala ta’ Ħamet. Sewwasew hija l-akwata li tissejjaħ hekk u l-kappella ħadet il-laqam tagħha minn kif tissejjaħ l-akwata. Din il-knisja nbniet wara l-1800 minn flus Liberato Grech u martu Roża bħala radd ta’ ħajr lill-Madonna talli rnexxiet ir-rewwixta kontra l-Franċiżi. Minkejja li tinstab fil-limiti tax-Xewkija, din il-kappella hija affiljata mal-Katidral ta’ Għawdex.

Ix-Xlendi

Fil-bajja tax-Xlendi nsibu kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Il-knisja nbniet fl-1868, wara wegħda, u bil-ħeġġa tan-nutar Niccolo Cauchi fuq l-art mogħtija mill-patrijiet Karmelitani tal-Imdina. Din kienet l-ewwel knisja li nbniet minn kemm kienet ilha wieqfa d-djoċesi ta’ Għawdex (imwaqqfa fit-22 ta’ Settembru 1864). Fl-1969 din il-knisja tkabbret billi dik oriġinali kienet ċkejna għan-numru ta’ nies li jżuruha l-aktar fix-xhur tas-sajf.

Is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù fetħu d-dar tagħhom ġewwa n-Nadur fl-1917. Dawn marru f’dan ir-raħal wara li Karmenu Meilaq kien tahom daru biex jiftħu kunvent. Fost ix-xogħol ta’ tibdil li sar f’din id-dar, saret kappella ddedikata lill-Madonna tal-Karmnu. Fl-1998 sar restawr ta’ din il-kappella.

Sptar

Fl-1861 tlesta l-bini tal-isptar mentali li jġib l-isem ta’ Monte Carmeli ġewwa Ħ’ Attard. Dan ħa post l-isptar mentali li kien jinstab ġewwa Villa Franconi fil-Furjana. F’dan l-isptar iddedikat lill-Madonna tal-Karmnu nsibu l-kappella li taqdi lill-pazjenti u l-ħaddiema.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' Lulju 2026

L-Għajn

Malli nisimgħu l-kelma <<Għajn>> nistgħu nimmaġinaw aktar minn ħaġa waħda għax din hija kelma polivalenti, jew fi kliem ieħor, kelma b’aktar minn tifsira waħda.

Organu tal-ġisem

L-għajn hija organu li nsibu fil-ġisem tal-annimali mammiferi u ġieli f’xi annimali oħra wkoll. Din hija l-apparat li jirreaġixxi għad-dawl u b’hekk inkunu nistgħu naraw. Tiskanta kemm hi komplessa l-għajn u x’funzjoni għandha, kif taħdem mas-sistema tan-nervituri u kif taħdem b’mod li l-oġġett ta’ quddiemna ma narawhx bil-maqlub. Mhux l-iskop tiegħi li nidħol fid-dettall dwar dan l-organu għax m’jiniex kompetenti. Iżda nżid biss li l-għajn li taħdem sewwa tista’ tipperċepixxi sa għaxar miljun kulur differenti.

Għajn tal-ilma

Għajn Rażul

Fit-triq li trabbejt fiha ġewwa Ħal Qormi hemm fetħa li x-xjuħ kienu jsejħulha “Fejn l-għajn”. Dan l-isem jew laqam, li llum għandu mnejn intilef għal kollox kien ġej mill-fatt li hemmhekk kien hemm għajn tal-ilma u meta d-djar ma kellhomx il-kumdità tal-vit tal-ilma, kienu jmorru jimlew l-ilma minn din l-għajn. Ħal Qormi wkoll hemm żona li hija magħrufa bħala “Fejn l-għajn tal-Bhejjem”. Dan l-isem ingħata għax hemmhekk kien hemm ħawt li fih kien inixxi ilma li kien iservi biex iż-żwiemel jixorbu minnu. Illum dan il-ħawt għeb u minflok minn fejn jixorbu ż-żwiemel hemm minn fejn jixorbu l-karozzi għax saret pompa tal-petrol. Għejjun jew ħwiet bħal dawn kien hawn ħafna meta l-bhejjem kienu jgħinu lill-bniedem jagħmel ħidmietu.

Bħall-għejjun li semmejt qabel kien hawn ħafna mferrxin ma’ Malta iżda kien hemm xi wħud minnhom magħrufin aktar minn oħrajn. Ir-Rabat kien hemm l-għajn ta’ San Bastjan quddiem il-kappella tal-istess qaddis, li grazzi għall-kittieb Kilin saret popolari mal-Maltin kollha minħabba l-ktieb tiegħu “Fuq l-Għajn ta’ San Bastjan”. L-Imsida hija famuża l-Għajn tal-ħasselin li għadha wieqfa minkejja li tilfet l-użu tagħha. Tajjeb insemmu li minbarra dik tal-Imsida għejjun għall-ħasil tal-ħwejjeġ konna nsibu wkoll fl-Imdina, f’Ħad-Dingli, Marsaxlokk, fil-Fontana u f’Għajnsielem Għawdex. Forsi kien hawn aktar li jien ma nafx bihom. Għajn oħra li hija wkoll marbuta ma’ tradizzjoni jew leġġenda hija dik li nsibu fix-Xemxija. Din tissejjnaħ Għajn Rażul. Jingħad li meta San Pawl ħeles mill-għarqa kien xorob mill-ilma ta’ din l-għajn. Fil-fatt il-kelma rażul tfisser appostlu.

Irħula

F’pajjiżna nsibu wkoll xi ismijiet ta’ rħula bil-għajn. Wied il-Għajn huwa raħal għalih filwaqt li Għajn Dwiel jagħmel parti minn Raħal Ġdid u Għajn Tuffieħa jagħmel parti mir-raħal tal-Manikata. Mal-Mellieħa jagħmel parti wkoll Għajn Żnuber. F’Għawdex insibu l-Fontana li diġà semmejt qabel li mal-Għawdxin hi magħrufa bħala Triq tal-Għajn. Hawnhekk għadna naraw żewġ għejjun tal-ħasselin.F’Għawdex ukoll għandna r-raħal ta’ Għajnsielem. 

Imbagħad ma nistgħux ma nsemmux li f’xi rħula nsibu żoni li jirreferu għalihom bl-isem tal-għajn li xi darab kien hemm fihom, bħalma semmejt l-Għajn tal-bhejjem f’Ħal Qormi u qed jiġu f’moħħi Għajn Qatet u Għajn Qamar fir-Rabat Għawdex u Għajn Mhelhel fiż-Żebbuġ Għawdex ukoll. Żgur li bħalissa qed tiftakar f’xi post ieħor, imma ejja nieqfu hawn.

Għajn oħra

Hawn insemmi dik li ħafna minna jemmnu fiha, l-għajn ħażina. Hawn min jiġrilu x’jiġrilu jgħid li laqtuh bl-għajn. Dan huwa twemmin antik li għadu jeżisti fost il-bnedmin tat-tielet millenju. U ara ma taħsbux li dan huwa twemmin tagħna l-Maltin biss, xejn minn dan, l-għajn jemmnu biha bosta popli. Il-Knisja ma temminx bl-għajn ħażina imma tammetti li hawn min għandu ċerta qawwa. Il-Knisja temmen fil-magħmul li mhux sewwasew l-għajn. Ippermettuli nirrakkuntalkom fatt li ġara lili, imbagħad iġġudikaw intom. Mela kont Bologna u kont ħiereġ dawra bir-rota ovvajment liebes track suit. Fil-bieb tal-kunvent kien hemm waħda mara, xebba xiħa, li dejjem tilħaq salib in-nies u qaltli: "Kien hemm żmien li l-patrijiet ma kienux joħorġu mill-kunvent mingħajr tonka." Jien, li żaqqi tesa’ furnata ħobż imma kelma tagħmilli d-deni, weġibtha bla dewmien: "Sinjorina, kien hemm żmien li l-lajċi kienu jilħqu salibhom biss!" Qattus id-dinja f'nofs ta' triq ma nieħux puncture! Nemmen li hemm min għandu esperjenzi bħal tiegħi.

L-aħħar għajn

Irrid insemmi għajn oħra, dik li nsibu fl-alfabett Malti. L-għajn hija dik il-konsonanti li tagħti wisq inkwiet lil min jikteb bil-Malti u min irid jikteb Malti tajjeb. Ħaġa li ninnuta hi li llum qed isiru ħafna żbalji fil-kitba. Naraw li hawn min iħalli l-għajn barra meta suppost idaħħalha u mbagħad idaħħalha fi kliem li mhix suppost tidħol. Veru li ġieli tħawdek l-għajn imma jekk wieħed irid jikteb Malti tajjeb irid jitgħallem fejn hi postha din il-konsonanti. Mhux diffiċli wisq jekk tipprova bis-serjetà. Jien dejjem ngħid li kitba bi żbalji ortografiċi turi nuqqas ta’ serjetà. Ikteb Malti sewwa u tiġix għala għajnek ħabib!

Illum tajna daqqa ta’ għajn ma' kelma li tintuża ħafna u fiha tifsiriet differenti.

Fr. Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' Ġunju 2020