Punt ħjata

 

Fi ċkuniti, allura madwar nofs seklu ilu, il-ħajja tagħna kienet għal kollox differenti minn dik tal-lum. Tradizzjonijiet u drawwiet, snajja u ħidmiet li llum jew twarrbu u spiċċaw jew qegħdin fl-għafja tal-mewt, agunija. Fost dawn is-snajja nistgħu nsemmu s-sengħa tal-ħjata. Illum kulħadd jixtri l-ħwejjeġ meħjutin lesti, mhux bħal fi ċkuniti, li tibdila ġdida kienet tfisser żjara għand il-ħajjata biex toħodlok il-qies, imbagħad wara li t-tibdila titfassal u tingħaqad bit-tixlil, tmur iġġarrab. Illum mhux biss is-sengħa tal-ħjata qed tgħib minn fostna imma anke t-terminoloġija, il-kliem użat mill-ħajjata, ħafna lanqas jafu xi jfisser.  Nistħajjilkom tgħidu allura jien kif naf b’dawn il-kliem u naf ukoll xi jfissru? Le, jien qatt ma kelli s-sengħa ta’ ħajjat, imma fil-familja kelli min iħit u għalhekk fi ċkuniti kont spiss nisma’ dan il-kliem tekniku u isma’ llum u isma’ għada fl-aħħar titgħallem int ukoll. Kelli z-zija Tonina, xebba tieħu ħsien in-nannu u n-nanna, li kienet tħit għaliha, għalina u għan-nies. Ommi wkoll kienet tagħmel xi punt ħjata, bħala kważi n-nisa tad-dar kollha ta’ dak iż-żmien. Niftakar il-magna tal-ħjata bla mutur u taħdem bil-pedala tas-saqajn. Il-magna tal-bużnanna hekk kienet, u Alla jbierek għadha taħdem sal-lum. Għax tajjeb ngħidilkom li anke l-bużnanna kienet taf tħit u jingħad li kienet tħit l-għonnelel. Illum hawn min lanqas iwaħħal buttuna ma jaf kif. X’differenza!

Ma nafx kif ġietni l-kurżità dwar l-ilbies u l-ħjata u dak li skoprejt nixtieq naqsmu magħkom għaliex veru interessnti.

Ftit storja

Ħadd ma jaf meta l-bnedmin bdew iħitu u jagħmlu l-ħwejjeġ, iżda l-eqdem labra tal-ħjata fid-dinja tmur lura madwar 50,000 sena. Filwaqt li llum tidher qisha għodda sempliċi, il-labra tal-ħjata dak iż-żmien  kienet invenzjoni kbira, tal-għaġeb, kważi kważi miraklu.

Ħafna xjentisti jemmnu li l-bnedmin bdew jilbsu l-ħwejjeġ bejn 100,000 u 500,000 sena ilu. L-ewwel bnedmin probabbilment bdew jilbsu l-ħwejjeġ billi jgħaqqdu u jorbtu l-ġlud tal-annimali u wara bdew iħitu dawn il-ġlud flimkien permezz ta’ labar tal-għadam. Kellhom jgħaddu bosta eluf ta’ snin qabel ma l-avvanzi fit-tessuti għamlu possibbli l-invenzjoni tal-magna tal-ħjata.

Meta mqabbla mal-istorja twila tal-labar tal-ħjata, l-istorja tal-magni tal-ħjata hija relattivament waħda qasira, iżda mhijiex inqas minn miraklu. Mill-invenzjoni tal-magna tal-ħjata matul ir-Rivoluzzjoni Industrijali, madwar 250 sena ilu, saru avvanzi inkredibbli. Il-bniedem komuni għadda minn ħwejjeġ mhux raffinati għal ħwejjeġ ta’ kwalità għolja li jkunu maħdumin bil-kwantità fi żmien relattivament qasir.

Il-magna tal-ħjata

Il-magni tal-ħjata ġew ivvintati matul l-ewwel Rivoluzzjoni Industrijali. L-ewwel Rivoluzzjoni Industrijali seħħet bejn l-1760 u l-1840. Bdiet fil-Gran Brittanja u kienet waħda miil-ewwel bidliet kbar u effettivi fis-soċjetà umana li bidlet l-industriji mill-produzzjoni bl-idejn għall-produzzjoni bil-magni.

Din ir-Rivoluzzjoni Industrijali ħolqot ukoll ħtieġa għal bidla fl-industrija tat-tessuti, li bbenefikat bil-kbir mill-magni l-ġodda li ġew ivvintati. In-newl tal-qedem twarrab biex bdew jiġu minsuġa drappijiet b’magni elettriċi ġodda, u l-magni tal-insiġ tal-qoton żiedu l-produzzjoni tal-ħaddiem tal-fabbriki tat-tessuti b’madwar 500 darba.

F'daqqa waħda, id-drappijiet u t-tessuti saru abbundanti. Hekk kif il-produzzjoni tad-drappijiet kompliet taqbeż il-manifattura tal-ħwejjeġ, il-ħażniet tad-drappijiet kibru. B’lingwaġġ tekniku llum ngħidu li l-produzjoni kienet akbar mit-talba. Peress li l-ħjata bl-idejn kienet teħtieġ ħafna xogħol u ħin, il-magni kienu r-risposta għall-problemi tal-produzzjoni, il-kunċett tal-magna tal-ħjata kien inevitabbli.

Min ivvintaha?

Fl-1755, Charles Weisenthal kien l-ewwel persuna li kiseb rikonoxximent relatat ma’ magna tal-ħjata. Weisenthal, inventur u tabib Ġermaniż, irċieva dan ir-rikonoxximent għal-labra ta’ magna tal-ħjata, li allura kien ifisser li kien hemm magna għaliha. Il-fatt li kiseb rikonoxximent għal-labra juri li n-nies xorta taw importanza konsiderevoli lil-labra, li l-bnedmin kienu ilhom jużaw għal żmien twil.

Filwaqt li Weisenthal spiss jingħata l-kreditu għall-idea ta’ magna tal-ħjata, Thomas Saint mill-Ingilterra ddisinja l-ewwel magna tal-ħjata. Thomas Saint huwa aktarx meqjus bħala l-inventur tal-magna tal-ħjata, u huwa ġab id-disinn tal-magna tal-ħjata eqreb lejn ir-realtà.

Fl-1790, Saint ħoloq tpinġijiet dettaljati ta’ magna tal-ħjata, għalkemm m'hemm l-ebda evidenza li turi li huwa bena xi tip ta’ magna tal-ħjata. Ma kienx qabel l-1874, kważi seklu wara, li William Newton Wilson sab it-tpinġijiet ta’ Saint u uża dawk id-disinji biex jibni l-ewwel magna tal-ħjata li taħdem bi mratt manwali.

Fl-84 sena bejn iż-żmien li Thomas Saint ħoloq id-disinn tal-magna tal-ħjata u meta William Newton Wilson bena magna, kien hemm diversi tentattivi biex tinħoloq magna tal-ħjata. Xi wħud minn dawn l-isforzi ma rnexxewx, iżda dawn kienu l-oriġini tal-magni tal-ħjata li wasslu għat-twelid tal-ewwel magna tal-ħjata fl-1846. Ma nidħolx fil-mertu ta’ min ivvintaha għax l-idea riedet tkun imma riedet titħażżeż fuq karta u minn tħażżiż fuq karta ried ikun hemm min jirrealizza dik l-idea mpinġija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiku deher f'In-Nazzjon - 29 ta' Awwissu 2026