Arkivju Sigriet tal-Vatikan

 

Mhux darba jew tnejn nisimgħu bl-arkivju msejjaħ “sigriet” li jinsab fil-Belt-Stat tal-Vatikan u spiss nisimgħu eseġerazzjonijiet dwaru, li fih hekk uj li fih hekk. Saħansitra darba qrajt li fih hemm maġna taż-żmien, li tieħdok lura fis-snin! Dawn huma kollha fantasiji u ħmerijiet. L-arkivju sigriet tal-Vatikan huwa dak il-post fejn hemm merfugħin l-atti u d-dokumenti tas-Santa Sede li għandhom x’jaqsmu mal-gvern u l-attività pastorali tal-Papa u tal-uffiċċji li għandhom x’ jaqsmu mas-Santa Sede.

 X’sigrieti fih?

Il-kelma sigriet ma għandiex tittieħed fis-sens ta’ xi ħaġa li ħadd ma jaf biha. Fil-fatt din il-kelma ġejja mill-kelma Latina medjevali  “secretum” li tfisser privat jew personali. Huwa post fejn jinżammu dokumenti li għandhom x’jaqsmu mal-Knisja Kattolika. Dan l-arkivju kien mibdi minn Papa Pawlu V (1605 – 1621). Il-Papa Urbani VIII (1623 – 1644) żied ma’ dan l-arkivju għadd ta’ reġistri u kotba li kienu jagħmlu parti mill-Kamra Appostolika. Il-Kamra Appostoilika kienet tieħu ħsieb il-finanzi tal-Istati Pontifiċji. Billi bejn l-1309 u l-1377 il-Papa ma kienx Ruma imma Avignon fi Franza, ħafna minn dawn ir-reġistri kienu għadhom hemmhekk. Fi żmien il-Papa Alessandru VII (1655 – 1667) il-korrispondenza tas-segreterija tal-Istat tal-Papa bdiet titpoġġa f’dan l-arkivju wkoll.

 Għal min qiegħed?

L-arkivju tal-Vatikan iservi qabel xejn għall-Papa u għall-Kurja Romana, jiġifieri għas-Santa Sede, imma fl-1881 dan infetaħ biex l-istudjużi jkunu jistgħu jikkonsultawh u b’hekk sar ċentru ta’ riċerka mill-aktar importanti fid-dinja. Hawn diġà bdejna nwaqqgħu l-argumenti li jgħidu li ħadd ma jaf x’hemm moħbi f’dan l-arkivju. Ovvjament ma tistax taqbad u tidħol sempliċiment beix taqta’ l-kurżità, imma min ikollu permess, għal skopijiet ta’ riċerka, ikollu aċċess għal dan il-post li tant iqanqal kurżità.

 Skola

Marbuta mal-arkivju hemm l-iskola Arkivistika imwaqqfa minn Papa Ljun XIII (1878 – 1903) fl-1 ta’ Mejju 1884. Minbarra s-sengħa ta’ kif wieħed iżomm arkivju, din l-iskola tispeċjaliżża wkoll fil-Paleografija, jew aħjar l-istorja tal-kitba u d-Diplomatika, jew aħjar is-sengħa li jintgħaraf dokument awtentiku minn wieħed li jkun kopja. Kors f’din l-iskola jdum sentejn imma jsiru korsijiet iqsar li jitrattaw dixxiplina waħda biss.

 X’fih sewwa?

Intant l-arkivju nistgħu naqsmu f’ sitt taqsimiet:

1.    1   It-taqsima li tiġbor dokumenti marbutin mal-Kurja Rumana, is-segretarju tal-Istat tal-Vatikan, it-tribunal u tal-kummissjonijiet anke dawk li llum ma għadhomx jeżistu.

2.    2   It-taqsima li tirrigwarda r-rapreżentatni tal-Papa. Hawn insibu korrispondenza tan- Nunzjaturi mal-pajjiżi.

3.    3   It-Taqsima li għandha x’ taqsam ma’ arkivji ta’ familji jew ta’ persuni privati. F’din it-taqsima nsibu arkivji sħaħ ta’ familji u persuni nobbli.

4.    4   It-taqsima li tirrigwarda l-Konċilji. Hawn insibu d-dokumentazzjoni kollha tat-tliet konċilji ekumenici tal-Knisja Kattolika, dak ta’ Trento (1545 – 1563), il-Vatikan 1 (1869 – 1870) u l-Vatikan II (1962 – 1965). Hawn insibu wkoll dokumenti ta’ konċilji medjevali kif ukoll sinodi lokali.

5.      5 It-taqsima li għandha x’ taqsam ma’ ordnijiet reliġjużi, monasteri, abaziji u fratellanzi. Din hija l-parti l-iktar storika.

6.      6 It-taqsima li tiġbor fiha il-kumplament

 X’kobor fih?

Jingħad li f’dan l-arkivju hemm erbgħa u tmenin (84) kilometru ta’ xkafef li fuqhom hemm impoġġijin wieħed ħdejn l-ieħor, 35,000 volum. Minħabba li l-materjal dejjem jiżdied kellu jiżdied l-ispażju tal-arkivju wkoll u għalhekk fl-1980 żdied spażju billi saru kmamar taħt l-art. Mhux kulħadd jista’ jidħol jagħmel użu minn dan l-arkivju imma dawk l-istudjużi kwalifikati jistgħu japplikaw għall-permess tad-dħul u jekk dak li jkun verament ikollu skop ta’ riċerka u studja, il-permess jingħatalu. Ma jistax imur xi ħadd li ma għandu l-ebda kwalifika fir-riċerka u jitlob il-permess u jistenna li jingħatalu. Immaħina kieku jista’ jidħol kulħadd x’folla jkun hemm u kemm ħsara tista’ ssir!

 Qedem

L-aktar dokumenti antiki f’dan l-arkivju jmorru lura sa tmiem is-seklu VIII. Minn żmien il-Papa Innoċenz III (1198 – 1216) il-korrispondenza bdiet tinżamm kollha u b’mod organizzat kif għandha tkun u għalhekk fl-arkivju nsejjaħ “Sigriet!” tal-Papa,  id-dokumenti ta’ qabel dan iż-żmien huma skarsi. Fost id-dokumenti interessanti li nsibu hemm ittri ta’ Michelangelo (1475 – 1564) kif ukoll il-korrispondenza tar-Re Enriku VIII tal-Ingliterrra (1491 – 1547) fejn fl-1527 jitlob l-annullament taż-żwieġ tiegħu minn ma’ Katarina ta’ Aragona.

 Illum

L-era teknoloġika u diġitali li qed jgħid fiha l-bniedem tal-lum biddlet ukoll il-mod kif wieħed jikkonsulta dan l-arkivju. Illum numru sostanzjali ta’ dokumenti jinsabu wkoll f’forma diġitali. Dan minbarra li jgħin lir-riċerkatur, għax ma jkollux għalfejn imur Ruma, imma jinqeda permezz tal-internet, jgħin ukoll fil-konservazzjoni tal-arkivju għax b’hekk ma jintmissx il-volum li tkun qed issir riċerka fuqu bl-idejn.

Dan huwa s-sigriet ta’ dan il-post li min jaf kemm qanqal fantasija fl-imħuħ!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Settembru 2024

 

San Gejtanu

Il-jum tal-lum, 14 ta’ Settembru tas-sena 2024 ser jibqa’ mfakkar għal grajja li ser isseħħ. Il-vara proċessjonali ta’ San Gejtanu li nsibu fil-parroċċa tal-Ħamrun, tinsab Ruma u propju llum ser tiddaħħal fil-bażilika ta’ San Pietru fil-Vatikan. Xieraq mela llum ngħidu xi ħaġa dwar dan il-qaddis.

Il-familja Thiene

Fil-grigal tal-peninsula Taljana, fir-reġjun tal-Veneto, madwar 60 kilometru bogħod minn Venezja, imkennija taħt il-għoljiet hekk imsejħin Berici u msoqqija mill-ilma tax-xmajjar Bacchiglione u Retrone nsibu l-belt sabiħa u magħrufa ta’ Vicenza, belt magħrufa mhux biss għas-sbuħija naturali tagħha imma wkoll għall-patrimonju artistiku li fiha. Belt magħrufa għax-xogħol tal-insiġ u għax-xogħol fl-artiġjanar tad-deheb. Kien propju hawn li twieled il-qaddis Gejtu fis-sena 1480. Huwa twieled fi ħdan il-familja nobbli Thiene li kienet ilha tgħix f’dik il-belt għal madwar mitejn sena.

Gejtanu kien iben il-Konti Gaspare di Thiene u Marija da Porto, terzjarja Dumnikana,  it-tnejn minn Vicenza. Il-ħaġjografi jgħidulna li huwa tilef lil missieru meta kellu biss sentejn Sa minn ċkunitu l-qaddis wera li kien mixħut għall-istudju. Fil-fatt huwa baqa’ jistudja u kiseb il-lawra ta’ Avukat mill-Università ta’ Padova. Madanakollu huwa qatt ma ħadem f’dik il-professjoni għax ix-xewqa tiegħu kienet waħda, dik li jirċievi s-sagrament tal-Ordni Sagri. Fi żmien il-qaddis tagħna, għal familja nobbli, bħalma kienet dik ta’ Thiene, kien ikun nuqqas jekk xi wieħed mill-ulied ma jitħarriġx fl-arti tal-armi u l-Alta Socjetà u għalhekk il-familja ta’ Gejtu, l-aktar ommu, ma kinitx wisq favur din l-idea, l-aktar għax kienet diġà tilfet żewġ ulied subien, u kienet tara f’Gejtanu l-futur tal-familja u tal-ġid li kienet tippossedi.

Iż-żagħżugħ Gejtu

Għall-ħabta tal-1506, iż-żagħżugħ Gejtu ħalla belt twelidu u mar jgħix Ruma, il-kapitali tal-Knisja Kattolika, il-belt li darba kienet il-kapitali tad-dinja, Caput Mundi, il-belt eterna. Bħal kull belt oħra, Ruma minn dejjem kien fiha s-sabiħ u l-ikrah tagħha, kien fiha l-ħelu u l-morr, kien fiha l-qdusija u kien fiha wkoll id-dnub. Madanakollu minkejja l-età żgħira ta’ Gejtanu, huwa ma ntelaqx mal-kurrent. Fil-fatt jingħad li darba qal: “Ruma, xi darba kont qaddisa u llum sirt Babilonja!” Huwa beda jħoss li għandu jservi lil Alla iktar mill-qrib għalhekk daħal fil-Konfraternita tal-Imħabba Divina li għenitu ħafna biex jissaħħaħ fis-sejħa għas-saċerdozju.

 

F’dawk is-snin il-belt ta’ Ruma kienet fl-aqwa tar-rinaxximent. L-aqwa artisti kienu jfittxu li jersqu lejn din il-belt bit-tama li xogħolhom jintgħoġob minn xi prelat tal-Kurja Rumana jew minn xi benestant u jkun jista’ jwettaq xi opra tal-arti u fl-istess waqt jaqla’ il-ħoża ta’ kuljum. Biss jekk l-arti kienet qed tispara ’l fuq, mhux l-istess nistgħu ngħidu fejn jidħlu morali, sfortunatament anke fost il-ġerarkija tal-Knisja Kattolika. Għalhekk huwa kien qal : “Ruma, xi darba kont qaddisa u llum sirt Babilonja!” Il-qaddis tagħna kien qrib ta’ bosta dinjitarji tal-Knisja. Biss biss kien segretarju partikolari tal-Papa Ġulju II, pożizzjoni tant għolja li ma takwistahiex kif ġib u laħaq. Gejtanu minkejja li dejjem kien qrib tal-ġerarkija tal-Knisja, dejjem għożż is-safa u ma ntelaqx mal-kurrent. Ma nistgħux inħallu barra wkoll il-fatt li minkejja dan kollu, f’Ruma kien hemm ukoll faqar kbir. Kien hemm madwar għoxrin fil-mija tan-nies tal-belt li kienu foqra ħafna u ħafna minnhom lanqas kien ikollhom biex jitrejqu. Din kienet Ruma tal-bidui tas-seklu XVI.

 

Huwa kien ordnat saċerdot f’Settembru tas-sena 1516 meta kellu 36 sena. Huwa ried li l-ewwel quddiesa tiegħu jiċċelebraha nhar il-Milied ta’ dik is-sena. Huwa qaddes din l-ewwel quddiesa tiegħu f’waħda mill-bażiliċi papali li nsibu ġewwa Ruma, Santa Maria Maggiore.

Bil-Bambin f’idu

F’ittra li kien kiteb lill-ħabiba u segwaċi tiegħu, Sor Laura Mignani, waqt dik il-quddiesa kellu dehra minn Marija Santissima u din tatu lil Binha Ġesù tarbija f’idejh. Din l-istess grazzja reġa’ rċeviha fil-festi taċ-ċirkonċizzjoni ta’ Ġesù li kienet issir tmint ijiem fuq il-Milied u fil-festa tal-Epifanija nhar is-6 ta’ Jannar. Din ix-xena spiss narawha fix-xbiehat fejn jidher San Gejtanu. Hekk narawh fil-kwadru titulari ta’ Pietro Gagliardi tas-sena 1882 li jsebbaħ il-knisja parrokkjali tal-Ħamrun. Hekk narawh fil-vara titulari tal-Ħamrun ukoll maħduma minn Karlu Darmanin fl-1885. Hekk pittru Giuseppe Cali għall-parroċċa tal-Mellieħa, u hekk konna narawh fis-sotto kwadru li darba kien hemm fuq artal alterali fil-kolleġġjata ta’ Ħal Qormi. Hekk ukoll pittruh Michelangelo Buonocore, Gaetano Gandolfi u Giovanni Lanfranco fost bosta oħrajn. San Gejtanu bil-bambin Ġesù fi ħdanu.

 

Teatini

Flimkien ma’ Ġwann Pietru Carafa li wara sar il-Papa Pawlu IV, u żewġ qassisin oħra, waqqaf it-Teatini, Kjeriċi Regolari, jiġifieri saċerdoti li jgħixu flimkien taħt regola. Bħala l-ewwel Superjur Ġenerali ntgħażel Carafa li qabel kien Isqof ta’ Chieti, bil-latin Theate. Minn hawn ġej l-isem “Teatini.” Din is-sena dan l-ordni qed jiċċelebra il-500 sena mit-twaqqif tiegħu.

San Gejtanu miet f’Napli fis-7 ta’ Awwissu 1547, fl-età ta’ 67 sena. Ġie kkanonizzat fl-1671 mill-Papa Klement X.

Fr. Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 14 ta' Settembru 2024

l-Għajn

Ma nafx kif weħlet f’moħħi il-kelma “Għajn”, kelma polivalenti, kelma b’aktar minn tifsira waħda. Qallibt il-paġni ta’ “Il-Miklem Malti” u sibt li Erin Serracino Inglott juża aktar minn 3 paġni meta jasal f’din il-kelma (Vol 3 paġni 146 – 149). Jien mhux ser ngħid kif fisser din il-kelma Serracino Inglott imma se naqsam magħkom il-ħsibijiet tiegħi.

Organu fil-ġisem

L-għajn hija l-organu li bih il-bniedem jara. Huwa organu ikkumplikat ħafna li trid tagħmel sforz biex tifhmu aħseb u ara biex tispjega kif jaħdem. Insomma, kulħadd jaf x’inhija l-għajn, dik li fil-plural tiġi għajnejn. L-għajn insemmuha spiss fil-qwiel u l-idjomi tagħna l-Maltin. Bogħod mill-għajn, bogħod mil-qalb. Għajn le tara, qalb le tuġa’. Imbagħad hemm qawl ieħor li jista’ jkun kontroversjali llum. Dan jgħid hekk: Il-mara li ma tifhimx b'daqqa t'għajn ma tifhimx b'daqqa ta' ponn. U ieħor xi ftit jew wisq rari: Għall-bejjiegħ għajn waħda u għax-xerrej mitt għajn. Fejn jidħlul- idjomi l-għajn għandha postha wkoll. Mar għal għajnu, għandu bokka t’għajn, qalagħlu għajnu, kisirlu għajnu, tefa’ għajnejh fuq xi ħaġa jew xi ħadd, għajnu marret bih, għokritu għajnu, mar għal għajn xi ħadd, jagħti fil-għajn, għalaq għajn waħda u xi oħrajn ukoll. Jekk xi ħaġa tagħti fastidju lil xi ħadd malajr ngħidu li tagħtu f’għajnu. Meta wieħed ikun fis-sakra tisma’ min jgħidlek “Għajnu ħamra t-tonn!” Fuq kollox tinsa qatt li l-ajru għandu għajnu u l-ħajt għandu widintu!

Fuq id-dgħajjes tas-sajd spiss naraw impinġija xi għajn. Din tissejjaħ l-Għajn ta’ Osiris. Din id-drawwa hija antika ferm u aktarx li ġejja mill-Feniċi fejn kienu jemmnu li din l-għajn tipproteġi lis-sajjieda meta joħorġu jistadu bid-dgħajjes tagħhom.

Għajn tal-ilma

Għajn tfisser ukoll nixxiegħa ta’ ilma ġieri. L-ilma dejjem kien element importanti għall-bniedem u billi f’pajjiżna ma għandniex xmajjar, missirijietna dejjem fittxew l-għejjun għall-ilma. Xi għejjun taw isem lir-raħal jew lix-xaqliba li jinsabu fihom. Insemmu Wied il-Għajn u Għajnsielem kif ukoll Għajn Dwieli u Għajn Tuffieħa. L-Imsida hija magħrufa għall-għajn tal-ħasselin. Fix-Xemxija nsibu Għajn Rażul, ir-Rabat Għawdex insibu Għajn Qatet, f’Kerċem għandna lil Għajn Tuta u fiż-Żebbuġ Għawdex qabel ninżlu għall-Qbajjar ngħaddu minn Għajn Mhelhel. Insibu għadd ta’ żoni oħra marbuta ma’ xi għajn, bħal Għajn Kajjet u Għajn Tejtes fir-Rabat Malta u Ħal Qormi hemm akwata li x-xjuħ tagħna kienu jirreferu għaliha bħala “fejn l-għajn tal-bhejjem” u bosta oħrajn. U l-għajn tal-ilma daħlet ukoll fil-qwiel Maltin. Ngħidu biex ma ddardarx l-għajn li tixrob minnha!

Konsonanti

L-għajn hija wkoll ittra fl-alfabett Malti. Billi llum tilfet il-ħoss tagħha saret problema għal xi wħud huma u jiktbu. Ħafna jħalluha barra u jispiċċaw jiktbu Malti ħażin. Idejjaqni ħafna kliem “Nerġgħu niltaqgħu” meta narah miktub “nerħaw niltaqaw” minflok. In-nies tal-Kottonera għandhom vantaġġ fuq il-kumplament tal-Maltin għax billi l-vokali I u U wara l-għajn jibdlu ħosshom u din il-ħaġa tħawwad lil ħafna, huma jħossu l-I u l-U ta’ wara l-għajn daqslikieku ma hemmx għajn! Biex wieħed jirbaħ dan l-ostakolu irid jaqra kotba bil-Malti kemm jista’ jkun, biss wara l-istħarriġ li sar dan l-aħħar dwar il-qari fost il-Maltin, ma tanx nara possibiltà li l-affarijiet jitjiebu! Interessanti li fl-Għarb Għawdex għad hemm min iħossha l-għajn u jippronunzjaha bħala Ħ.

Xorti ħażina

L-għajn tidħol ukoll fis-superstizzjoni. Hawn min jgħidlek li jemmen fl-għajn ħażina, hawn min meta jitkellem jew jara lil xi ħadd jagħmel il-pala ta’ idu f’forma ta’ qrun biex ibiegħed minnu l-għajn ħażina. Dan it-twemmin jinstab f'ħafna kulturi fir-reġjun tal-Mediterran, fil-Balkani, fl-Ewropa tal-Lvant, fil-Lvant Nofsani, fl-Asja Ċentrali, fl-Asja t'Isfel, fl-Afrika, fil-Karibew u fl-Amerika Latina. F’dawn il-kulturi hemm it-twemmin li jekk tintlaqat minn xi għajn ħażina tmissek sfortuna jew xi korriment. It-twemmin fl-għajn fost il-bnedmin ilu jeżisti mill-preistorja. Tant hu hekk li nstabu amuleti biex jipproteġu kontriha li jmorru lura għal madwar 5,000 sena ilu, jiġifieri mill-Eġittu tal-qedem.

Il-Knisja Kattolika ma temminx bl-għajn imma tammetti li jeżistu ċerti persuni li għandhom ċerti qawwiet straordinarji. Meta staqsew lili jekk nemminx bl-għajn jew le, ippreferejt ma nweġibx u meta staqsewni għalfejn il-Knisja ma temminx bl-għajn għidtilhom li sinjal li għadhom ma għajnux lill-Papa. Hi x’inhi, ħadd ma għandu jmur għand xi persuna oħra biex titneħħielu l-għajn li jaħseb li jkunu laqtuh biha.

L-aħħar għajn

Għajn oħra li lili ġieli tinnervjani hija l-għajn tal-labra tal-ħjata. Dik it-toqba li minnha tgħaddi l-ħajta tissejjaħ għajn ukoll. Kultant ikolli nuża labra u ħajta jien ukoll, f’emerġenza bħal tinqata’ xi buttuna tal-qmis li tkun ser toħroġ biha. U hemm l-għajn tal-labra turik l-għajn (l-organu) fiex inhi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 31 ta' Awwissu 2024

Marsalforn

Marsalforn 1940

Waħda mill-aktar bajjiet popolari ma’ dawk li jżuru Għawdex hija l-Bajja ta’ Marsalforn. Illum Marsalforn huwa l-aktar post turistiku fil-gżira tat-tliet għoljiet u fih wieħed isib lukandi u ħwienet tal-ikel, barijiet u x’naf jien.

Isem

Marsalforn hija kelma komposta. "Marsa" hija kelma Għarbija li tfisser 'port' jew 'bajja'. Hemm nuqqas ta' qbil dwar l-oriġini tat-tieni parti tal-kelma - "forn". Forn ifisser "forn" bil- Malti u l-Għarbi , iżda huwa improbabbli ħafna li dan ikollu x'jaqsam ma' Marsalforn, għax ma tanx kien jagħmel sens li jinbena forn f'żona b'popolazzjoni żgħira. Hemm min jgħid l-kelma “forn” ġejja minn xi tip ta’ dgħajsa billi sakemm  fis-seklu XVII beda jintuża l-port tal-Imġarr, hawn kien il-port prinċipali tal-gżira Għawdxija. Oħrajn isostnu li l-kelma “forn” tirreferi għal daħla, forma ta’ għar jew arkata li jitħaffru bil-kurrent tal-ilma baħar, u biex ngħidu d-dritt f’din ix-xaqliba ta’ Għawdex insibu ħafna minn dawn id-daħliet, fosthom l-aktar magħrufa kienet Għar Qawqla, li llum ma għadhiex teżisti, mhux minħabba l-iżvilupp tal-bniedem imma minħabba n-natura. Dawn it-tip ta’ għerien jew arkati, jew twieqi, kienu jissejħu “forna” u għalhekk għandu mnejn Marsalforn ħa ismu minnhom u jfisser il-bajja tal-għerien!

X’hemm speċjali?

F’Marsalforn hemm wied fertili mdawwar b’diversi għoljiet u kien magħruf bħala l-“kenn tal-għoljiet”. L-aktar famuża minn dawn hija l-Għolja tas-Salvatur li xi wħud isejħulha l-Għolja tal-Merzuq. Ma’ din insemmu l-Għolja tal-Qolla s-Safra u l-Għolja tal-Qolla l-Bajda; tliet għoljiet li kienu jidhru meta xi ħadd kien ikun riesaq lejn Għawdex bil-baħar. Ma ninsewx li kif għidna hawn kien il-port prinċipali tal-gżira. Din hija waħda mit-teoriji għaliex Għawdex jissejjaħ il-Gżira tat-Tliet Għoljiet. L-Għolja tal-Merżuq hija famuża għall-istatwa ta’ Kristu Salvatur li naraw fil-quċċata tagħha. Din tixbah l-istatwa ta’ Kristu fuq il-muntajna Corcovado f’Rio de Janeiro, il-Brażil, iżda fil-qies tagħha, din ta’ Għawdex hija ferm iżgħar. L-istatwa li naraw illum hija t-tielet waħda li kien hemm f’dan il-post. Fil-bidu tas-seklu XX kien twaqqaf salib f’dan il-post. Fis-sena 1904, l-Isqof Giovanni Marija Camilleri, ikkonsagra lill-gżira ta' Għawdex lil Ġesù Redentur u bħala tifkira ta' din il-konsaggrazzjoni saret statwa ta' Kristu Salvatur minflok is-salib kbir tal-injam. It-tieni statwa sabet postha fl-1960 u kienet xogħol ta’ Wistin Camilleri. Dik li nsibu llum saret fis-snin sebgħin minn studenti tal-Iskola tas-Snajja ta’ Għawdex.

Fl-imgħoddi, ħafna Għawdxin, u forsi anke xi Maltin, kienu jirreferu għall-Għolja tal-merżuq  bħala 'il-vulkan' Iżda din l-għoljiet qatt ma kienet u qatt ma se tkun vulkan, u dan ġie kkonfermat mix-xjenza ġeoloġika. Madankollu, in-nuqqas ta’ għarfien kien ta lok għal ħafna leġġendi u ipoteżi, fosthom li ġieli joħroġ id-duħħan tal-vulkan minn fuq l-għoljiet. Din l-idea kienet imxerrda sew mal-poplu Għawdxi sal-punt li ġieli kienet tissejjaħ L-Għolja tal-Munġbell. Munġbell kienet il-kelma Semitika għal vulkan. F’Marsalforn wieħed għadu jista’ jsib triq bl-isem ta’ Triq il-Munġbell.

Knisja ta’ San Pawl

Il-knisja li nsibu f’Marsalforn illum għandha storja twila ħafna u aktarx li hija it-tielet jew ir-raba’ waħda mibnija fil-post. Hija ddedikata lil San Pawl Apposltu għax hawn il-ħsieb li San Pawl meta telaq minn Malta, għadda Għawdex biex jipprietka lill-Għawdxin qabel baqa’ sejjer Ruma. U jekk mar Għawdex bilfors kellu jidħol Marsalforn għax dak kien il-port tal-gżira. Minħabba din it-tradizzjoni, ma nafux meta twaqqfet l-ewwel kappella. Il-knisja llum tinsab f’qagħda mill-aħjar u fiha għadu jsir il-quddies. Il-kwadru titualri tagħha juri lil San pawl ifarfar il-lifgħa fin-nar. Huwa xogħol tal-pittur Giuseppe Bonnici. Fil-knisja nsibu wkoll statwa ta’ San Pawl li saret minn Wistin Camillerifl-1925. Ta’ kull sena f’din il-knisja ssir il-festa tan-Nawfraġju ta’ San Pawl.

Leġġenda

Qabel ma nbniet il-fortizza li nsibu fil-bajja, Marsalforn kien psot li spiss kien ikollu xi żjara mill-furbani. Hemm leġġenda li tgħid li darba bil-lejl daħal xini tal-furbani fil-port u xi wħud minn dawn il-furbani niżlu l-art ifittxu ikel u ilma. Jingħad li daħlu f’fron fejn kien hemm għadd ta’ xebbiet iħejju l-ħobż għall-għada. Dawn meta raw il-furbani twerwru u ħabtu ser jaħarbu mill-bieb ta’ wara tal-forn, iżda waħda minnhom qabdet biċċa għaġina mill-għaġna li kienet qed tagħmel u waddbitha għal wiċċ wieħed mill-furbani. It-tfajliet l-oħra għamlu bħalha u qam storbju sħiħ tant li qamu ħafna ġirien li dlonk ingħaqdu u keċċew lill-furnani lura lejn ix-xini tagħhom.

Illum Marsalforn kiber u żviluppa. Sar l-iktar post popolari tas-sajf f’Għawdex. Madanakollu dan il-psot għadu l-post tas-sajjieda u għalhekk anke l-ekonomija tista’ tgħid li tibbaża fuq is-sajd kif ukoll fuq it-turiżmu. Dan huwa Marsalforn!

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -24 ta' Awwissu 2024

Il-Hot Dog

 

Fi ċkunitna waħda mill-akbar stennija fil-jiem tal-festa tar-raħal kienet li jarmaw il-gabbani u mmorru nixtu hot dog, bezzun imsaħħan fil-fwar b’zalzetta fih u bi ftit fażola biz-zalza fuqu. Għalina kienet tkun xi ħaġa speċjali għax dan it-tip ta’ ikel konna nsibuh biss fil-jiem tal-festa minkejja li huwa xi ħaġa ħafifa ħafna biex tippreparah id-dar. Insomma għalina t-tfal ta’ dawk is-snin kienet tkun l-aqwa ikla li konna nistennewha b’ħerqa minn festa għal oħra, minn sena għal sena. Din ma hijiex xi ħaġa li oriġinat Malta, imma addottajnieha u addattajna r-riċetta tagħha għalina.

Iz-zalzetta u l-bezzun

Il-kelma hot dog tista’ tirreferi għaż-zalzett biss. Iz-zalzett li oriġinarjament kien ikun użat għall-hot dog huwa msejjaħ Wiener, jiġifieri zalzett ta' Vjenna jew inkella Frankfurter jew Frankfurter Würstchen, imsejjaħ ukoll Frank. L-ismijiet ta’ dan iz-zalzett bosta drabi jirreferu għad-dixx magħmul minnhom. Il-preparazzjoni u l-kondimenti tal-hot dog ivarja madwar id-dinja. Kondimenti tipiċi jinkludu mustarda, ketchup, basal fiz-zalza tat-tadam u zalza tal-ġobon. F’xi postijiet il-hot dog ikun jinkludi basal imqatta’  jalapeños, ġobon maħkuk, coleslaw jew bacon. Dawn it-tipi ta’ zalzett kienu jkunu importati fl-Istati Uniti mill-Ġermanja u saru popolari ħafna fil-pajjiżi kollha. Il-hot dog kien sar l-ikel tat-triq tal-klassi tal-ħaddiema fl-Istati Uniti u kien ikun mibjugħ minn gabbani u karettuni armati apposta b’dan l-ikel. Forsi ftit jafu li l-hot dog sar assoċjat mill-qrib mal-baseball u minħabba l-popolarità ta’ dan l-isport, daħal ħelu ħelu fil-kultura Amerikana.

Jekk insemmu l-bezzun nistgħu ngħidu li dan ikun magħmul minn ħobż artab, li fost il-furnara kien magħruf bħala ħobż tal-Franċiż. Dan il-ħobż huwa differenti mill-ħobż Malti u fost l-ingredjenti tiegħu nsibu x-xaħam jew il-butir, ingredjent li ma ssibux fil-ħobża Maltija. Il-proċess ta’ dan it-tip ta’ ħobż huwa wkoll differenti minn dak tal-Malti għax dan għandu bżonn is-sħana u l-fwar qabel ma jiddaħħal fil-forn. Jekk il-ħobża Maltija tinħabeż, jiġifieri tiddaħħal fil-forn biex tissajjar, fuq il-qiegħa tal-forn, il-bezzun tal-ħobż tal-Franċiż jissajjar fi pjanċa.

Frankfurter u Wiener

Il-kelma “Frankfurter” ġejja minn Frankfurt, il-Ġermanja, fejn oriġina z-zalzett tal-majjal simili għal dak li jintuża fil-hot dogs. Dan iz-zalzett, li jissejjaħ ukoll Frankfurter Würstchen, kien magħruf sa mis-seklu 13 u sar aktar popolari meta beda jitqassam lill-poplu fil-festi tal-inkurunazzjonijiet imperjali. Din id-drawwa bdiet fl-inkurunazzjoni ta' Massimiljanu II, Imperatur tas-Sagru Imperu Ruman fl-1564. Il-kelma "Wiener" tirreferi għal Vjenna, il-belt kapitali tal-Awstrija, li bil-Ġermaniż tissejjaħ Wien. Hemm kien hemm ħanut tal-laħam li beda jagħmel zalzett magħmul minn taħlita ta’ majjal u ċanga waqt li z-zalzett ta’ Frankfurt kien ikun fih laħam tal-majjal biss. Johann Georg Lahner, biċċier li għex bejn l-aħħar tas-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19 mill-belt ta’ Coburg, jingħad li ġab il-Frankfurter Würstchen fi Vjenna, fejn żied iċ-ċanga mat-taħlita u sempliċement sejħilha Frankfurter. Illum il-ġurnata, fil-pajjiżi li jitkellmu bil-Ġermaniż, ħlief l-Awstrija, iz-zalzett tal-hot dog jissejjaħ Wiener jew Wiener Würstchen.

Iz-zalzetta fil-bezzun

Mhux magħruf sewwa min beda l-prattika li jservi ż-zalzett fil-bezzun. Waħda mill-iktar stejjer kredibbli tgħid li Harry M. Stevens, li kien ibigħ l-ikel imsajjar, waqt li kien qed jaħdem fin-New York Polo Grounds fl-1901, ġiet f’moħħu l-idea li juża bziezen tal-ħobż Franċiż biex iżomm iz-zalzett minħabba li kienet spiċċat il-karta strazza li kienu qed jużaw biex iservi z-zalzett. Storja oħra tgħid li wieħed imigrant Ġermaniż jismu Anton Ludwig Feuchtwanger, minn Frankfurt, kien pijunier fil-ħolqien tal-hot dog li nafu llum. Huwa kien ibigħ iz-zalzett fuq karettun fit-toroq. Billi dan iz-zalzett kien ikun jaħraq, huwa kien jipprovdi ngwanta lil min kien jixtri zalzatta, biss ħafna drabi ix-xerrej kien jibqa’ sejjer bl-ingwanta u kif ngħidu bil-Malti lil dan Feuchtwanger kienet tiġih iz-zalza ogħla mill-ħuta jew biex nibqgħu fl-istess argument kienet tiġih l-ingwanta ogħla miz-zalzetta. Għalhekk martu jingħad li ssuġerietlu li z-zalzett jibda jbigħu f’bezzun tal-ħobż Franċiż. Xi wħud jgħidu li dan Feuchtwanger introduċa z-zalzett fil-bezzun  fl-1904 waqt il-Louisiana Purchase Exposition.

Illum

Il-hot dog tal-lum ma għadux dak li konna nsibu nixtru mill-gabbani tal-festi nofs seklu ilu. Illum inbidel fid-dehra u sirt issibu servut anke fi ħwienet tal-ikel, speċjalment f’menu għat-tfal. Biss ma rridux naħsbu li dan huwa ikel għat-tfal biss. Fl-Amerika, fejn wara kollox oriġina l-hot dog, isiru kompetizzjonijiet tal-hot dogs fosthom Nathan's Hot Dog Eating Contest li jsir kull nhar l-4 ta’ Lulju fi Brooklyn, New York, kompetizzjoni li ilha ssir mill-1972 u li għaliha jkunu l-adulti li jieħdu sehem. Is-sena l-oħra rebaħ din il-kompetizzjoni raġel li kiel 62 hot dog.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Awwissu 2024

Santa Marija

 

Nistgħu ngħidu li l-istaġun tal-festa tas-sajf Malti jilħaq l-aqwa tiegħu fil-15 ta’ Awwissu bil-festa ta’ Santa Marija jew, biex ngħidu t-titlu uffiċjali: il-festa tal-Assunta tal-Madonna. F’dan il-jum, f’Malta u Għawdex, din il-festa tiġi ċċelebrata f’mhux inqas minn seba’ postijiet: l-Imqabba, il-Qrendi, il-Mosta, Ħ’Attard, il-Gudja, Ħal Għaxaq, u r-Rabat f’Għawdex. Hemm parroċċi oħra li wkoll jiċċelebraw din il-festa iżda mhux f’dan il-jum bħalma huma Ħad-Dingli, l-Imġarr Malta, Birkirkara u ż-Żebbuġ Għawdex.

Din mhijiex biss festa reliġjuża iżda wkoll festa pubblika li nistgħu ngħidu timmarka n-nofs tas-sajf twil u sħun tagħna, fejn ukoll ħafna negozji jagħlqu l-ħanut biex jagħtu nifs lill-impjegati tagħhom.

Festa kbira

Għad-dilettanti tal-festi, Santa Marija hija r-reġina tal-festi tal-istaġun. Id-dilettant ikollu xalata ta’postijiet xi jżuru u d-dilettant tal-arti tan-nar jikkonfondi fejn jaqbad imur għax ikun hawn veru spettaklu tal-logħob tan-nar spettakolari u kreattiv. F’xi rħula, iċ-ċelebrazzjonijiet jibdew ġimgħatejn qabel il-jum il-kbir, u jilħqu l-qofol tagħhom b’wirjiet ta’ logħob tan-nar spettakolari fl-14 u l-15 ta’ Awwissu.

Eluf ta’ Maltin jerħulha lejn Għawdex għaċ-ċelebrazzjonijiet tal-festa ta’ Santa Marija fir-Rabat, sewwasew fil-katidral ta’ din id-djoċesi. Il-festa fir-Rabat Għawdex tinkludi spettaklu agrikolu u ta’ artiġjanat f’Villa Rundle u tiġrijiet taż-żwiemel tul Triq ir-Repubblika, żewġ karatteristiċi li jixbhu l-festa ta’ San Pietru u San Pawlu, l-Imnarja, li ssir f’Malta f’Ġunju. It-tradizzjoni li hawnhekk isiru tiġrijiet taż-żwiemel tmur lura għal meta n-nies kienu jinġabru fiċ-ċittadella, jirkbu ż-żwiemel, il-bgħula u l-ħmir, u jorganizzaw tiġrijiet spontanji b’dawn il-bhejjem tax-xogħol.

Pellegrinaġġi

Tradizzjoni antika marbuta ma’ Santa Marija li kienet għadha popolari sal-ewwel deċennji tas-seklu 20 kienu pellegrinaġġ f’ġieħ il-Madonna mtellgħa s-Sema. Il-pellegrini kienu jżuru seba' parroċċi li jiċċelebraw il-festa tal-Assunta, u minn hawn twieled l-isem tal-pellegrinaġġ, “is-seba' Santa Marijiet.” Il-pellegrinaġġ kien isir bil-lejl biex tiġi evitata s-sħana tal-ġurnata, u jintemm bid-dawl tal-jum. Il-​pellegrini kienu jmorru bil-​mixi. Iżda bl-introduzzjoni tal-karozzi tal-linja, il-pellegrinaġġ tilef ħafna mis-sinifikat tiegħu u llum spiċċa għal kollox.

Operation Pedestal

Dan il-jum huwa wkoll marbut ma’ paġni koroh tal-istorja ta’ Malta. Qed nirreferi għal żmien it-Tieni Gwerra Dinjija. Malta kienet l-aktar pajjiż bbumbardjat matul it-Tieni Gwerra Dinjija, peress li kienet bażi navali kruċjali għall-Imperu Brittaniku. Flotta ta’ 15-il bastiment merkantili flimkien ma’ skorta navali kbira Ngliża, daħlet fil-Mediterran fil-lejl tal-10 ta’ Awwissu 1942, biex iġibu ikel u ħtiġijiet oħra tant neqsin minn Malta li kienet assedjata mill-għadu tant li kienet waslet biex iċċedi. Ħamsa biss mill-vapuri merkantili b’xi mod ħelsuha mill-attakk tal-għadu. Wieħed mill-vapuri merkantili, li ġab provvedimenti tant meħtieġa lejn Malta, kien it-tanker Ohio. Daħal donnu b’miraklu fil-Port il-Kbir fl-14 ta’ Awwissu 1942. Il-Maltin qiesu dan il-konvoj bħala s-salvatur tagħhom fis-siegħa estrema tal-bżonn u dlonk laqqmuh “il-konvoj ta’ Santa Marija.”

Mhux parroċċi biss

Minbarra s-seba’ parroċċi li jiċċelebraw il-festa tal-Assunta fil-15 ta’ Awwissu u l-erba’ parroċċi l-oħra li jiċċelebraw il-festa ta’ Santa Marija f’xi jum ieħor, insibu għadd kbir ta’ knejjes jew kappelli oħra mxerdin mal-gżejjer Maltin li huma ddedikati lit-Tlugħ ta’ Marija fis-Sema. Insibu xejn anqas minn 29 kappella bl-akbar numru f’Ħal Qormi fejn insibu tliet kappelli taħt dan it-titlu: Santa Marija tal-Ħlas, Santa Marija tal-Qrejċa u Santa Marija ta’ fuq tal-Blat. F’Ħaż-Żebbuġ, fil-Għargħur, fin-Naxxar, fir-Rabat ta’ Malta, fis-Siġġiewi, fiż-Żejtun u f’Ħaż-Żabbar insibu żewġ kappelli ddedikati lill-Assunta. F’bosta minn dawn il-kappelli għadha tigi organizzata festa ċkejkna lil Santa Marija bħal ngħidu aħna fil-Ħamrun, fil-Knisja tal-Madonna ta’ Atoċja, f’Ħal Qormi, fil-Knisja ta’ Santa Marija tal-Ħlas u f’Ħaz-Żebbuġ fejn issir il-festa ta’ Santa Marija fil-kappella ta’ Ħal-Muxi.

Nazzjonali

Ma nistgħux nitkellmu dwar Santa Marija u ma nsemmux is-Santwarju tal-Madonna Ta’ Pinu fl-Għarb Għawdex, li minkejja li nsejħulha Ta’ Pinu, hija knisja wkoll iddediakta lill-Madonna mtellgħa s-sema. Is-Santwarju li naraw illum ħa ismu minn kappella ċkejkna li fl-antik kienet tinsab f’nofs l-għelieqi. Din il-kappella kienet issemmiet fiż-żjara pastorali tal-Isqof Fra Domenico Cubelles fl-1545. Huwa kiteb li din ma kinitx ilha wisq li reġgħet inbniet. Dan ifisser li kien hemm tal-anqas kappella oħra qabel din. Il-kappella oriġinali kienet inbniet mill-familja Gentile u għalhekk kienet magħrufa bħala ‘Tal-Ġentili’. Il-bini tas-Santwarju l-ġdid inbeda fit-30 ta’ Mejju, 1920 fuq il-pjanta tal-perit Andrea Vassallo. Fit-13 ta’ Diċembru tal-1931, Mons. Mikiel Gonzi, dak iż-żmien Isqof ta’ Ghawdex, ikkonsagrah. Disa’ xhur biss wara, l-Isqof Gonzi ġab it-titlu ta’ Bażilika lis-Santwarju Ta’ Pinu. Ma nkunx qed neseġera jekk ngħid li dan huwa wieħed mill-postijiet l-akar għeżież għall-Insara Maltin.

Mhux ta’ b’xejn li Santa Marija hija miżmuma b’tant għożża minna l-Maltin.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Awwissu 2024

KAVALLIERI

Spiss nitkellem ma’ xi persuni barranin u meta ngħidilhom li jien mill-gżira ta’ Malta, ħafna drabi dlonk isemmu lill-Kavallieri ta’ Malta. Nemmen li dan l-ordni kavalleresk huwa l-aktar ħaġa marbuta ma’ pajjiżna. Dan l-aħħar kont qed nitkellem ma’ persuna u qaltli li kienet qed taħseb biex tissieħeb ma’ wieħed minn dawn l-ordnijiet tal-kavallieri u għalhekk tħajjart infittex xi ħaġa dwar dan is-suġġett, l-ewwel nett biex  naqta’ l-kurżità u t-tieni biex naqsam dak li nsir naf magħkom.

Naqra storja

Il-kavallieri huma ordnijiet jew aħjar għaqdiet reliġjużi u militari li bdew jitwaqqfu fil-Medju Evu, li l-membri tagħhom jieħdu l-voti. Il-ħsieb oriġinali tagħhom kien id-difiża tal-postijiet qaddisa u l-kura tal-morda, pellegrini u midruba minn spedizzjonijiet lejn l-Art Imqaddsa. Fuq l-eżempju tal-Ordni ta’ San Lazzru, imwaqqaf qabel is-seklu 10 biex itfejjaq il-lebbrużi, twaqqaf l-ordni tal-Ospitalieri ta’ San Ġwanni ta’ Ġerusalemm, iktar tard imsejjaħ l-Ordni ta’ Malta,  madwar is-sena 1020. Ordnijiet kavallereski oħra twaqqfu wara, bħal ngħidu aħna madwar l-1024 l-Ordni ta’ San Kosma u San Damjan; fl-1118 dak tat-Templari; bejn l-1174 u l-1179, dak tas-Santu Sepulkru ta’ Ġerusalemm; fl-1191 l-Ordni  Tewtoniku, riservat għan-nobbli Ġermaniżi. Sadanittant xi ordnijiet oħra twieldu fil-Portugall u Spanja, biex jipprovdu difiża kontra l-invażjonijiet tal-Mori: l-ordnijiet ta’ San Benedittu ta’ Aviz maħluq minn Alfonso I tal-Portugall fl-1162; ta’ Calatrava mwaqqaf fl-1158 minn Dun Sancho III, Sultan ta’ Kastilja; Oedine della Mercede stabbilit fl-1218 bil-għan li jifdi l-Insara li kienu waqgħu fil-jasar tal-Mori u l-Ordni ta’ Kristu, stabbilit fl-1318 minn Dijonisju, sultan tal-Portugall. Dawn l-ordnijiet kollha adottaw ir-regoli tal-ordnijiet monastiċi, ġew rikonoxxuti u kkonfermati mill-Papa u kisbu donazzjonijiet u konċessjonijiet mingħand sovrani u sinjuri Kattoliċi. Fis-seklu 16, biex jiġġieldu t-Torok u l-kursari twaqqfu xi ordnijeit oħrajn, bħall-Ordni ta’ San Stiefnu stabbilit fl-1562 minn Cosimo I de’ Medici u dak ta’ San Mawrizju u San Lazzru mwaqqaf fl-1572 minn Emanuele Filiberto ta' Savoia. Maż-żmien ħafna ordnijiet spiċċaw għal kollox filwaqt li xi oħrajn spiċċaw fil-poter tal-familji ħakkiema, u għalhekk is-sovran kien jippremja lil dawk li kellhom xi merti partikolari billi jdaħħalhom fl-ordni. Xi wħud minn dawn l-ordnijiet anzi ġew stabbiliti preċiżament għal dan il-għan: dan huwa l-każ tal-ordni tal-Garter imwaqqaf  fl-Ingilterra fis-sena 1350, dak tal-Golden Fleece li fl-1429 kien imwaqqfa minn Filippu ta’ Burgundy, l-Ordni ta’ San Mikiel maħluq fl-1429 minn Luwiġi XI ta’ Franza. Ir-Rivoluzzjoni Franċiża kienet tara l-ordnijiet kavallereski u l-membri tagħhom bħala kuntrarju għall-prinċipju ta’ ugwaljanza. Madanakollu Napuljun  ħoloq l-Ordni tal-Leġjun tal-Unur fl-1802 u l-kostituzzjonijiet Franċiżi tal-1814 u l-1830 ikkonfermaw l-eżistenza tagħhom.

Ordnijiet moderni

Ħafna mill-ordnijiet maħluqa wara l-aħħar tas-seklu 17 ma kinux għadhom soċjetajiet ta’ kavallieri li segwew missjoni komuni iżda ġew stabbiliti minn monarki jew gvernijiet bl-iskop speċifiku li jagħtu unuri lil xi individwi li jkun ħaqqhom. Fil-biċċa l-kbira tal-monarkiji Ewropej, dawn l-ordnijiet il-ġodda żammew xi forom esterni mill-ordnijiet medjevali tal-kavallerija, bħal ngħidu aħna ritwali u struttura, iżda essenzjalment kienu ordnijiet ta’ mertu, prinċipalment distinti mill-kontropartijiet repubblikani tagħhom għall-fatt li l-membri kienu intitolati għal titlu ta’ nobbli . Filwaqt li xi ordnijiet kienu jeħtieġu twelid nobbli, bħall-Ordni ta’ San Stiefnu tal-Ungerija, stabbilit fl-1764, oħrajn kienu jagħtu titolu mal-ħatra, bħall- Ordni Militari ta’ Max Joseph, stabbilit  fl-1806. Dawn waqt li jkunu għadhom ordnijiet, l-ogħla uffiċċjali biss ikunu meqjusa bħala kavallieri, bħal fl- Ordni ta’ San Mikiel u San Ġorġ li kien stabbilit fl-1818. Ordnijiet ta' mertu li għadhom jagħtu privileġġi ta' kavallieri kultant jissejħu ordnijiet kavallereski jew ta’ kavallieri. Bħala konsegwenza li mhumiex ordni ta' kavalleria iżda ordnijiet ta' mertu jew dekorazzjonijiet, xi unuri repubblikani għalhekk evitaw l-istruttura tradizzjonali li tinsab fl-ordnijiet ta' kavallerija medjevali u ħolqu oħrajn ġodda minflok, bħal ngħidu aħna l-Ordni tal-Mertu tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja , id- Dekorazzjoni għas-Servizzi lir-Repubblika tal-Awstrija, il- Leġjun tal-Mertu tal- Istati Uniti u f’pajjiżna L-Ordni Nazzjonali tal-Mertu. Fil-każ ta’ pajjiżna, il-membri ta’ dan l-Ordni ma jissejħux kavallieri imma Kumpanni.

L-aħħar kelma

Hemm ħafna u ħafna aktar x’wieħed jgħid dwar dan is-suġġett u hemm ħafna aktar Ordnijiet Kavallereski x’wieħed isemmi. Illum bosta minn dawn l-ordnijeit jagħmlu ħafna xogħol filantropiku li forsi ftit jidher. Il-kavallieri jew il-membri ta’ dawn l-ordnijiet jilbsu l-ilbies uffiċċjali tagħhom x’okkażjonijiet speċjali biss u ma għadhomx jappartejni għall-klassi tan-nobbli.

U bilħaqq, meta nitkellmu dwar Ordni, dejjem nindirizzawh fil-maskil u mhux fil-femminil. Dak l-ordni u mhux dik l-ordni!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 15 ta' Ġunju 2024

Sjuf tfuliti

 

Nemmen li ħafna huma dawk li bħali jibdew jeqirdu bis-sħana sa minn filgħodu malli jiftħu għajnejhom. Nistqarr il-verità li jiena wieħed minn dawk li nippreferi x-xitwa, imma ovvjament ikolli ngħaddi mill-istaġuni kollha, fosthom is-sajf, inħobbu jew ma nħobbux. Għidtilkom li jien nippreferi x-xitwa imma mhux dejjem kont hekk. Ta’ tifel kont inħobbu s-sajf. Min jaf, forsi ma kienux sjuf daqstant qliel is-sjuf ta’ tfuliti? Naħseb fuq is-sjuf ta’ tfuliti u nħoss ċerta nostalġija, imbagħad noqgħod naħseb u nara kemm kienu differenti s-sjuf ta’ dari minn dawk tal-lum.

Tmiem l-iskola

Fi ċkuniti l-iskola ma kinitx tispiċċa fi tmiem Ġunju imma fil-15 ta’ Lulju u tibda f’nofs Settembru, mela aħna kien ikollna madwar madwar tliet ġimgħat inqas vaganzi. Meta bdejt nattendi l-iskola sekondarja niftakar li lejn tmiem Ġunju kienu jibdew l-eżamijiet tal-aħħar tas-sena. Jiena, bħalma ġieli għidtilom, minn Ħal Qormi u nagħmel mal-paroċċa ta’ San Ġorġ. Il-festa ta’ dan il-qaddis ilha madwar ħamsin sena ssir fl-aħħar Ħadd ta’ Ġunju, għalhekk ta’ kull sena ix-xalata tal-festa tiegħi kienet tkun l-iskola aktarx bl-ewwel eżamijiet. Imbagaħd jispiċċaw l-eżamijiet u sakemm nistennew ir-riżultati, kultant b’qalbna ttaqtaq, konna ngawdu  s-sajf xorta waħda. Il-ħruġ tagħna ħafna drabi kien ikun xi ġurnata fejn il-baħar.

Il-baħar

Il-familja tiegħi kienet familja ta’ furnara li kienu jaħdmu nhar ta’ Ħadd u mbagħad it-Tnejn joħduha festa, allura aktarx li konna mmorru ġurnata baħar nhar ta’ Tnejn. Aħna dejjem fittixna minn San Pawl il-Baħar il fuq biex ngħumu. Nies il-mara ta’ wieħed miz-zijiet kellhom boat house Buġibba u spiss konna mmorru ħdejhom.

Buġibba fis-snin 70

Buġibba ma kinitx bħal-lum. Tasal għaliha minn San Pawl u terġa’ toħroġ mill-istess triq. Il-Qawra kienet kollha raba’ u xejn bini. Kien hemm xi lukandi u ristoranti kif ukoll barijiet għax Buġibba dejjem attirat lit-turisti, imma taħsbux li kienet bħalma hi llum! Min bħali qed joqrob għall-Kartanzjan jaf x’qed ngħid. Il-pjazza ewlenija dejjem niftakarha hemm, minkejja li differenti minn kif narawha llum, biss Triq il-Pijunieri ma kinitx teżisti. Kien għad hemm ftit djar, li dak iż-żmien kienu kollha villeġġjaturi mhux bħal-lum, biss konna nsibu kollox.

Rari konna mmorru l-Għadira. Missieri kien ħadem qafas ta’ kamp bil-kanen u ommi kienet ħietet id-drapp għalih. Meta konna mmorru f’din il-bajja konna nieħdu magħna dan il-kamp u narmawh fuq ir-ramel. Kamp żgħir li mhux żgur kien fih żewġ metri b’żewġ metri imma li kien iservina tajjeb għal ġurnata baħar.

Ġieli konna mmorru lejn l-Armier. Hemm kienu jipparkjaw il-karozzi ta’ missieri u taz-ziju qrib xulxin u jifirxu liżar kbir minn karozza għal oħra u b’hekk kien jinħoloq daqsxejn ta’ kamp bla taħbit ta’ xejn. Wara l-ikel iz-zijiet kienu jinteddu fl-art jistrieħu siegħa, għax filgħaxija kien ikollhom jerġgħu jibdew il-ġimgħa tax-xogħol fil-forn. Ngħid id-dritt hawn kont nippreferi jiena mill-postijiet l-oħra kollha.

X’nostalġija

Semmejt l-Armier u hawn nixtieq naqsam magħkom xi ħaġa minn dak li ktibt fil-ktieb tiegħi “Ritratti ta’ Tfuliti”:

“Iz-ziju Marju għandu juke box taħdem bil-batteriji. Kulurha oranġjo.  Tieħu erba’ batteriji kbar. Meta mmorru l-Armier dejjem iġibha miegħu u jġib ukoll kaxxa tal-injam mimlija diski suwed. Oħti u Mary l-kuġina jintefgħu jdoqqu d-diski. Knock three times, Tie a yellow ribbon round the old oak tree, Sugar sugar, I heard it through the grapevine, A whiter shade of pale, Proud Mary u ħafna oħrajn. Għandu wkoll ħafna diski Maltin, It-Tliet Għażżenin, Taxi Mary, Fejn Tarawni Tkellmunix, Is-Sakranazzi u oħrajn. […] Popolari ħafna huma d-diski ta’ Elvis u tal-Beatles, imma ftit li xejn għandu minnhom iz-ziju Marju.”

Fir-ramel tax-xatt konna nibnu kastelli u mitt ħaġa oħra. Naħseb li ħafna qed jiftakru fi tfulithom huma u jaqraw!

Kisra ħobż biż-żejt

L-ikla tagħna għal ħdejn il-baħar kienet tkun xi kisra ħobż tal-Malti biż-żejt u t-tadam, imħawra bil-kappar, żebbuġ, werqa tan-nagħniegħ u xi ġbejna tal-bżar. Il-kbar kienu jiftħu xi landa bulibif. Ngħid għalija għadni sal-lum nippreferi din l-ikla minn kwalunkwe platt ieħor! Kien ikollna l-picnic coolers bix-xorb u għad-deżerta xi bettiegħa jew dulliegħa friska. Għal xi s-sagħtejn ta’ waranofsinhar kien jasal van li jbiegħ il-ġelat u dritt konna mmorru nixtru wieħed.

Kif isir il-ħin konna ngħabbu kollox fil-karozzi u nitilqu lejn darna. It-triq twila u wara ġurnata qbiż kienet tmur għajni bija sakemm naslu d-dar u jqajmuni biex ninħasel u nneħħi l-melħ tal-ilma baħar minn fuqi.

Kienu sempliċi imma sbieħ is-sjuf ta’ tfuliti.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -13 ta' Lulju 2024

Illum l-Imnarja

 

Ta’ kull sena, bħal-lum, 29 ta’ Ġunju, il-Knisja Kattolika tiċċelebra l-festa ta’ San Pietru u San Pawl, iżda magħna l-Maltin dan il-jum huwa aktar magħrf bħala “L-Imnarja”.

Il-festa tal-Imnarja tmur lura ħafna sekli, ferm qabel il-wasla tal-Kavallieri ta’ San Ġwann fl-1530. Ir-Rumani kienu jiċċelebraw festa pagana msejħa luminaria, li minnha ħarġet il-kelma Maltija “Imnarja”. Luminaria, li tfissr dwal, ġejja mid-drawwa ta’ lejlet il-festa meta n-nies kienu jaħarqu l-fjakkli u jagħmlu ħġejjeġ fuq il-ħitan tas-swar u fuq il-bejt tal-Katidral tal-Imdina li kienet tiċċelebra l-festa solenni ta’ San Pietru u San Pawl.

Festa tal-bdiewa

L-Imnarja, hija magħrufa bħala l-festa għall-bdiewa li kienet issir wara l-ħsad, meta kienu jistrieħu wara x-xogħol iebes tagħhom. Il-jum ta’ din il-festa jiġi ftit jiem biss wara tmiem l-istaġun tar-rebbiegħa u l-bidu tas-sajf, żmien li r-raba’ ftit li xejn jista’ jsir xogħol fih. Din il-festa minn dejjem kienet issir fil-Buskett limiti tar-Rabat fejn il-maġġoranza tan-nies kienu bdiewa. Il-popolarità ta’ din il-festa żdieded fi żmien il-Kavallieri ta’ San Ġwann. Fl-Arkivji tal-Ordni nsibu dokument li jgħid li l-Granmastru Pinto żied is-Solennità tal-Imnarja billi bħala l-Prinċep ta’ dawn il-gżejjer beda jżur il-festa.

Fl-imgħoddi, lejlet il-festa, il-bdiewa kienu jgħaddu l-lejl fuq is-Saqqajja, imbagħad filgħodu jisimgħu l-Quddiesa tas-sbiħ il-jum tal-Imnarja u wara jassistu għall-purċissjoni li toħroġ mill-Katidral immexxija mill-isqof  u l-monsinjuri tal-Katidral u li fiha kienu jieħdu sehem ukoll bosta membri ta’ ordnijiet reliġjużi u mijiet ta’ fratelli. L-attrazzjoni ewlenija tal-Imnarja, kienet tkun it-tiġrijiet tal-bhejjem. Il-premjijiet ta’ dawn it-tiġrijiet kienu jkunu palji tad-damask li spiss kienu jingħataw mir-rebbieħa lil xi knisja.

Aktar tard

Fi żmien il-Gvernatur William Reid, bdiet tittella’ fil-Buskett wirja agrarja. L-ewwel darba li din saret kienet filgħodu tad-29 ta’ Ġunju tal-1854. Fl-1844 twaqqfet is-Società Agraria di Malta bil-għan li tgħin lill-bdiewa. Mż-żmien din ħadet f’idejha l-wirja ta’ prodotti agrarji fil-Buskett nhar l-Imnarja. Fis-sena 1866, il-wirja bdiet tiftaħ fit-28 ta’ Ġunju u tkompli sal-għada filgħodu.  F’din il-wirja, li għadha ssir sal-lum, wieħed ikun jista’ jara bosta prodotti tar-raba’, bħal ħaxix u frott kif ukoll prodotti oħra tal-bdiewa bħal ġobon, għasel, suf u tajjar. Ma’ dawn ikun hemm ukoll il-wirja tal-annimali, kull tip ta’ annimal li wieħed isib għand il-bdiewa, minn tiġieġa jew fenek sa nagħaġ u barrin. Il-jum tal-Imnarja fil-Buskett kien ukoll ikkaratterizzat mill-għana Malti. U ma’ dan kollu jingħaqad l-ikel, xi fenkata tajba u xarba nbid milli jaf jagħmel il-bidwi Malti.

Obbligu

Il-festa tal-Imnarja kienet ukoll marbuta mal-obbligi taż-żwieġ, fejn in-nutar kien jikteb il-kuntratt taż-żwieġ u l-għarus kien iħallas lil missier l-għarusa somma flus skont il-ftehim tagħhom. Dan il-ftehim kien jorbot ukoll lill-għarus biex jieħu lil martu futura għall-festi ta’ San Girgor, ta’ San Ġwann u l-festa tal-Imnarja peress li fl-imgħoddi ma tantx kien hemm okkażjonijiet għal miżżewġin ġodda biex jiddevertu. Fuq din kien hemm taqbila ħelwa li parti minnha tgħid hekk:

Fl-iskrittura Matrimonjali

Jagħmlu l-pattijiet konjugali

Li joħodha l-festi prinċipali

Jonsobha fuq il-ħajt

Jixtrilha xriek qubbajt

Li jkun tal-qannebusa

Għax minnu tiggosta l-għarusa.

 

Għawdex

Il-festa tal-Imnarja f’Għawdex tkun iċċelebrata differenti. Fil-Gżira tat-Tliet Għoljiet insibu parroċċa ddedikata lil qaddisin Pietru u Pawlu, sewwasew fir-raħal tan-Nadur. Hemmhekk issir festa parrokkjali kif isiru fil-bliet u l-irħula tagħna. Lejlet il-festa ta' San Pietru u San Pawl, rir-rahal tan-Nadur jibda l-qofol tal-festi b’baned li jdoqqu tul it-toroq ewlenin tar-raħal. Din tkun opportunità unika biex wieħed iżur il-knisja Parrokkjali tan-Nadur peress li tkun miftuħa sa tard u mżejna għall-festa. Il-qofol tas-serata jkun wirja tan-nar fil-pjazza tar-raħal. Imbagħad l-għada ma għandniex xi ngħidu, jum il-festa, bil-quddiesa tal-festa filgħodu u l-purċissjoni li toħroġ mill-Bażilika Kolleġġjata tar-raħal.

 

Illum

Forsi għal ħafna minna llum huwa biss jum ta’ festa, festa pubblika, waħda mill-bosta li għandna matul is-sena. Tabilħaqq li din is-sena l-Imnarja ħabtet is-Sibt u għalhekk għal xi wħud ma tibdel xejn. Biss l-attivitajiet għal din il-festa għadhom isiru, mhux bħalma kienu jsiru qabel u n-nies għadha titla’ l-Buskett, forsi mhux daqs qabel ukoll, imma din hija festa li għadha ssir, festa tradizzjonali tal-bdiewa, li minkejja l-progress kollu li sar anke fil-qasam agrarju, ma mititx mewta naturali.

 

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 29 ta' Ġunju 2024