Salib aħmar fuq sfond abjad

Matul il-jiem tal-festa tagħna, fuq bosta bjut tar-raħal naraw tperper il-bandiera bajda b’ salib aħmar, magħrufha bħala l-banidera ta’ San Ġorġ. Minkejja li din hija bandiera familjari ħafna magħna l-Qriema Ġorġjaniżi, jista’ jkun li ftit li xejn nafu dwarha u ftit nafu nistgħu niltaqgħu magħha.

L-Ingilterra

Il-bandiera bajda b’ salib aħmar fuqha hija rikonoxxuta madwar id-dinja kollha bħala l-bandiera tal-Ingilterra. Jingħad li kien ir-Re Rikkardu I, magħruf bħala Richard the Lionheart, li mexxa lill-Ingilterra mis-6 ta’ Lulju tas-sena 1189 sas-6 ta’ April ta’ għaxar snin wara, li għażel il-bandioera ta’ San Ġorġ bħala l-bandiera tiegħu għal waqt it-tielet kruċjata. Ta min jgħid li dan is-sultan kien fil-grad ta’ kmandant waqt din il-kruċjata li saret bejn l-1189 u l-1192, sewwasew fl-ewwel tliet snin tar-renju tiegħu. Is-suldati Ngliżi fil-Medjuevu kienu jħorru salib aħmar fuq sfond abjad fuq il-aorazzi taħghom. Fir-riforma li saret ġewwa l-Ingilteraa fis-sena 1552, fi żmien ir-Reġina Mary I, kull bandiera reliġjuża jew li kellha x’ taqsam ma’ xi qaddis kienet abolita, minbarra dik ta’ San Ġorġ. Aktarx li din il-bandiera ma ġietx abolita bħall-oħrajn għaliex mis-sena 1545 kienet bdiet tintuża bħala l-bandiera navali tal-Ingliterra u għalhekk ma kienx jaqbel li din titneħħa jew tinbidel.

Il-bandiera ta’ San Ġorġ tinstab ukoll inkorporata f’ dik magħrufa bħala l-Union Jack. Kien ir-Re James VI tal-Iskożja li fl-1606 sar l-eredi tat-tron u allura anke l-mexxej tar-Renju tal-Ingliterra kif ukoll ta’ dak Irlandiż. F’ dik is-sena il-bnadar tal-Iskożja, li hija kaħla b’ salib abjad diagonali fuqha,magħrufa bħala l-bandiera ta’ Sant’ Andrija, ingħaqded mal-bandiera Ingliża u ffurmaw l-ewwel Jack għal skopijiet marittimi. Bil-proklamazzjoni tal-Gran Brittajna fl-1801, din il-bandiera rat iż-żieda tal-bandiera Irlandiża, li hija salib diagonali aħmar fuq sfond abjad, jew aħjar il-bandiera ta’ San Patrizju. Minn dik is-sena bdejna naraw l-Union Jack kif għadna narawh illum, jiġifieri bil-bnadar ta’ San Ġorġ, Sant’ Andrija u San Patrizju flimkien.

Il-Georgia

Il-pajjiż li jġib l-isem tal-qaddis Ġorġi, iperper is-salib aħmar fuq l-abjad ukoll. Jingħad li fis-seklu V ir-Re Vakhtang I, li saltan fuq il-Georgia bejn is-snin  447 jew 49  u  502 jew 22,  kien juża l-bandiera ta’ San Ġorġ bħala l-bandiera tiegħu.

Bandiera ta' Georgia

Il-bandiera ta’ dan il-pajjiż illum, fiha s-salib ta’ San Ġorġ u erba’ slaleb oħra, wieħed fuq kull rokna bajda. Din il-bandiera kienet użata mill-moviment patrijottiku tal-pajjiż għall-indipendenza mill-Unjoni Sovjetika. Mal-indipendenza tal-pajjiż, avveniment li seħħ fis-sena 1991, din ma saritx il-bandiera nazzjonali minkejja li l-maġġoranza taċ-ċittadini kellhom din ix-xewqa. Tal-istess xewqa keinu l-Knejjes, kemm dik Ortodossa kif ukoll dik Kattolika. Fl-1999 il-parlament tal-Georgia qabel li din il-bandiera għandha tkun il-bandiera nazzjonali, iżda l-president ta’ dak iż-żmien, Eduard Shevardnadze ma ffirmax din il-bidla u baqgħet ma twettqitx il-bidla tant mixtieqa. Fil-bidu tas-seklu tagħna qam moviment kontra l-President Shevardnadze. Dan il-moviment kien immexxi minn Mikheil Saakashvili,li laħaq president tal-pajjiż fis-sena 2004. Mal-bidla tal-president saret ukoll il-bidla tal-bandiera nazzjonali u għalhekk illum il-bandiera tal-georgia fiha wkoll is-salib ta’ San Ġorġ.

L-erba’ slalaeb l-oħra li nsibu fuq il-bandiera huma magħrufin bħala slaleb Bolnisi. Dan huwa salib lil-ponot tiegħu huma xi ftit usa min-nofs. Dan is-salib instab imnaqqax fi skrizzjoni antika ġewwa l-istess pajjiż u għalhekk jitqies ukoll bħala simbolu nazzjonali.

Sardegna

Il-bandiera tal-gżira taljana ta’ Sardegna hija l-istess bħal dik tal-georgia iżda minflok slaleb Bolnisi insibu erba’ mori b’ faxxa marbuta ma’ rashom.

Bandiera ta' Sardegna

Sal-1999 l-erba’ mori kienu jidhru fil-faxxa tgħattilhom għajnejhom u kienu jħarsu lejn in-naħa tal-arblu. F’ dik is-sena l-bandira nbidlet u l-mori ma baqgħux aktar mgħammdin u bdew iħarsu lejn in-naħa l-oħra tal-arblu iżda s-salib ta’ San Ġorġ baqa’ dejjem fin-nofs tal-bandiera.

Hemm żewġ ipoteżi dwar l-erba’ mori tal-bandiera Sarda. Jingħad li dawn huma simbolu tal-erba’ Ġudikati li kienet maqsuma fihom Sardegna bejn is-snin 851 u 864. F’ dawk is-snin kienet bdiet sistema polika ġdida f’ din il-gżira, sistema li kelha suċċess kbir u kienet ibbażata bħall-kunsilli lokali tal-lum. Ipoteżi oħra tħgid li dawk l-erba’ wċuħ suwed kienu jidhru fuq l-istandard li l-Papa Benedittu VIII, fis-sena 1015, kien ta lis-suldati ta’ Pisa biex flimkien mas-suldati ta’ Ġenova jmorru jiġġieldu kontra t-torok li riedu jaħkmu Sardegna.   Iż-żewġ ipoteżi ma għandhom l-ebda bażi storika u għalhekk ma nafux sewwasew xi jfissru dawk l-erba’ rjus tat-torok fuq il-bandiera Sarda.

Italja

Sa mis-sena 1218 il-poplu ta’ Ġenova kien juża l-bandiera ta’ San Ġorġ bħala l-bandiera tiegħu. l-istess bandiera tidher fuq l-arma ta’ dan il-lokal li fl-antik kien ukoll Repubblika għalih. Fis-sena 1811, din il-belt stat kieent taħt il-ħakma tal-Franċiżi. Napuljun biddel l-arma ta’ din il-belt. Is-salib ta’ San Ġorġ inżamm iħda fuqu ddaħħlet faxxa ħamra bi tleit naħliet tad-deheb fuqha. Sa mill-1099 San Ġorġ kien dikjart patrun ta’ Ġenova u għalhekk il-Ġenoviżi dejjem riedu li l-bandiera tal-qaddis tkun il-bandiera tagħhom.

Il-bandira tal-belt ta’ Milan hija wkoll il-bandiera ta’ San Ġorġ. Il-Milaniżi ikkupjaw lill-Ġenoviżi iżda jgħidu li l-bandiera taħghom hija dik ta’ Sant’ Ambroġ, il-qaddis patrun ta’ din il-belt. Ambroġ kien isqof ta’ Milan bejn is-sna 374 u s-sena 397. Il-bandiera bajda bis-salib aħmar ilha tintuża bħala banidra ta’ din il-belt mis-seklu X

L-arma tal-belt ta’ Bologna hioja maqsuma f’ erba partijiet. Tnejn minnhom juru l-bandiera ta’ san Ġorġ u t-tnejn l-oħra huma ta’ sfond ikħal bil-kelma LIBERTAS miktubha fuqhom. Oriġinarjament l-arma ta’ din il-belt kienet salib aħmar fuq sfond lewn il-fidda jew abjar. Din kienet l-arma tas-sena 1259. Il-Boloniżi jiftaħru li l-bandiera taħghom hija dik tal-kruċjati, iżda ma tantx nistħgu nibqgħu wisq fuq din it-tradizjoni għaleix sal-kruċjati Bologna kienet għadha ma hijiex stat awtonomu u għalhekk ma ħaditx sehem fihom bħala armata.

Il-belt tant famuża ma’ Sant Antnin għandha l-bandiera ta’ San Ġorġ bħala arma taħgha. Padova aktarx adottat din il-bandiera bħala rma taħgha fi żmien it-tmexxija ta’ Della Scale fis-seklu XIV. Tajjeb insemmu rabta oħra bejn Padova u San Ġorġ. Ħdejn il-bażilika ta’ Sant Antnin hemm l-oratorju ta’ San Ġorġ li fih freski li juru siltiet mill-ħajja u l-martirju ta’ dan il-qaddis.

Postijiet Taljani oħra li fl-arma taħghom naraw il-bandiera ta’ San Ġorġ huma Reggio Emilia, Mantova, Vercelli Alessandria, Alba, Lecco, Bobbio, Camposampiero, Chieri, Pontassieve, Varesi, Verċelli u bosta oħrajn.

Arma tal-Alfa Romeo

Arma tat-tim ta' Barċellona

Ejjew nieqfu hawn għax jekk nibdew insemmu ma nieqfu qatt, iżda tajjeb insemmu tal-aħħar. Fuq l-arma ta’ tliet timijiet tal-futbol insibu wkoll il-bandiera ta’ San Ġorġ, qed nirreferi għat-timijiet ta’ Barcellona fi Spanja u dawk tal-Milan u Ġenova fl-Italja. U forsi min qatt ma ta’ każ, anke l-arma tal-karozza Alfa Romeo fiha l-bandiera ta’ San Ġorġ fuqha.

Dawn huma ftit biss mill-postijiet li nsibu tperper fihom il-bandiera ta’ San Ġorġ, dik il-bandiera, bajda bis-salib aħmar li tidher tant sabiha mal-arbli tar-raħal tagnħa fil-jiem tal-festa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklui deher fuq il-programm tal-festa maħruġ mill-Kumitat Festi Esterni San Ġorġ Ħal Qormi, Festa2017

Tliet kelmiet maġiċi

Nhar it-13 ta’ Mejju tas-sena 2015, il-Papa Franġisku waqt li kien qed jindirizza lill-familji fl-Udjenza Ġenerali ta’ kull ġimgħa, qal illi hemm bżonn li fil-familja nibdew nużaw aktar spiss dawn it-tliet kelmiet: Jekk jogħġbok, Inroddlok ħajr u Skużani. Tassew li l-Papa kien qed jindirizza lill-familji dakinhar, iżda dan il-parir li ta huwa tajjeb għal kulħadd. F’ kull sitwazzjoni li nsibu ruħna fiha nistgħu napplikaw dan il-parir u żgur nevitaw il-problemi.

Jekk jogħġbok

Ħafna drabi nsibu rwieħna f’ sitwazzjonijiet li jew għax inkunu drajna bihom jew għax nippretenduhom bi dritt, u forsi xi drabi tabilħaqq ikollna dritt għalihom, lanqas jgħaddilna min moħħna li nitolbuhom iżda sempliċiment nistaqu għalihom. Fil-familja, t-tfal jistennew l-ikel fuq il-mejda, imma kemm-il darba jgħidlu l-kelma “Jekk jogħġbok” lil ommhom jew lil missierhom li jkunu ħejjewlhom dak li ħafna drabi jkunu staqsew għalih huma stess? Naħseb li ftit! L-istess ħaġa tgħodd fuq il-post tax-xogħol, fil-postijiet tad-divertiment u kullimkien.

Kemm tkun ħaġa isbaħ meta tmur timla l-karozza bil-petrol u meta l-ħaddiem jistaqsik kemm tgħidlu l-ammont u “Jekk jogħġbok” minkejja li dan ikun se jagħtik servizz li ser tħallas għalih! Kemm iħossu kuntent meta l-iskrivan titolbu jiktiblek ittra malajr malajr u mal-ordni tgħidlu “Jekk jogħġbok”, għalkemm dan huwa xogħolu.

Inroddlok ħajr

Ir-ringrazzjament lil xi ħadd li jagħtik servizz huwa turija ta’ gratitudni. Hawn nerġgħu ngħidu l-istess bħalma għidna fil-kaz ta’ qabel. Tassew li servizz għandu mnejn ikun dritt tagħna, tassew li servizz għandna mnejn inkunu ħallasna għalih, tassew li għandu mnejn dak li jsir magħna huwa obbligu li ħaddieħor jagħmilulna, imma l-gratitudni u l-apprezzament huma turija ta’ rispett. Bil-kelma “Grazzi” inkun qed nurik li dak li għamilt miegħi, minkejja li kien dmirek li tagħmlu, xorta qed nurik li jien grat lejk.

Fil-familji aktarx li din il-kema ftit nużawha sfortunatament. Imma mhux fid-dar biss hija skarsa din il-kelma! Fit-toroq Maltin ftit li xejn hemm lok li nużawha għax ħadd ma jċedilek, imma meta xi ħadd iħallik tgħaddi minn triq sekondarja għal triq prinċipali, billi tgħidlu “Grazzi” lil dak li jkun x’ ħa titlef? Kien propju każ bħal dan liajajrni nikteb dan l-artiklu -  mara li ċedietli biex minn triq sekondarja noħroġ għal triq prinċipali.

Forsi l-grazzi hija nuqqas ta’ formalità li teżisti fil-poplu tagħna? Fost popli oħrajn mhux hekk l-istorja. Għall-Ingliżi wara l-kelma “Thank you” hemm it-tweġiba “Welcome” jew “Don’t mention it”, it-Taljani jużaw il-kelma “Prego”, Il-Franċiżi jgħidulek “De rien” u l-Ispanjoli “De nada” filwaqt li l-Ġermaniżi jgħidulek “Bitte”. U aħna l-Maltin? Aħna donna ma għandniex kelma għal wara l-grazzi għalkemm hawn min jgħid “Ejja oqgħod” iżda din jista’ jkollha konnatazzjoni satirika wkoll.

Skużi

Li titlob skuża huwa att mhux wisq faċli. Hawn mhux qed nitkellmu dwar il-każ li wieħed jitlob lil xi ħadd iwarrab minn fejn hu biex jgħaddi hu u għalhekk jgħidlu “Skużi”. Skużi hawnhekk qed nirreferu għaliha bħala att ta’ umiltà fejn wieħed jinduna li għamel żball jew naqas. Ħalli nerġa’ ndur għall-Papa għax wara kollox hu kien issuġġerihom dawn it-tliet kelmiet. Il-Papa ssuġġerixxa l-kelma “Skużani”, iżda jien nemmen li hemm kelma oħra aktar qawwija minn “Skużani”. Din hija “Aħfirli!” Tiskuża huwa att imma l-maħfra hija att bil-wisq akbar mill-iskuża. Biex titlob maħfra huwa diffiċli aktar milli biex titlob skuża, għax titlob skuża għandu menjn ifisser li tkun wettaqt xi ħaġa bla ma kont taf li sejra tweġġa’ lil ħaddieħor, imma l-maħfra aktarx tintalab meta tkun taf sewwa li dak li għamilt kien ser iweġġa lil dak li jkun u xorta għamiltu. Mhux għax irrid nikkoreġi lill-Papa, m’ iniex daqshekk prużuntuż, imma rrid inżid il-ħsieb tiegħi ma’ tiegħu!

Għal darba oħra nerġa’ nsemmi t-toroq tagħna għax forsi dawn saru l-palk prinċipali li fuqu jinħadmu d-drammi, il-kummiedji u l-fares tal-ħajja Maltija. Hawn il-kelma “Skużi” hija rari. Nisimgħu għajat, offiżi, aġġettivi ta’ kull daqs, għamla u lewn, kliem baxx u ħażin u dagħa bl-addoċċ, imma l-kelma “Skużani” hija skarsa ħafna biex ma ngħidx ineżistenti. Mhux għax ma hemmx fejn nitolbu skużi, imma għax ma nużawhiex.

Kliem maġiku

Dawn huma tliet kelmiet żgħar li jistgħu jnaqqsu xi ftit mit-tensjoni ta’ kuljum, fid-dar, fit-triq, fuq il-post tax-xogħol, fil-postijiet tad-divetiment, u kullimkien. Il-Papa ssuġġerihom lill-familji imma żgur li jgħoddu bħal kulħadd. Jgħoddu għalina l-Maltin l-aktar issa li riesaq is-sajf fejn is-sħana taffettwa anke l-komportament tagħna. Jien sejjaħtlu kliem maġiku mhux għax huwa xi kliem speċjali iżda għax hu kliem li dak li jkun fih jara li hemm aprezzament, hemm sens ta’ edukazzjoni.

Hemm xi ċans nibdew nużah aktar?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 17 ta' Ġunju 2017

Il-bandiera

Bandiera ma hija xejn għajr biċċa drapp aktarx rettangulari li ħafna drabi tkun tperper ma’ arblu. Din hija l-bandiera – biċċa drapp, iżda s-sinifikat tagħha huwa kbir ħafna.

Frak ta’ storja

Minkejja li l-bandiera hija xi ħaġa antika ħafna l-użu tagħna kif nafuh illum mhux antik wisq. Il-leġjuni tal-armata tal-Imperu Ruman kien ikollhom biċċa drapp b’ arma fuqha, bħal ajkla jew dragun, simbolu tal-leġjun. Dawn kienu jittajjru bħalma aħna ntajru tajra (dik li hawn min isejjaħ ħamiema jew manuċċa), biss din lanqas nistgħu ngħidlu li kienet sewasew bandiera. Kienu l-kruċjati li taw bidu għall-bnadar bl-użu li nafu llum. Dawn kienu jġorru biċċa drapp ikkulurita b’ salib fuqha. Din kienet tindika minn fejn ikunu s-suldati. Fil-Medju evu bdew jidhru bnadar bl-arem tal-familja li kienu jitwaħħlu ma’ lasta biex jindikaw it-territorju ta’ xi nobbli. Fil-bidu tas-seklu XVII daħlet id-drawwa li x-xwieni jġorru bandiera li turi minn liema pajjiż ikun  dak ix-xini. Aktar tard din il-ħaġa saret obbligu u dawk il-bnadar kienu l-antenati tal-bandar nazzjonali.

Il-bandar bdew jintużaw ukoll għall-messaġġi. Qabel ma nħolqot it-tekonoloġija moderna, messaġġ kien seta’ jitwassal permezz ta’ bnadar. Inħoloq l-alfabett semaforiku li permezz ta’ żewġt ibnadar u l-pożizzjoni tal-idejn, dak li jkun jista’ jibgħat messaġġ lil ħaddieħor li jkun qed jarah mill-bogħod.

L-użu tal-bandiera lil hinn mill-ambjent militari jew marittimu beda lejn tmiem is-seklu XVIII meta beda jikber in-nazzjonaliżmu. Daħlet id-drawwa li kull stat sovran ikollu bandiera tiegħu. Biss dan ma jfissirx li qabel dan iż-żmien ma kinux jeżistu bnadar nazzjonali. Aktarx li l-ewwel bandiera nazzjonali hija dik tad-Danimarka. Il-bandiera bi sfond aħmar b’ salib abjad fuqha bdiet tintuza fl-1478 u għadha tintuża sal-lum. Din il-bandiera, bil-forma tagħha, kienet omm il-bnadar fl-Iskandinavja u pajjiżi Nordiċi oħrajn. Fuq il-mudell tagħha nħolqu l-bnadar tal-Isvezja, tan-Norveġja, tal-Finlandja, ta’ Iceland, ta’ Shetland u ta’ Orkney.

Mudell popolari ta’ bandar huma dawk bi tliet kuluri, it-trikolor. Dawn insibu minnhom kemm bl-istrixxi mindudin bħal dik ta’ Spanja kif ukoll weqfin bħal dik Taljana. L-aktar trikolor antik huwa dak Olandiż. Aktarx li kien mogħti minn Karlu Manju fis-seklu IX.

Bajda u ħamra

Aħna l-Maltin għandha t-tradizzjoni li tgħid li l-bandiera tagħna ngħatat lilna mill-Konti Ruġġieru fl-1091. Li nafu fi żgur hu li sa mill-qedem l-ilwien abjad u aħmar kienu l-ilwien marbuta ma’ artna. Il-George Cross żdied mal-bandiera Maltija wara li dan ingħata lil Malta fl-1942. Dan kien tpoġġa fuq il-bandiera f’ rokna ta’ fuq in-naħa tal-arblu. Kellu sfond kwadru ikħal taħtu. FL-1964 mal-kisba tal-Indipendenza, dan il-kwadru ikħal tneħħa u l-bandiera Maltija saret dik li nafuha llum.

Malta għandha bnadara oħra, bħal dik navali. Dih hija ħamra bis-salib tal-Kavallieri abjad f’ nofsha. Bandiera Maltija oħra hija dik tal-President tar-Repubblika. Din turi l-arma ta’ Malta fin-nofs fuq sfond ikħal b’ erba’ slaleb ta’ Malta lewn id-deheb fil-ponot tal-bandiera. Din bdiet tintuża fl-1988.

Dil-biċċa drapp!

Tabilħaqq li hija biċċa drapp imma llum hija s-simbolu tan-nazzjon sovran. Kull nazzjon jissielet biex il-bandiera tiegħu tkun tidher tperper fuq il-bini ċivili tiegħu għax din turi sovrantià u dinjità.

Bandiera hija wkoll simbolu ta’ ferħ. Għadna kemm għaddejna minn kampanja elettorali. Kemm rajna bnadar tal-partiti fil-meetings - mijiet ta’ bandar tal-partiti u bnadar Maltin jixxejru. Għax il-bandiera tagħtik ukoll identità. Niftakar meta sar il-konklavi li fih intgħażel il-papa Franġisku jien kont Ruma, qrib ħafna tal-Vatikan. Segwejt dik il-grajja minn Pjazza San Pietru. Kont ħadt il-bandiera ta’ Malta li kelli fil-kamra tiegħi u waħħaltha mal-umbrella u mat-tħabbira tal-għażla tal-Papa xejjirtha ma’ mjiiet ta’ bnadar oħra. Ghax bandiera turi wkoll is-sentimenti li nkunu qed inħossu.

Bandiera turi wkoll in-niket. B’ sens ta’ luttu l-bnadar jittajru mezz’ asta, ma jittellgħux sa fuq nett tal-arblu iżda jibqgħu sa nofsu. B’ dan il-mod jittajru l-bnadar fil-Ġimgħa l-Kbira u f’ Sibt il-Għid jew f’ jiem ta’ luttu nazzjonali. Dan huwa l-mod kif permezz ta’ bandiera nuru n-niket tagħna.

Il-bandiera tista’ wkoll tintuża bħala offiża. Dawn il-każi jseħħu meta bandiera ta’ xi nazzjon jew istituzzjoni tinħaraq, issir l-awrina jew ħmieġ uman fuqha, titqatta’ tiġi garatha l-ġebel jew jiġu sparati tiri lejha. Dawn l-atti kollha huma insulti lejn il-bandiera li tirrappreżenta nazzjon. Hemm xi postijiet fid-dinja li ħaġa bħal din hija meqjusa bħala att gravi u hija llegali biss hemm pajjiżi oħrajn li mhux illegali twettaq din il-ħaġa. Hi x’inhi hija dejjem offiża.

Forma u lewn

Ħafna drabi l-bandiera hija rettangolari b’ ratio ta’ 2:3, iżda mhux il-bnadar kollha għandhom din il-forma. Il-bnadar tal-Iżvizzera u tal-Vatikan huma kwadri anke jekk bosta drabi narawhom rettangolari bħall-oħrajn. Dik tan-Nepal għandha forma ta’ żewġ triangli fuq xulxin.

Fejn jidħlu lwien, l-aktar komuni fil-bandar huma l-aħmar, l-abjad u l-ikħal. Għal xi żmien kien hemm bandiera b’ lewn wieħed, dik tal-Libja sakemm saret ir-revoluzzjoni tal-2011. Illum l-aktar bandiera nazzjonali li fiha lwien hija dik tal-Afrika ta’ Isfel. Fiha nsibu l-iswed, l-isfar, l-aħdar, l-abjad, l-aħmar u l-ikħal.

Tiskanta kemm daqxejn ta’ ċaruta tista’ jkollha stejjer warajha!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 10 ta' Ġunju 2017

Drawwiet

Aħna l-Maltin għandna ħafna drawwiet li ma humiex wisq differenti minn dawk Taljani. Din hija ħaġa mill-aktar naturali għaliex il-qagħda ġeografika tagħna hija dik li hi u allura l-influwenza Taljana bilfors tkun kbira f’ pajjiżna. Forsi l-aktar drawwiet li ħadna mill-ġirien tagħna huma dawk marbutin mal-fidi. Bil-fors għaliex snin ilu l-kleru kollu b’ xi mod jew ieħor kien iżur l-Italja, jew bi studju jew b’ xi xogħol jew għal vakanza. Ddan kien iġib miegħu d-drawwiet u billi l-influwenza tal-Knisja fuq il-poplu kienet akbar mill-lum, id-drawwiet impurtati ġew mifruxin bla dewmien.

Issa li dħalna fix-xahar ta’ Ġunju nixtieq naqsam magħkom xi drawwiet li rajthom f’ dan ix-xahar ġewwa l-Italja li għandna mnejn ħadniehom mingħandhom.

Il-pavaljun tal-gallarija

Meta kont ngħix Napli, kont noqgħod fit-triq tal-parroċċa. It-triq kienet waħda dejqa li taqsam il-kwartier minn naħa sa oħra. Id-djar, ħafna minnhom għandhom entratura komuni, taraġ komuni u mbagħad id-djar fuq tlieta, erba’ jew ħames sulari. Illum djar bħal dawn insejħulhom flats, dari kienu jissejħu kerrejjiet. L-isem ma jibdel xejn minhom, jibqgħu dawk li huma! Issa billi l-bejt ikun maqsum bejn il-familji kollha tal-kerrejja, ma jkunx hemm post biżżejjed għall-inxir tal-ħwejjeġ, u għalhekk kulħadd jorganizza biċċtejn saratizz jew biċċtejn ħadida mal-gallarija u jorbot il-ħbula tal-inxir magħhom. Hemmhekk dak li jkun inixxef il-ħasla bla ma joqgħod jitla’ dak it-taraġ kollu. Din il-ħaġa konna u għadna nsibuha f’ xi postijiet f’ Malta wkoll.

Issa meta kien ikun hemm il-purċissjoni tal-Qalb ta’ Ġesù li toħroġ mill-parroċċa, il-ħwejjeġ minxurin mal-gallarija jagħmlu ikrah. Anke jekk dak li jkun ma jkollux ħwejjeġ minxura, il-ħbula xorta jibqgħu hemm. Illum l-inxir b’ dan il-mod sar kważi attrazzjoni turistika ta’ Napli. Intant għall-purċissjoni bis-sagrament il-ħbula tal-inxir jitgħattew bi tvalja jew purtiera sabiħa. Dan kien ifakkarni fil-faldrappa jew pavaljun li aħna l-Maltin inħobbu ndendlu mal-galalrijiet jew twieqi ta’ djarna meta tkun il-festa jew meta tgħaddi xi purċissjoni. Tgħid mhux minn Napli ġiet din id-drawwa?

F’ Corpus

Il-festa tal-Ġisem u d-Demm ta’ Ġesù bdiet propju wara miraklu Ewkaristiku li ġara fl-Italja, sewwasew ġewwa Bolsena, mhux wisq bogħod minn Ruma u qrib ħafna ta’ Orvieto. Din id-devozzjoni ma damitx ma nxterdet mhux mal-Italja biss iżda mad-dinja kollha. Issa fl-Italja waqt il-purċissjoni bis-sagrament in-nies kienet toħroġ il-qsari mill-btieħi tagħha u tpoġġihom fit-triq min fejn tkun ser tgħaddi l-purċissjoni. Kienet ukoll toħroġ it-twapet u tpoġġihom f’ nofs ta’ triq biex minn fuqhom jgħaddi s-saċerdot bl-Ewkaristija.

Din il-ħaġa konna narawha f’ kull purċissjoni Ewkaristika f’ pajjiżna u hemm fejn għadna narawha wkoll. Żgur li din id-drawwa waslet Malta mill-Italja.

Evoluzzjoni

It-tqegħid tal-fjuri u t-tapiti ingħaqdet fi drawwa waħda. F’ xi postijiet ġewwa l-Italja bdew isiru dawk li jissejħu l-infiorata, tapit tal-fjuri. Hemm bosta rħula li jagħmlu dan ix-xogħol sabiħ li jirrikjedi sengħa, ħin u paċenzja.

Infiorata popolari ħafna hija dik li ssir f’ Genzano, qrib Ruma. Dan l-avveniment jinvolvi lil dawk kollha li joqgħodu f’ dan il-post li jieħdu sehem fid-diversi attivitajiet li jinvolvi. Fil-jum ta’ Corpus, Via Belardi, it-triq priċipali f’ dan il-lokal, tinkesa b’ disinn jew aħjar tapit ta’ fjuri. Dan it-tapit ikun fih elfejn metru kwadri miksijin b’ madwar 350,000 fjura ta’ madwar 20 tip differenti, li jiffurmaw 13-il kwadru li juru xeni reliġjużi, li kull wieħed ikun fih 7 metri wisa’ b’ 14-il metru tul. Ix-xogħol fuq din l-infiorata jibda qabel. Grupp ta’ nies jibdew jaqilgħu l-petali tal-fjuri u jaħżnuhom fl-għerien għall-frisk. Kull kulur jinżamm għalih biex hekk ikunu jistgħu jsiru x-xeni bihom. L-aktar fjuri użati huma l-qronfol u l-ward, iżda mhux biss, kif għidtilkom hemm madwar 20 tip ta’ fjura differenti. Ladarba dan ix-xogħol ikun lest ikun jonqos l-aktar ħaġa importanti, it-tqegħid tal-petali f’ posthom. Jitħażżu d-disinni u x-xeni bil-ġibs mal-art u jibda x-xogħol artistiku. Issa billi hemm ilwien li ma jinstabux fil-fjuri, jiġu użati xi prodotti oħra bħal kafè jew ross jew xi ċereali oħrajn, imma kollox naturali.

Tistgħu timmaġinaw il-fwieħa ħelwa li jkun hemm fir-raħal meta l-infiorata tkun lesta!

Din id-drawwa ilha ssir aktar minn 200 sena u llum daħlet fil-kalendarju tal-post. Bosta Taljani, kif ukoll barranin iżuru dan il-post biex jitgħaxqu bil-ġmiel naturali tiegħu, jaraw din l-opra tal-arti u jgawdu ftit il-Castelli Romani. L-għada jitnaddaf kollox u qisu qatt ma kien xejn!

Din id-drawwa ġieli rajnieha f’ xi rħula f’ Malta wkoll u hija wkoll frott ta’ ħbiberiji ta’ xi rħula Maltin ma’ dawk Taljani. Min jaf il quddiem għadx ikollna xi infiorata famuża bħal dik ta’ Genzano?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 3 ta' Ġunju 2017

Messaġġ għad-dinja kollha

It-tieni parti

Wara li rajna kif il-messaġġ li l-Madonna ħalliet mat-tfal ġewwa Fatima kien ukoll immirat lejn il-Knisja Ortodossa u sa ċertu punt kien ukoll attwali għal-Lhud, illum naraw fuq fuq kif anke il-Musulmani kellhom xi ħaġa x’ jifhmu fih. Ovvjament billi dan il-messaġġ twassal f’ ambjent Kattoliku, l-aktar li jolqot kien lid-dinja Rumana. Illum nitrattaw dawn iż-żewġ reliġjonijiet kbar fid-dawl tal-messaġġ ta’ Fatima.

Iżlam

It-tmien tal-Imperu Ottoman kien ifisser ukoll l-għibien ġeo-politiku tal-Iżlam mix-xena dinjija. Kien seklu iebes għall-Iżlam madwar id-dinja, bit-taqlib  li ġab miegħu il-Jiħadiżmu li effettwa mhux biss il-pajjiżi Iżlamiċi iżda lid-dinja kollha.

Kif qal il-Papa Franġisku waqt li kien qiegħed iżur l-Eġittu, il-kwistjoni tal-Iżlam issa hija fuq nett fl-agenda tad-dinja.

L-Arċisqof Amerikan Fulton J. Sheen kien qal: “Nemmen li l-Verġni Marija għażlet li tibda’ tissejjaħ bħala ‘L-Madonna ta’ Fatima’ biex turi sinjal ta’ tama għall-Musulmani wkoll, u bix-xewqa li huma, li lilha tant juruha qima, xi darba wkoll għad jagħrfu lil Binha wkoll.”

L-Arċisqof Sheen kien jemmen li l-Madonna meta dehret fil-Portugall, għażlet post b’ isem Musulman. Fatima huwa l-isem ta’ waħda minn ulied il-Profeta Muħammed. Fatima wkoll kien l-isem ta’ prinċipessa Musulmana li wara saret Kristjana li r-raħal fil-Portugall isemma għaliha. Sheer isostni li d-dehriet ta’ Fatima ma seħħewx biss għall-konverzjoni tar-Russja iżda anke biex turi mħabbitha lill-Musulmani.

Kattoliċi

Iċ-ċentinarju ta’ Fatima jista’ jitqies bħala avveniment Kattoliku għax jagħtina dawl fuq il-ħajja tal-Knisja fis-seklu XX.

Bħalma l-Papa Ljun XIII fetaħ u mexxa l-Ġublew tas-sena 1900 madwar id-devozzjoni lejn il-Qalb ta’ Ġesù, hekk San Ġwanni Pawlu II poġġa lil Fatima fil-qalba tal-Ġublew il-Kbir tas-sena 2000. Dan il-Papa mar ġewwa Fatima fejn ibbeatifika lil Franġisku u lil Ġjaċinta Marto, tnejn mit-tfal tad-dehriet. Dan il-vjaġġ huwa ta’ importanza kbira għaliex dik is-sena l-Papa għamel biss vjaġġi apostoliċi f’ pajjiżi bibliċi: l-Eġittu, il-Ġordan u Iżreal / Palestina, u  dan tal-Portugall. F’ Ottubru tas-sena 2000, Dan il-Papa Marjan, talab li l-istatwa tal-Madonna ta’ Fatima tinġieb minn ġewwa l-Portugall għall-Vatikan. Hemm huwa ħalla it-tielet millenju f’ idejn il-Qalb Imqaddsa ta’ Marija u wettaq mill-ġdid il-konsagrazzjoni tad-dinja kollha lill-Qalb Imqaddsa, dak li kien wettaq diġà fl-1984. Dan kollu seħħ skont ix-xewqa tal-Madonna meta dehret ġewwa Fatima.

Rigward id-devozzjoni Kattolika f’ dan is-seklu ta’ Faitma nistgħu nsemmu li dan kien immarkat b’ figuri ġodda, qaddisin li għexu fi żmienna, għexu magħna, qaddisin  li nafuhom. Dan is-seklu offra tliet figuri kbar ħafna li kienu devoti tal-Qalb bla tebgħa ta’ Marija.

San Massimiljanu Kolbe, ħafna qabel  ma ħa l-martirju ġewwa l-Kamp ta’ Konċentrament f’ Auschwitz, poġġa lill-Qalb blċ tebgħa ta’ Marija fiċ-ċentru tad-devozzjoni tiegħu. Huwa wkoll iddedika lil Marija il-kunvent Franġiskan li waqqaf, l-akbar kunvent fid-dinja f’ dak iż-żmien. Huwa semma l-fuljett li kien jippubblika “Il-Kavallier tal-Immakulata”, fuljett li kellu miljuni ta’ qarrejja.

San Ġwanni Pawlu II għażel bħala motto tal-Papat tiegħu il-kliem “Totus Tuus”, kollni kemm jien tiegħek. Dan il-kliem kien indirizzat lejn Marija Santissima. Dan kien il-Papa li nħeles mill-mewt vjolenti sewwasew skont il-messaġġ tal-Madonna ta’ Fatima.

Santa Tereża ta’ Kalkutta waqt li kienet qegħda tistenna l-approvazzjoni dwar il-ħsieb tagħha li twaqqaf il-Missjunarji tal-Karità, kitbet li hija lesta tagħmel ix-xogħol tal-Madonna ta’ Fatima ġewwa l-kerrejjiet. Meta Madre Tereża mietet fl-1997, indifnet taħt statwa tal-Madonna ta’ Fatima, devozzjoni li hija dejjem kellha li saħansitra ġegħlitha twaqqaf santwarju ċkejken iddedikat lill-Madonna ta’ Fatima. Dan għamlitu xi 50 sena qabel, meta kienet għadha soru ta’ Loretu.

Bla dubju ta’ xejn, il-beatifikazzjoni u issa anke l-kanonizzazzjoni ta’ Franġisku u Ġjaċinta Marto huma sinjali ta’ Knisja li tagħraf kemm Alla għadu jibgħat qaddisin fid-dinja minkejja kollox, minkejja l-ħafna ħażin li hawn fil-globu.  Tajjeb ngħidu li l-viżjunarji ta’ Fatima huma l-iżgħar persuni li kienu kkanonizzati li ma humiex martri.

Mitt sena wara d-dehriet u l-Knisja Kattolika qegħda tgħix fiż-żmien ta’ Fatima.

Tmiem

F’ dawn ir-riflessjonijiet trattajna l-messaġġ li l-Madonna tat lid-dinja mitt sena ilu, propju fl-1917. Ma dħalniex fid-dattall tal-messaġġ anzi ftit li xejn tajt dettalji dwar il-messaġġ għaliex lġ-iskop kien li naraw li dak li ntqal mill-Madonna ġara u kien jolqot lid-dinja kollha, lil kulħadd hu x’ inhu t-twemmin reliġjuż li jħaddan. Messaġġ ta’ mitt sena ilu li għadu attwali, anzi llum nistħgu nifhmuh aktar minn seklu ilu!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 27 ta' Mejju 2017

Messaġġ għad-dinja kollha

L-ewwel parti

Il-messaġġ li mitt sena ilu l-Madonna tat lid-dinja ġewwa Fatima fil-Portugall huwa messaġġ dinji li jekk wieħed jirrifletti sewwa fuqu jara li jgħodd għal kulħadd, ikun xi jkun it-twemmin tiegħu. Hawnhekk qiegħed noffrilkom riflessjoni dwar kif dan il-messaġġ laqat lill-Insara Ortodossi, lil-Lhud, lill-Musulmani u ovvjament lill-Insara Kattoliċi. Minħabba t-tul ta’ din ir-riflessjoni qed naqsam dan l-istudju f’ żewġ partijiet.

Daħla

Iċ-ċentinarju tad-dehriet ta’ Fatima jistedinna biex nagħtu ħarsa lura lejn is-sena 1917, sena li d-dinja qadima tat postha għal waħda ġdida, waħda aktar qattiela u qerrieda.

Id-deheriet tal-Madonna ta’ Fatima għandhom rabta ma’ San Ġwanni Pawlu II u r-rebħa paċfika li saret fuq il-komuniżmu. Meta taħseb dwar il-profeziji li ntqalu fuq l-ewwel u t-tieni gwerra dinjija tinduna kemm il-fatti ġewwa Fatima mhux ta’ min jinjorahom.

Dak li nistgħu nsejħulu  “Is-seklu ta’ Fatima” kien drammatiku mhux biss għall-Komuniżmu Sovjetiku.  Is-sena 1917 biddlet anke l-attitudni reliġjuża globali, kif fil-fatt għadha tinbidel sa issa. Id-dehriet ta’ Fatima ma kienux indirizzati lejn dawn it-tibdiliet kollha, iżda ġew fi żmien meta l-ġnus kollha bdew għaddejjin minn dan it-tibdil u bdew snin ta’ taqlib.

Il-Madonna dehret lil tfal rgħajja fl-istess sena li r-revoluzzjoni Bolxevista neħħiet lit-Tżar tar-Russja mis-setgħa. Il-Verġni Marija kellmet lit-tfal dwar il-konverżjoni tar-Russja u għalhekk naraw għaqda mal-ġlieda kontra l-Komuniżmu. Bl-attentat fuq ħajjet San Ġwanni Pawlu II fit-13 ta’ Mejju 1981, nifhmu l-kliem “Il-Qalb Immakulata tiegħi tirbaħ”. Dan il-kleim nifhmuh kemm-il darba noħduh f’ kuntest storiku.

Iżda kien hemm ħafna aktar  minn hekk għaddej fl-1917. Ikkunsidra l-impatt fuq il-post tar-reliġjonijiet fil-ħwejjeġ globali.

Ortodossi

Fil-tendenza ġdida li għadha sejra sal-lum, l-1917 immarkat il-bidu ta’ seklu katastrofiku għall-Ortodossi. Ir-Rivoluzzjoni Russa u l-introduzzjoni tal-ateiżmu totali kien il-bidu ta’ lejl mudlam fuq il-Knisja Ortodossa Russa, l-akbar mill-Knejjes Ortodossi kollha. F’ dik is-sena il-Patriarkat ta’ Moska kellu madwar 300 isqof. Kwart ta’ seklu wara dawn kienu jintgħaddu fuq is-swaba ta’ id waħda. Wara li Hitler invada r-Russja f’ Ġunju 1942, Stalin xtaq jerġa’ jqajjem il-Knisja Ortodossa Russa bħala fergħa tal-Istat Kominista. Il-Komuniżmu spiċċa mir-Russja imma l-Knisja Ortodossa, fl-aktar pajjiż importanti għaliha, għadha titqatel mal-Kremlin.

Sadanittant, l-ewwel gwerra dinjija rat ukoll it-tmiem tal-Imperu Ottoman, il-Kalifat Iżlamiku kbir li kellu l-għeruq tiegħu f’ Istanbul – Kostantinopli, is-sede primarja tal-Knisja Ortodossa. Wara l-Imperu rajna l-qawmien tal-istat sekulari Tork u l-Knisja Ortodossa, fil-belt kapitali tal-istorja tagħha, bdiet titnaqqar.

Rivoluzjoni Bolxevista

Il-libertà tal-Patriarkat ta’ Kostantinopli li jmexxi lilu nnifsu, jikkontrolla dak kollu li jippossedi, iżomm is-seminarji u jaħtar il-mexxejja tal-Knisja bdiet tkun restritta. Illum in-numru ta’ Nsara Ortodossi f’ Kostantinopli huwa ta’ ftit eluf, iżgħar minn parroċċa moderna Ewropea jew Amerikana.

Minħabba l-pressjoni li l-istati għamlu fuq Moska u Kostantinopli, il-Knisja Ortodossa kellha tissielet biex tibqa’ ħajja tul is-seklu tad-dehriet ta’ Fatima. Il-konverżjoni tar-Russja li tissemma’ tassew hija marbuta mal-waqa’ tal-Komuniżmu Sovjetiku, iżda l-konverżjoni sħiħa sseħħ biss meta l-Knisja Ortodossa Russa terġa’ jkollha l-identità bħala l-pulmun tal-Lvant tal-Knisja universali.

Ġudaiżmu

Il-messaġġ ta’ Fatima ma kien immirat lejn dik li fl-1917 kienet magħrufa bħala “Il-Kwistjoni Sijonista”, iżda s-seklu ta’ Fatima kien mill-aktar drammatiku għall-poplu Lhudi. Sa ċertu punt il-messaġġ ta Fatima jitkellem dwar taqlib u paċi u hawn nistgħu naraw il-qagħda tal-Lvant Nofsani fid-dawl ta’ dan il-messaġġ u naraw kemm huwa relavanti.

Waqt li l-Imperu Ottoman kien qed jitmermer, fl-1916 il-Gran Britannja u Franza temmew il-ftehim magħruf bħala Sykes-Picot li fassal il-fruntieri tal-Lvant Nofsani u ħoloq xi stati Għarab ġodda. Illum dan il-ftehim ma għadux jgħodd għax erba’ stati li kienu protagonisti fil-ftehim ma għadhomx jiffunzjonaw sewwa: Is-Sirja, l-Iraq, il-Libja u l-Jemen. Ma nafx kemm dawn il-pajjiżi jistgħux xi darba jerġgħu lura għal li kienu.

Fil-kuntest ta’ Lvant Nofsani wara l-Imperu Ottoman, fl-1917, l-Ingliżi  ħarġu bid-dikjarazzjoni msejħa “Balfour”. Arthur James Balfour, segretarju għall-affarijeit Barranin tar-Renju Unit fi ftit kliem kiteb u wera l-possibiltà ta’ pajjiż għal-Lhud ġewwa l-art ta’ Iżrael. Dan kien ifisser ir-ritorn lejn Sion u r-ritorn tas-Sijoniżmu.

Wara 18-il seklu li fihom il-Lhud għexu mxerrdin, ir-ritorn tagħhom lejn Stat Lhudi fl-art antika ta’ Iżrael ma jistax jitqies biss bħala mossa ġeo-politika iżda hija wkoll fenomenu reliġjuż.

Kampijiet ta’ konċentrament

L-istat ta’ Iżrael kien jonqsu madwar 30 sena biex jitwaqqaf mill-Ġnus Magħquda wara li l-poplu Lhudi għadda minn wieħed mill-agħar żmien tal-istorja tiegħu – il-qerda fil-kampijiet ta’ konċentrament waqt it-tieni gwerra dinjija. It-tentattiv tal-qerda tal-Ġens Lhudi mill-Ewropa fuq naħa u l-wegħda tar-ritorn lejn l-art li tahom Abraham fuq naħa oħra, kienu jfissru li dak li nkiteb fil-Bibbja snin twal qabel, kien attwali, kien l-aħbarijiet ta’ dak iż-żmien. Ħamsin sena wara d-dikjarazzjoni Balfour seħħet il-gwerra ta’ sitt ijiem fl-1967 li fissret li l-Lhud reġgħu kienu ħielsa li jmorru Ġerusalemm u jitolbu mal-ħajt tal-bikkejja.

Il-kwistjoni bejn l-Għarab u l-Lhud kienet problema kbira għat-tiftix tal-paċi dinjija għal parti kbira mis-seklu ta’ Fatima. Mhux lakemm tasal tagħti tweġiba, imma nemmen li l-Providenza qegħda tikteb ktieb ġdid fl-istorja tal-Poplu Lhudi.

Dan l-argument jissokta. Darba oħra naraw dan il-messaġġ kif laqat id-dinja Musulmana u dik Kattolika.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 20 ta' Mejju 2017

It-tfal tal-Madonna

Ix-xbieha tal-Madonna fuq siġra u tlett itfal għarkupptejhom taħt is-siġra hija xbieha familjari għalina, l-aktar din is-sena li qegħdin niċċelebraw l-ewwel ċentinarju mid-dehriet tal-Madonna ġewwa l-medda art imsejħa Cova da Iria fir-raħal ta’ Fatima ġewwa l-Portugall. Huwa fatt kurjuż kif Marija Santissima għażlet tfal żgħar biex twassal messaġġ lid-dinja kollha. Ir-raġuni tgħidilna li kieku d-dehriet b’ messaġġ saru lil xi persuna adulta kienet tkun aktar ħaġa li nifhmuha. Iżda l-magħżulin għal dawn l-avvenimenti tas-sema kienu Luċija tifla ta’ għaxar snin, kuġinuha Franġisku li fl-ewwel dehra fit-13 ta’ Mejju 1917 kien għadu ser jagħlaq disa’ snin u oħtu Ġjaċinta ta’ seba’ snin.

Il-fatt li l-Madonna tidher lil tfal biex twassal xi messaġġ ma ġarax biss ġewwa Fatima imma insibuh f’ dehriet oħrajn. Ejjew naraw ftit xi dehriet tal-Madonna, approvati mill-Knisja li l-viżjonarji tagħhom kienu tfal.

Laus

Benoîte Rencurel kienet xebba ta’ sbatax-il sena mir-raħal Saint-Étienne-le-Laus, fi Franza. Din kienet tirgħa l-merħla tal-wieħed raġel mir-raħal stess. Kienet ilha taħdem miegħu minn meta kellha tnax-il sena. F’ Mejju tas-sena 1664, waqt li kienet tiegħa bdiet ixxomm riħa tfuħ. Bdiet iddur biex tara minn fejn kienet ġejja dik ir-riħa u sabet li l-kurċifiss li kien hemm fuq il-muntanja fejn kienet, kien qed inixxi d-demm u r-riħa tfuħ kienet ġejja minnu. Wara dan kellha bosta dehriet minn Marija Santissima. Dawn id-dehriet baqgħu sejrin sas-sena 1718, meta mietet Benoîte. Il-messaġġ li talbet il-Madonna f’ dawn id-dehriet kien biex jinbnew knisja u dar għas-saċerdoti u biex l-Insara jikkonvenrtu u jersqu aktar lejn is-sagramenti speċjalment dak tal-qrar. Dawn id-dehriet kienu uffiċjalment aċċettati mill-Isqof tad-Djoċesi fis-sena 2008.

La Salette

Fl-1846 ġewwa La Salette, raħal Franċiz, żewġt itfal kienu qed jirgħu l-merħla tal-familji tagħhom kellhom dehra ta’ “Waħda mara sabiħa”. Kien is-sibt 19 ta’ Settembru dakinhar tad-dehra. Maximin Giraud kellu ħdax-il sena filwaqt li Mélanie Calvat kellha kważi ħmistax-il sena. Il-messaġġ ta’ dawn id-dehriet Marjani kien wieħed li jħeġġeġ għall-konverżjoni u t-talb. Fl-1851 il-Papa Piju IX approva l-kult tal-Madonna ta’ La Salette.

Lourdes

Fl-1854 il-Papa Piju IX ipproklama d-domma tal-Immakulata Kunċizzjoni. Erba’ snin wara, ġewwa Masabielle, qrib ix-xmara Gave, qrib ir-raħal ta’ Lourdes fi Franza, Bernardette Soubirous, tifla ta’ erbatax-il sena kellha dehriet mill-Madonna. Kienu tmintax id-dehriet li seħħew bejn il-11 ta’ Frar u s-16 ta’ Lulju tas-sena 1858. Marija talbet li f’ dak il-post tinbena knisja u affermat id-domma ta’ fidi li Marija kienet meħlusa mid-dnub tan-nisel. Fl-1860 dawn id-dehriet kienu approvati mill-Knisja lokali.

Pontmain

Nhar is-17 ta’ Jannar, filgħaxija, żewġ aħwa subien kienu qed jgħinu lil missiehom fir-razzett meta l-kbir, Eugène Barbadette , ta’ tnax-il sena, ħareġ ftit barra. Hekk kif ħares lejn is-sema ra dehra ta’ mara sabiha. Il-mara tbissmiltu, kellha libsa kaħla bi kwiekeb tad-deheb fuqha. Huwa għajjat lil dawk li kien hemm fir-razzett biex jiġu jaraw din id-dehra huma wkoll. Ħuh Joseph ra d-dehra iżda l-kbar ma setgħu jaraw xejn. Il-ġenituri tat-tfal sejħu soru iżda lanqas din ma setgħet tara xejn iżda żewġt itfal oħra, Françoise Richer u Jeanne-Marie Lebosse bdew jaraw dik id-dehra. Issa keinu inġabru għadd ta’ persuni barra r-razzett tal-familja Barbadette u bdew jgħidu r-rużarju. Il-Madonna qalet lit-tfal biex jgħidu lil ġemgħa biex ma taqtax qalbha, (dak iż-żmien Franza keinet fi gwerra mal-Prussja) u biex titlob ħafna. Din id-dehra baqgħet magħrufa bħala l-Madonna ta-Tama. Sena wara l-Knisja tat l-approvazzjoni tagħha għal din id-devozzjoni.

Knock

Fl-1879 ġewwa Knock fl-Irlanda seħħet dehra. Kien il 21 ta’ Awwissu meta l-fattiga tal-kappillan ta’ dan ir-raħal rat dawl qawwi barra l-knisja. Dakinhar seħħet dehra ta’ Marija, San Ġużepp u San Ġwann Evanġelista. Din ma kinitx dehra li rawha t-tfal biss għaliex inġabret folla kbira titlob quddiem il-knisja. L-iżgħar persuan li rat din id-dehra kellha sittt snin filwaqt li l-akbar waħda kellha ħamsa u sebgħin sena. Il-Knisja lokali ma damitx ma approvat din id-dehra u ħeġġet id-devozzjoni lejn dan il-post.

Beauraing

Bejn Novembru tas-sena 1932 u Jannar ta’ wara ġewwa Beauraing fil-Belġju seħħew 33 dehra Marjana. Il-viżjonarji kienu Fernande Voisin ta’ ħmistax-il sena, Andree Degeimbre ta’ erbatax-il sena u oħtha Gilberte Degeimbre ta’ disa’ snin, Albert Voisin ta’ ħdax-il sena u Gilberte Voisin ta’ tlettax-il sena. Fid-29 ta’ Novembru dawn il-ħamest itfal kienu għaddejjin minn quddiem niċċa tal-Madonna ta’ Lourdes li hemm fl-istazzjon tal-ferrovija u hemm seħħet l-ewwel dehra. Kien Albert l-ewwel li ra dehra. Dehret Mara liebsa l-abjad li kellha qalb tad-deheb fuq sidirha. Marija qalet lit-tfal li hija tista’ tikkonverti lil midimbin. Fl-1949 dawn id-dehriet kienu approvati. Din id-devozzjoni tissejjaħ Il-Madonna tal-Qalb tad-Deheb.

Banneux

Fl-1933 ġewwa Banneux fil-Belġju tifla ta’ tnax-il sena kellha xi dehriet. It-tifla, Mariette Beco, kellha tmien dehriet bejn il-15 ta’ Jannar u t-2 ta’ Marzu. L-ewwel dehra seħħet meta t-tifla kienet id-dar qed tħares mit-tieqa tal-kċina ’l barra. Il-Madonna dehret liebsa l-abjad b’ faxxa kaħla madwar qaddha. Hija qalet lit-tifla “Jiena intaffilkom it-tabtija, Emmnu fija u jien nemmen fikom”. F’ waħda mid-dehriet il-Madonna talbet lit-tifla ddaħħal idejha f’ ilma ta’ nixiegħa li kien hemm u qalltilha li dak lilma kien jista’ jfejajq lin-nazzjonijiet kollha. Huwa għalhekk li din id-devozzjoni għandha żewġ isimijiet: Il-Madonna tal-foqra u l-Madonna Sultana tan-Nazzjonijiet. Fl-1949 dawn id-dehriet keinu approvati mill-Knsija Kattolika.

Dawn huma kollha dehriet Marjani li fihom kienu protagonisti t-tfal. Min jaf għalfejn? Forsi għax it-tfal jgħidu l-verità, forsi għax huma bla ħażen, forsi għax jekk jigdbu jinqabdu mill-ewwel!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa. Madonna ta' Fatima Pietà / G' Mangia 2017

Tistgħu taraw il-programm kollu

https://issuu.com/jurgenbaldacchino/docs/festafatima2017_inner

Meta tikkarga s-sħana

Ninsabu f’ nofs Mejju u bejn wieħed u ieħor f’ nofs ir-Rebbiegħa, żmien li la nistgħu ngħidu jkun ksieħ u lanqas sħana biss bħalissa resqin lejn is-sajf u nafu s-sajf Malti x’ joffri anzi din is-sena diġà doqna xi ftit mis-sajf.

Sajf u xitwa

Jien dejjem ngħid li nippreferi x-xitwa mis-sajf. Fix-xitwa l-kesħa tilbsilha imma s-sħana b’ xi mod tolqtok żgur għax veru li llum ħafna minn djarna huma armati bl-arja kkondizzjonata u l-istess huma l-karozzi, imma ħajjitna ma nistħgux ngħadduha d-dar u fil-karozza u f’ dawk il-postijiet fejn hemm l-arja kkundizzjonata biss. Naf li ħafna ma jaqblux miegħi u jien napprezza l-ġosti u l-opinjoni tagħhom. Hekk hi d-dinja, min iħobb ix-xitwa u min iħobb is-sajf. Ħaġa li rridu nifhmu hi li matul is-sena hemm żmien li nkun ferħan jien u hemm żmien li jkun ferħan ħaddieħor – hemm żmien li ngorr jien u hemm żmien li jgerger ħaddieħor. Din hija realtà li ħadd ma jista’ jgħid li mhux veru għax hija n-natura. Biex inkun ġust irrid ngħid li hemm xi ħwejjeġ li nħobbhom fl-istaġun sajfi bħalma huma l-festi tagħna u n-nuqqas ta’ karozzi fit-toroq fix-xhur li l-iskejjel ikunu magħluqin.

Tisħon ir-ras

Meta x-xemx tibda tiżeġ bil-qawwi, f’ pajjiżna għandna xi jkompli jsaħħan l-irjus. Il-festi parrokkjali ġieli jsiru areni ta’ konflitti u battibekki, ġlied, tgħajjir, insulti u ma nafx xiex aktar. Nemmen li s-sħana tas-sajf tagħna ma tikkalmax lil demmna anzi aktar tkompli tikkargah u ġieli jkun hawn min jispiċċa jaqbeż il-limitu.

Il-festi tagħna inħolqu bħala ritwal reliġjuż iżda l-evoluzzjoni tagħhom ħadd ma seta’ jżommha għaliex aħna l-Maltin għandna karattru festiv forsi xi ftit eċċeesiv. Billi l-maġġoranza tal-festi jsiru fis-sajf, is-sħana għandha mnejn  tkompli ssaħħnilna rasna u nispiċċaw immorru wisq bogħod minn dak li għalihom inħolqu l-festi tagħna. Il-kompetizzjoni bejn il-festi irrendiet li dawn il-festi jsiru dak li huma llum, patrimonju uniku ta’ livell għoli li jinkludi bosta snajja u arti. Iżda maż-żmien il-kompetizzjoni saret pika u l-pika ġieli saret għira u l-għira ġieli nbiddlet f’ mibgħeda. U hawn hu l-agħar għax il-mibgħeda u s-sħana tas-sajf jafu jkunu żewġ elementi perikolużi ħafna meta jitħalltu flimkien. Jistgħu jsiru bomba qawwija li tisplodi u għandha mnejn tweġġa’ lil bosta nies!

Mela tajjeb noqgħodu attenti biex f’ dawn il-festi niddeveru aħna u nirrispettaw lil ħaddieħor meta jkun qed jiddeverti. L-istess bħas-sajf u x-xitwa, illum tifraħ inti għax tħobb is-sajf u għada nifraħ jien għax għax ikun wasal l-istaġun li nħobb jien.

Elezzjoni ġenerali

Issa din is-sena għandna aktar xi jsaħħnilna rasna fil-bidu tas-sajf. Il-gvern sejjaħ elezzjoni ġenerali fil-bidu ta’ Ġunju. Tassew li jkun għadu ma bediex uffiċjalment is-sajf iżda s-sħana tkun bdiet. Jekk fejn jidħlu l-festi parrokkjali nsibu lil min ma jinteressawhx, f’din tal-elezzjoni ġenerali ma tantx hawn min jiġi jaqa’ u jqum minnha. L-istatistiċi dejjem urewna li l-Maltin huma l-aktar poplu Ewropew li joħroġ jivvota. Fl-ebda pajjiż Ewropew ma ssir elezzjoni u jkollha konkorrenza ta’ aktar minn 90% ta’ dawk eliġibbli għall-vot ħlief f’ pajjiżna. Dan huwa sinjal tajjeb ukoll għaliex juri li l-poplu jagħti każ u jinteressa ruħu f’ min għandu jmexxih.

L-istorja politika moderna ta’ artna hija kkarattarizzata minn żewġ partiti kbar. Xi partiti żgħar ġieli kellhom xi siġġu imma minn wara l-Indipendenza ’l hawn kienu l-Partit Laburista u l-Partit Nazzjonalista li ddominaw ix-xena politika tagħna.

Ninsabu f’ kampanja elettorali u ninsabu resqin lejn is-sajf. Il-klima politika ilha tinħass li qed tisħon, issa tibda tilħaq gradi għolja, nispera li ma jkunux eċċessivi. Elezzjoni ġenerali hija eżerċizzju l-aktar naturali f’ sistema politika demokratika u għalhekk għandha tittieħed mill-votant bħala att li fih jesprimi bi dritt l-opinjoni tiegħu. Iżda ma rridux nisew li mhux kulħadd għandu l-opinjoni politika tiegħi. Membri tal-familja tiegħi, ħuti, il-mara, uliedi, ħbiebi, il-kollegi tax-xogħol jistgħu jkunu jħaddnu kulur politiku divers minn dak tiegħi. Ma jistax ikun noqgħod niġġieled. Jien għadni dritt għall-opinjoni tiegħi u għandi nagħti dritt lilek li jkollok opinjoni differenti. Sfortunatament il-karattri tagħna l-Maltin ma tantx jifhmu dan il-kunċett! Iżda hawn erġajna għal darba oħra nġibu l-eżempju tas-sajf u x-xitwa. Min hu blu u min hu aħmar u min hu oranġjo u min aħdar u min ma nafx x’ kulur għandu! Imma għandna lkoll nirrispettaw l-opinjoni ta’ xulxin.

Ejjew ma nħallux is-sħana tas-sajf ittellifna mill-paċi. Ejjew ingawdi l-festi tagħna bil-kwiet bla insulti lil ħadd. Ejjew immorru neżerċiaw id-dritt tal-vot b’ serentità bla ma nħallu lil rasna tisħon iżżejjed minkejja li qed tikkarga s-sħana!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 13 ta' Mejju 2017

Il-Pizza

Metru pizza

Xi snin ilu kont mistieden id-dar ta’ familja ħabiba tiegħi ġewwa Napli. Ma kinitx l-ewwel darba li mort niekol għandhom iżda din id-darba kienet differenti għax konna sejrin inkunu numru kbir ta’ mistednin u familjari. Anna, il-koka u dik li stednitni ġewwa darha, x’ ħin wasalt id-dar tagħha qaltli li f’ dik il-lejla ma kienet preparat xejn għall-ikel, mhux bħalma tagħmel is-soltu, iżda kienu ordnaw ma nafx kemm-il metru pizza mingħand ħanut u kellhom iġibuha fil-post tal-ħanut stess. Qaltli li minħabba li konna ser inkunu ħafna ma setgħet issib xejn xi ssajjar u li jogħġob lil kulħadd, għax min ma jħobbx ħaġa u min ma jħobbx oħra u kieku kellha toqgħod issajjar borma differtenti għal kulħadd lanqas ħanut borom ma kien iserviha. Allura għażlet li sservi l-pizza għax din kulħadd iħobbha. U tabilħaqq li kulħadd iħobbha l-pizza għax minn xi tnax-il metru ma ħallejniex ċentimetru! Qiegħed insemmi l-metri tal-pizza għaliex Napli ssib ħwienet li jbiegħu pizza twila bejn wieħed u ieħor metru.

Ħobż ċatt

Ftira Maltija

Il-ħobż huwa wieħed mill-ikliet l-aktar antiki u l-istoriċi jaħsbu li kien diġà jittiekel fiż-żmien Neolitiku, forsi bejn 11 jew 12-il elf sena ilu. Mal-medda taż-żmien dan il-prodott beda jkun miżjud diversi ingredjenti biex jieħu togħmiet differenti. Xi arkeoloġiċi Taljani u Franċiżi sabu ġewwa l-gżira ta’ Sardegna, tip ta’ ħobż moħmi li għandu madwar 3,000 sena. Skont dawn l-istudjużi dan il-poplu kien diġà juża l-ħmira.

Il-Griegi tal-qedem kienu jsajru tip ta’ ħobż ċatt li mbagħad kienu jżidu fuqu tewm u basal. Jingħad ukoll li s-Sultan tal-Persja, Darju l-Kbir, li mexxa pajjiżu bejn wieħed u ieħor bejn is-snin 521 u 486 qabel Kristu, kien jaħmi ħobż ċatt li fuqu kien iżid ġobon u tamar. Il-poeta Virgilio, li għex fis-seklu ta’ qabel Kristu, ukoll isemmi l-ħobż li kien jittiekel ma’ ikel ieħor fil-poema tiegħu l-Eneide.

Dan it-tip ta’ ħobż ċatt insibuh spiss fil-Mediterran. Biżżejjed niftakru fil-ftira Maltija, li minkejja ssir mill-istess għaġina tal-ħobża Maltija, għandha togħma differenti ħafna. Forsi ftit huma dawk li ġielu daqu ftira midluka bil-butir hekk kif tkun għadha kif ħarġet mill-forn! Lanqas timmaġina xi tjubija fiha din l-ikla sempliċi. L-Italja għandhom il-focaccia li hija simili għall-pizza iżda mhux bit-tadam u l-ingredjenti l-oħra. Din ilha popolari f’ dik l-art sa minn żmien l-Etruski, bejn 700 u 250 sena qabel Kristu. Fin-naħa ta’ Bologna hemm id-drawwa tal-piadina, biċċa għaġina tal-ħobż moqlija fiż-żejt taż-żebbuġa u kif tkun għadha sħuna tinfetaħ b’ sikkina u tintela bil-mortadella.  Niggarantilkom li hija xi ħaġa tabilħaqq tajba. Fil-Katalunja u fi nħawi oħrajn ta’ Spanja, insibu l-coca li tixbaħ ħafna l-pizza. Dan it-tip ta’ ikel jista’ wkoll ikun forma ta’ ħelu, jiddependi mill-mili li wieħed jitfa’ fuq l-għaġina. Fil-Greċja u anke fit-Turkija huwa popolari l-ħobż ċatt li jissejjaħ pita. Dan jinfetaħ u jimtela b’ ingredjenti differenti skont il-gosti ta’ dak li jkun.

F’ xi partijiet oħra tad-dinja wkoll insibu xi ħaġa simili. Fl-Indja u fil-pajjiżi qrib bħal Pakistan, insibu l-paratha, ħobż ħafif li wkoll jista’ jintela skont ix-xewqa ta’ min ser jieklu. Naqsmu d-dinja mmorru l-Finlandja fejn għandhom ir-rieska, ħobż ċatt magħmul mix-xgħir u l-patata

Il-belt tal-pizza

Minkejja li l-pizza ssibha madwar id-dinja kollha u varjanti tagħha wieħed jista’ jsib ukoll, bħalma għidna diġà, iżda l-belt magħrufa mad-dinja kollha għal dan l-ikel hija Napli. Jingħad li l-ewwel darba li żdiedet iz-zalza tat-tadam fuq l-għaġina tal-ħobż kien madwar nofs is-seklu XVI fir-renju ta’ Napli. Dan jemmnuh in-Naplitani kollha u jiftaħru bih ukoll.

Ir-Reġina Margerita ta' Savoia

Il-pizza għamlet ukoll suċċess mal-familja rjali Taljana. Tant hu hekk li fl-1889 il-pizzar Rafel Esposito iddedika tip ta’ pizza ġdida għar-Reġina Margerita ta’ Savoia. Dan il-pizzar poġġa fuq l-għaġina tadam, mozzarella u weraq tal-ħabaq, - aħmar, abjar u aħdar sewwasew l-ilwien tal-bandiera Taljana. Minn hemm twieldet il-pizza Margerita! Dana ma jfissirx li qabel ma kinitx issir din it-tip ta’ pizza imma ma kienx jisimha hekk.  

Ehh bilħaqq! Jekk tkunu Napli u tordnaw pizza marinara, tistennewhiex bil-gambli u l-frott tal-baħar bħalma aħna mdorrijin biha hawn Malta. Għan-Naplitan marinara tfisser sempliċi, ħobż u zalza tat-tadam biss. Qed ngħidilkom mill-esperjenza! Jekk trid marinara, f’ Napli itlob Frutti di Mare!

Fil-bidu tas-seklu XX bdew jiftħu bosta pizzeriji ġewwa Napli. Xi wħud minnhom għadhom miftuħin sal-ġurnata tal-lum u jiftaħru li huma l-originali. Is-sigriet tal-pizza Naplitana ma nafx x’inhu għax kull pizzar isibu u ma jgħidu lil ħadd. Naf biss li hemm sigriet li jafu kulħadd: il-pizza ma ddumx aktar minn tliet minuti fil-forn u dan jagħmel il-pizza Naplitana dik li hi.

Fr Reno Muscat