Il-ħmar u l-karrotta

Qatt rajtu xi karikatura ta’ ħmar li jkollu  marbuta karrotta quddiemu biex dan jimxi u jipprova jilħaqha iżda billi l-karrotta tkun marbuta ma’ zokk li jkun marbut ma’ dahar il-ħmar, dal-povru annimal jimxi kemm jimxi ma jkun jista’ jilħaq qatt dik il-karrotta? Din hija karikatura iżda tirrifletti sewwa bosta sitwazzjonijiet fil-ħajja tagħna. Ħalli naraw xi ħaġa dwar il-ħmir u dwar il-karrotti imbagħad narawhom flimkien.

Il-ħmar

Illum il-ħmar huwa annimal li jinżamm għad-delizju, minkejja li naqas sewwa mit-toroq tagħna. Dan l-annimal ilu jintuża mill-bniedem fix-xogħol tiegħu għal akar minn 5,000 sena. Fil-pajjiżi sottożviluppati dan l-annimal għadu jintuża ħafna għaliex bosta drabi huwa l-mezz waħdieni ta’ trasport. Anke l-ħmir bix-xorti għax f’ pajjiż sottożviluppat ħmar aktarx jgħix bejn 12 u 15-il sena filwaqt li f’ pajjiżi oħra jgħix madwar 35 sena u għandu mnejn anke jasal san-nofs seklu.

Billi l-ħmar ġej mir-razza taż-żwiemel, dawn iż-żewġ bhejjem ġieli jitgħammru u hemm jitwieled il-bagħal. Il-ħmara tista’ titgħammar ukoll maż-żebra billi huma tal-istess razza wkoll. Bosta drabi il-bgħula jkunu sterili u jinżammu għax-xogħol aktar milli għad-delizju.

Snin ilu l-ħmar kien jidher sewwa fit-toroq ta’ pajjiżna. Minbarra li kien iwassal lil sidu fejn kien ikun irid imur, kien ukoll jaqdih waqt il-ħidma tiegħu. Tal-bigilla niftakru bil-ħmara u lil tal-ġelat l-istess. Miniex insemmi mijiet ta’ snin ilu iżda anqas minn 50 sena. Kien jiġi tal-ħaxix fit-triq tagħna bil-ħmar u ieħor ibiegħ affarijiet tad-dar bħal fliskaturi, vażuni, xkupi u ma nafx xiex aktar kien idur it-toroq bil-bagħal. Lil tal-irkotta niftakru jiġi minn Ħal Kirkop biż-żiemel imma llum il-kliem mhux fuq iż-żiemel jew il-bagħal iżda fuq il-ħmar.

Il-ħmar insibuh ukoll fil-Bibbja, bosta drabi fit-testment il-qadim u anke f’ dak ġdid fejn insibu lil Kristu riekeb felu fid-daħla tiegħu f’ Ġerusalemm. Id-drawwa tgħidilna li anke fit-twelid ta’ Kristu kien hemm ħmara fl-għar ta’ Beltem, imma ma għandna xejn ċert fuq din id-drawwa.

Il-karrotta

Din il-ħaxixa, jew aħjar għerq, aktarx oriġinat mill-Persja u aktarx li kienet titkabbar biex mill-pjanta tagħha kienu jittieħdu ż-żrieragħ.

Aħna l-aktar familjari mal-karrotta ta’ lewn orangjo iżda hawn bosta tipi ta’ karrotti bi lwien differetni, minn vjola sa abjad.  Il-karrotta ma hijiex xi pjanta delikata wisq u tikber bla ħtieġa ta’ attenzjoni żejda. Niftakar l-ewwel darba li żort l-Albanija kont bqajt impressjonat bl-ammont ta’ rgiel mal-ġenb tat-toroq li jbiegħu l-karrotti. Kienu fissruli li l-art ma tantx kienet fertili f’ ċerti nħawi imma kienet tajba biżżejjed biex jitkabbar il-karrotti fiha. Allura kulħadd kien ikabbar il-karrotti biex ibiegħhom, imma l-problema kienet li kulħadd kien ikollu l-karrotti minn tiegħu u ħadd ma kien ikollu għalfejn jixtri mingħand ħaddieħor!

Il-karrotta fiha ammont kbir ta’ ilma użda fiha wkoll xi ftit taz-zokkor, fiha ammont ta’ vitamini wkoll. Illum huma bosta dawk li jieklu l-karrotti nejjin bħala deżerta jew snack. Qatt doqtuh il-kejk tal-karrotti? Nassigurakom li huwa tajjeb ħafna u jekk idduqu lanqas tinduna li dan  ma jkunx fih zokkor iżda l-ingredent li jagħti l-ħlewwa huwa l-karrotti. Jekk xi darba doqtu naħseb li qed taqbel miegħi. Jingħad ukoll li l-karrotti huma tajbin ħafna għall-vista tal-għajnejn.

Il-ħmar u l-karrotta

Jekk il-ħmar waħdu huwa annimal li ta jew għadu jagħti għajnuna lill-bniedem u jekk il-karrotta waħdiha hija ħaxixa tajba għalina l-bnedim ukoll, meta dawn it-tnejn jitpoġġew flimkien ma tantx iħallu konnatazzjoni tajba. Bħalma għidt fil-bidu meta jpinġulek ħmar bil-karrotta quddiemu jkun ifisser li xi ħadd qed iwegħdek xi ħaġa u jibqa’ jwegħdek u inti tibqa’ timxi wara l-karrotta bla ma qatt tkun tista’ tilħaqha.

Din is-sitwazzjoni insibuha f’ bosta ambjenti fil-ħajja tagħna. Ilkoll kemm aħna xi darba jew oħra għaddejna minn xi esperjenza li wegħduna xi ħaġa u l-wegħda baqgħet fiergħa u ma twettqet qatt. Tista’ tkun wegħda mill-ħbieb, mill-familjari, mill-imgħallem tax-xogħol, mill-politku, minn xi awtorità.

Il-karrotta tista’ titpoġġa quddiem ras il-ħmar minn xi entità ta’ saħħa bħall-gvern, il-Knisja jew minn xi istituzzjoni oħra li jkollha xi ftit setgħa fuqhek. Tirrabja u tħossok trid itrritalja, imma kun af li darba biss David rebaħ lil Gulija, normalment l-istorja dejjem tkun bil-kontra.  Għalhekk l-aħjar ħaġa li tagħmel meta tinduna hu li lil dak li jkun rabatlek il-karrotta quddiem imnieħrek tibda tgħoddu ta’ li hu, iddawwar wiċċek minnu. Ftakar dejjem li m’intix l-ewwel ħmar li sibt quddiemek karrotta li qatt ma tista’ tilħaq.

Il-parir tiegħi hu li jekk tinduna li rabtulek karrotta quddiem imnieħrek, taqax għan-nassa tagħhom, timxix warajha, ħallihom isibu ħmar ieħor quddiem min idendlu l-karrotta.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 15 ta' Lulju 2017

Arti tal-meravilja

Ftit ġimgħat ilu f’ artiklu tiegħi ktibt dwar drawwiet li aħna l-Maltin addottajna mill-Italja. F’ dak l-artiklu (3 ta’ Ġunju 2017) kont semmejt l-infiorata li ssir ġewwa Genzano, dak it-tapit  ta’ fjuri li jsir għall-festa ta’ Coprus. Dan l-aħħar kont b’ xogħol l-Italja u l-aħħar jum kelli ngħaddih Ruma. Inzerta li kien iż-żmien li ssir din l-infiorata u għalhekk approfittajt ruħi u mort inżurha. Kienet esperjenza tant sabiħa li nixtieq naqsamha magħkom.

Bil-ħsieb ta’ dan l-artiklu f’ moħħi bdejt nistaqsi kif u x’ fatta. Mort l-uffiċċju tal-kunsill lokali tal-post u sibt kull għajnuna.

Għal min ma qarax l-artiklu tat-3 ta’ Ġunju, forsi dakinhar kien imħabbat bl-Elezzjoni Ġenerali, ngħidlu biss li din hija attività li ssir ġewwa Genzano di Roma fejn isir bħal tapit tal-petali tal-fjuri ta’ kull lewn li jiksi triq sħiħa. Dan isir ta’ kull sena għall-festa ta’ Corpus Christi.

Minn xhur qabel

Ix-xogħol għal din l-infiorata jieħu fit-tul. Il-Comune jagħżel it-tema għal dik is-sena. Din is-sena t-tema kienet “Talb għall-Paċi – djalogu bejn Reliġjonijiet u Kulturi”. F’ Jannar, bosta gruppi jippreżentaw disinn biex jiġi kkunsidrat mill-kunsill. Ma hemm l-ebda forma ta’ kompetizzjoni, għalhekk ma hemmx il-pika. Meta jingħażlu d-disinni kollha li jkunu sejrin jiffurmaw dan it-tapit imlewwen, jiġi kkalkulat l-ammont ta’ fjuri li jkun hemm bżonn, jaraw kemm kuluri differenti jkunu sejrin jintużaw u x’ tip ta’ fjuri jkunu jinħtieġu. Wara dan ix-xogħol jiġu ordnati l-fjuri kollha, miljuni ta’ fjuri. Din is-sena l-fjuri kollha waslu mill-belt ta’ Napli.

L-uffiċċju tal-Kunsill Lokali ta’ Genzano di Roma għandu aċċess għall-mini li hemm taħt l-art tul ir-raħal kollu. Dawn kienu jintużaw fil-medjuevu biex f’ każ ta’ xi attakk mill-għadu dak li jkun kien ikun jista’ jaħrab. Matul it-tieni gwerra dinjija dawn intużaw bħala kenn mill-attakki tal-għadu. Illum parti minnhom tintuża biex jinżammu l-petali tal-fjuri tal-infiorata.

F’ kamra qabel tinżel għal dawn il-mini jsir il-qtugħ tal-petali. Dawn jitpoġġew f’ tilari bil-qiegħ tax-xibka biex tgħaddi l-arja u jibqgħu friski. Hemmhekk wieħed jara mijiet ta’ tilari b’ petali ta’ kull lewn. Iz-zkuk tal-fjuri jintremew, iżda xi ftit minnhom jistgħu jintużaw jekk fid-disinn ikun hemm l-aħdar skur. L-aħdar l-ieħor isir bil-weraq tal-busbies.

Via Italo Belardi

It-triq li fiha ssir din il-manifestazzjoni artistika ġġib l-isem ta’ Italo Belardi. Sa 90 sena ilu din it-triq kien jisimha Via Livia. Fis-seklu XVIII, meta bdiet issir din il-manifestazzjoni din it-triq kienet l-aktar waħda wiesa’ ġewwa r-reġjun tal-Lazio. Tajjeb ngħidu li sal-1875 din l-infiorata ma kinitx issir f’ din it-triq iżda f’ waħda qribha. Din it-triq wiesa hija t-telgħa li mill-misraħ prinċipali tar-raħal twasslek sal-knijsa ta’ Santa Maria in Cima minn fejn toħroġ il-purċissjoni ta’ Corpus.

Illum l-infiorata ta’ triq Italo Belardi f’ Genzano hija appuntament annwali iżda din ma kinitx issir kull sena. Fis-seklu XIX kien hemm żewġ waqfiet ta’ dsatax-il sena kull waħda. Fis-seklu XX bdiet tkun aktar kostanti u ma saritx f’ xi snin tal-bidu tas-seklu, fl-1932, 1934, 1935 u matul it-tieni gwerra dinjija.

Ix-xogħol tal-infiorata fit-triq jibda l-Ġimgħa filgħaxija meta l-artisti li jkunu ntgħażlu jibdew jiddisinjaw il-proġett tagħhom fl-art permezz tal-ġibs abjad. Is-sibt filgħaxija jibdew jitpoġġew il-petali f’ posthom. Dan ix-xogħol jibqa’ għaddej matul il-lejl kollu u jekk ma jkunx lest jitkompla matul il-jum tas-Sibt. Kollox ikun lest sal-Ħadd filgħodu. B’ kollox isiru tlettax-il kwadru kbar, kollha maħdumin minn petali ta’ fjuri li jiffurmaw tapit wieħed tul it-triq kollha.

Artisti

Minkejja li din l-infiorata ma hijiex kompetizzjoni, xorta waħda bosta artisti jaspiraw li jkollhom ix-xorti li xi darba jew oħra xi disinn minn tagħhom ikun f’ din il-manifestazzjoni artistika. Waqt li kont qed indur din l-infiorata iltqajt u tkellimt ma’ Daniele Becherelli, wieħed mill-artisti li kellu x-xogħol ta’ biċċa mit-tapit tal-fjuri taħt idejh. Hemmhekk iltaqajt ukoll mal-artista Silvia D’ Onorio li qaltli li ftit ġimgħat ilu kienet Malta fuq xogħol ta’ infiorata. Staqsejtha fejn u qaltli li kienet ir-Rabat Għawdex biex taħdem fuq tapit tal-fjuri li sar fit-telgħa taċ-Ċittadella.

Fi kwadru ieħor kienet tidher mappa tal-Italja. F’ din il-mappa, maħduma kollha minn petali u weraq tal-busbies kienet tidher Malta. Ma kellix l-okkażjoni niltaqa’ mal-artisti li wettqu dan il-kwadru imma kelli nissodisfa ruħi b’ ritratt tax-xogħol.

Arti tal-meravilja, hekk hi din l-attività. Ħassejt li kelli naqsam magħkom din l-esperjenza għaliex aħna l- Maltin inħobbu nżuru Ruma imma forsi ftit li xejn  naħsbu biex immorru nżuru l-irħula tal-periferija, dawk lin jissejħu Castelli Romani, bħal Castel Gandolfo, Frascati, Nemi, Marino, Albano Laziale u r-raħal fejn issir din l-infiorata Genzano.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 8 ta' Lulju 2017

Dawn ir-ritratti huma tal-fotografu Angelo Sabanito u qed jiġu murija hawnhekk bil-permess ġentili tiegħu. 

Qaddisin bl-isem ta’ Filippu

Fir-raħal tagħna nagħmlu festa lill-patrun tal-Belt Rohan, San Filep ta’ Agira, u bosta Żebbuġin iġibu isem il-patrun tar-raħal. Biss dan ma huwiex l-uniku qaddis li jġib dan l-isem. Ha naraw ftit xi qaddisin oħra li wkoll iġibu l-isem ta’ Filippu.

San Filippu Appostlu

Qaddis tal-ewwel seklu. Aktarx li dan Filippu twieled ġewwa Betsaida fil-Palestina. Kien wieħed minn tal-ewwel li ssejjaħ minn Ġesù biex jimxi warajh u għażlu bħala Appostlu. Aktarx li qabel ma mexa wara l-Mulej, kien dixxiplu ta’ Ġwanni l-Battista. Minbarra dak li nsibu dwaru fl-erba’ Evanġelji, it-tradizzjoni mhux dejjem taqbel dwar xi stejjer li jingħadu dwaru. Żgur li xandar il-fidi ta’ Kristu ġewwa l-Friġja taħt l-Imperatur Domizjanu. Aktarx li kien fil-Friġja stess li Filippu ħa l-martirju billi sallbuh rasu ’l isfel. Il-knisja tiċċelebra l-festa ta’ dan l-Appostlu nhar it-3 ta’ Mejju flimkien mal-Appostlu Ġakbu ż-żgħir.

San Filippu Benizi

Dan il-qaddis twieled ġewwa Firenze l-Italja fis-sena 1233. Wara li studja l-mediċina u l-filosofija ħass is-sejħa li jingħaqad mal-Ordni tas-Servi ta’ Marija li kien twaqqaf ftit tas-snin qabel. Ingħaqad ma’ dan l-Ordni fl-1254 fejn laħaq saċerdot u aktar tard Majjistru tal-Ordni. Aktar tard huwa kien assenjat fil-kunvent ta’ Monte Senario fejn ukoll laħaq mexxej. Bħala Pirjol Ġenerali huwa kellu ħajja mimlija attività kemm fl-Italja kif ukoll barra mill-Italja. Fi żmienu l-Ordni kien għaddej minn żmien diffiċli u Filippu tħabat sakemm akkwista ittra ta’ protezzjoni appostolika għall-Ordni mingħand il-Papa Onorju IV. L-aħħar snin ta’ ħajtu huwa għaddiehom fil-kunvent ta’ Todi, wieħed mill-ifqar kunventi li kellu l-Ordni. Miet f’ dan l-istess kunvent nhar it-22 ta’ Awwissu 1285. Kien kanonizzat mill-Papa Klement X fl-1671. Il-festa tiegħu tkun iċċelebrata nhar it-22 ta’ Awwissu.

San Filippu Neri

Filippu Neri twieled ġewwa Firenze l-Italja fis-sena 1515. Missieru kien nutar u ċ-ċkejken Filippu studja biex jilħaq hu wkoll nutar. Ġewwa Firenze, fil-kunvent Dumnikan ta’ San Marco kien hemm Fra Girolamo Savonarola li ħalla influenza kbira fuq Neri. Kien influenzat ukoll mill-patrijiet Benedittini ta’ Montecassino. Ta’ tmintax-il sena ħalla Firenze u mar jgħix Ruma għal sbatax-il sena fejn studja l-filosofija u t-teoloġija u ħadem bħala skrivan. Kien jikteb ukoll għadd ta’ poeżiji. Fl-1538 huwa beda jaħdem maż-żgħażagħ ta’ Ruma u waqqaf għaqda ta’ lajċi li kienu jiltaqgħu biex jagħmlu ħin ta’ adorazzjoni u biex jgħinu lill-pellegrini u l-morda li jkunu Ruma. Filippu kien jgħaddi ħin twil jitlob ġewwa l-katakombi ta’ San Bastjan fejn fl-1544 kellu estasi li ħallietlu marka f’ ħajtu u f’ qalbu. Fl-1551 huwa kien ordnat saċerdot u beda jgħix fid-dar ekklesjastika msejħa ta’ San Gilormu. Hemmhekk dlonk ħa fama ta’ konfessur tajjeb li kien jaf jaqra l-qlub.  Ix-xogħol maż-żgħazżagħ baqa’ jagħmlu minkejja x-xogħol l-ieħor kollu u fl-1575 waqqaf il-Kongregazzjoni tal-Oratorju. Din il-kongregazzjoni bniet knisja ġdida ġewwa Ruma li minkejja li isimha propja huwa Santa Maria in Vallicella, aktar hija magħrufa bħala Chiesa Nuova. Huwa miet fis-26 ta’ Mejju tas-sena 1595 u jinsab midfun fil-knisja magħrufa bħala Chiesa Nuova f’ Ruma. Il-festa ta’ dan il-qaddis tkun iċċelebrata fis-26 ta’ Mejju.

San Filippu ta’ Ġesù

Felipe de Las Casas Martinez twieled ġewwa l-Messiku propju ġewwa Mexico City fl-1572. Huwa daħal mal-patrijiet Franġiskani, iżda ftit wara ħalla l-ħajja reliġjuża. Beda jaħdem u mar il-Filippini, fejn għex ħajja ta’ xalar. Aktar tard reġa’ ħass x’ jiġbdu lejn il-ħajja reliġjuża u fl-1590 daħal fl-Ordni Franġiskan ġewwa Manila. Wara xi snin is-superjuri tiegħu raw li kien jista’ jiġi ordnat saċerdot iżda billi fil-Filippini ma kienx hemm Isqof, iddeċidew li jibgħatuh il-Messiku u jkun ordnat hemmhekk. Telaq minn Manila fit-12 ta’ Lulju 1596 iżda qamet maltempata u x-xini li kien fuqu spiċċa fuq il-kosta tal-Ġapun. Il-Ġappuniżi ħatfu x-xini għax beżgħu li dan kien ser jibda xi gwerra. Il-passiġieri intefgħu l-ħabs iżda Filippu u xi patrijiet oħrajn inżammu b’ għassa fuqhom ġewwa kunvent. Fit-30 ta’ Diċembru ta’ dik is-sena mill-kunvent ittieħdu f’ ħabs. Minn hawn beda l-martirju ta’ Filippu u l-bosta reliġjużi oħra sakemm ħadu l-martirju tas-salib  ġewwa Nagasaki nhar il-5 ta’ Frar 1597.  Dawn il-martri, magħrufin bħala l-Martri tal-Ġappun ġew ikkanonizzati mill-Papa Piju IX fl-1862. Il-festa ta’ San Filippu ta’ Ġesù u l-martri l-oħra tal-Ġappun tkun iċċelebrata fis-6 ta’ Frar.

San Filippu Howard 

Filippu twieled Londra l-Ingilterra fl-1557 minn familja aristokratika. Hu kien l-uniku wild ta’ Tumas, ir-raba’ Duka ta’ Norfolk. Meta fl-1559 ir-Reġina Eliżabetta I kienet inkurunata bħala sultana tal-Ingilterra u l-Irlanda, il-familja Howard abbandunat il-fidi Kattolika u ħaddnet dik Anglikana. Filippu studja l-liġi u gradwa mill-Università ta’ Cambridge fl-1576. Erba’ snin wara huwa ġie mogħti t-titlu ta’ Konti ta’ Arundel. Meta għalaq 18-il sena irranġawlu ż-żwieġ ma’ Anna Dacre, bint Lord Thomas Decre. Iż-żwieġ ma tantx kien wieħed feliċi u l-mara kienet abbandunata għal xi żmien iżda Filippu reġa’ lura lejn martu wara li sema’ taħdita minn patri Ġiżwita. Martu kienet strumentali għall-konverżjoni ta’ Filippu li seħħet fl-1584. Dak iż-żmien ma kienx faċli li l-Katoliċi jgħixu l-Ingilterra u għalhekk fl-1585 Filippu flimkien ma’ xi membri tal-familja ppruvaw jaħarbu mill-Ingilterra iżda nqabdu. Kien akkużat bi tradiment u tawh is-sentenza tal-mewt. Madanakollu s-sentenza qatt ma ġiet esegwita. Wara marda twila, huwa miet fil-ħabs fid-19 ta’ Ottubru 1595. Indifen fil-kappella tal-ħabs iżda disa’ snin wara martu u ibnu, qalgħu l-permes sbiex il-fdalijiet tiegħu jitpoġġew fil-kappella tal-kastell Arundel. Kien proklamat qaddis flimkien ma’ grupp ieħor ta’ martri mill-Ingliterra u Wales  minn Papa Pawlu VI fl-1970.

San Filippu Smaldone

Filippu twieled ġewwa Napli l-Italja fis-27 ta’ Lulju 1848. Minkejja t-taqlib u l-instabilità politika, kif ukoll l-antiklerikaliżmu li kien jirrenja f’ dawk is-snin ġewwa l-Italja, huwa għażel li jsir qassis. Minn meta kien għadu s-seminarju huwa beda ħidma biex jgħin lill-morda bil-pesta kif ukoll lill-muti u t-torox. Dak iż-żmien ma kienet teżisti l-ebda assistenza soċjali għal nies bħal dawn. Kien infettat hu stess bil-pesta u hu stess kien jgħid li kienet il-Madonna ta’ Pompei li salvatlu ħajtu.  Fl-1871 kien ordnat saċerdot f’ Napli. Hu ħalla belt twelidu u mar ġewwa Lecce fejn fl-1885, bil-għajnuna ta’ xi sorijiet  u ta’ Dun Lorenzo Aspicelia fetaħ dar għat-torox. Din id-dar aktar il quddiem kellha ssir l-ewwel dar tas-Sorijiet Sależjani tal-Qalb ta’ Ġesù, li twaqqfu minn Filippu stess.  Huwa kompla l-ħidma tiegħu ġewwa Lecce fejn ħadem ħafna mal-għomja u mal-orfni. Miet f’ Lecce stess nhar l-4 ta’ Ġunju 1923. Kien beatifikat mill-Papa San Ġwanni Pawlu II u kkanonizzat minn Papa Benedittu XVI fis-sena 2006. Il-festa tiegħu tkun iċċelebrata fl-4 ta’ Ġunju.

Hawn rajna xi wħud minn dawk il-qaddisin li jġibu l-isem tal-patrun tagħna Filippu. Hemm bosta qaddisin u beati li kellhom dan l-isem, iżda hawn tajna ħarsa ħafifa ta’xi  qaddisin tul  l-era kristjana kollha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu dher fil-programm tal-Festa San Filep Ħaż-Żebbuġ 2017, maħruġ mill-Banda 12th May

Iz-zuntier

Fil-parti l-kbira tal-knejjes insibu z-zuntier, fetħa aktarx kbira, bosta drabi quddiem il-faċċata tal-knisja. Iz-zuntier ma nsibuhx biss quddiem knejjes kbar iżda anke quddiem xi wħud mill-kappelli rurali li nsibu fil-kampanja. Insibu xi knejjes li għandhom dan l-ispazju fil-ġenb waqt li oħrajn ma għandhomx.

Ħafna drabi z-zuntier ikun xi żewġ jew tliet tarġiet ogħla mit-triq. Lanqas hawn ma għandna regola fissa għax anke f'pajjiżna nsibu dawk baxxi b' tarġa waħda u dawk b'taraġ kbir.

Origini

Għat-Taljani z-zuntier jissejjaħ "sagrato". Dan l-isem huwa wieħed xieraq ħafna għal dan il-post. Din

il-kelma ġejja mil-Latin "sacratum" li nistgħu ngħidu tfisser art ikkonsagrata. Dan l-isem mill-ewwel jagħtik x' taħseb li dak il-post huwa wieħed ta' kult u mhux post kwalunkwe. Fil-bidu tal-Knisja dan il-post kellu importanza bil-wisq akbar mil-lum. Nhar ta' Ħadd l-Insara kienu jinġabru fuq iz-zuntier qabel jiċċelebraw il-quddiesa. Meta kien jinġabar kulħadd, il-qassis kien joħroġ ibierek lill-ġemgħa li mbagħad tidhol fil-knisja għall-quddiesa.Din il-prattika spiċċat u minnflok dan ir-rit bdejna nsibu ħawt bl-ilma mbierek ħdejn il-bieb tal-knisja u kull min jidħol beda jdaħħal seba’ fih u jagħmel il-forma ta' salib fuq ġbinu. Din id-drawwa għadna nagħmluha sal-lum.

Għal xi żmien iz-zuntier kien iservi wkoll bħala ċimiterju. Għad għandna ċimiterji anke f'pajjiżna li huma quddiem xi knisja jew kappella.

Hawn xi kappelli li maz-zuntier tagħhom għandhom xi loġoġ. Aktarx li dawn ikunu kappelli li fihom insibu xi devozzjoni partikolari u għalhekk fl-imgħoddi kienu jsiru bosta pellegrinaġġi fihom. Dawn

kienu jservu biex il-pellegrini jkollhom fejn jistrieħu u jistkennu mix-xemx jew mix-xita.

Immunità

F'għadd ta’ kappelli rurali f'pajjiżna għadna naraw plakka mal-faċċata li tgħid "Non Gode l'Immunità Ecclesiastica". Tajjeb ngħidu li kien hawn żmien li bniedem f' Malta seta' jaqa' taħt il-ġuridizzjoni tal-Gran Mastru jew inkella taħt dik tal-Isqof jew tal-Inkwiżitur. Jekk dak li jkun kien ikun taħt l-Isqof, allura anke f' każi ta' qrati kien ikun iġġudikat mill-qorti tal-Isqof. Jekk bniedem taħt il-ġuridizzjoni tal-Isqof kien iwettaq xi att illegali kien jista' jmur f' post tal-Knisja u l-ġustizzja tal-istat ma kinitx tkun tista' għalih. Wieħed minn dawn il-postijiet kien ukoll iz-zuntier.

Maż-żmien din l-immunità spiċċat u għalhekk twaħħlu dawn il-plakek biex kulħadd ikun jaf li anke fuq iz-zuntier jew fil-kappella, l-id tal-liġi setgħet taqbdu u tiġġudikah ukoll.

Iz-zuntier illum

Minkejja li anke llum l-arkitettura tal-knejjes titlob li jkun hemm spazju qabel id-daħla tal-knisja, ftit li xejn fadal riti li jsiru fuqu għajr forsi t-tberik tan-nar f'Sibt il-Għid.

Illum iz-zuntier aktarx iservi għal xi ftit penzjonanti li jqattgħu siegħa fuqu jlabalbu u jirrakkuntaw stejjer ta' tfulithom.

Funerali u tiġijiet

Żewġ okkażjonijiet li fihom jintuża z-zuntier huma l-funerali u t-tiġijiet.

Wara xi funeral bosta jmorri jsellmu lill-familjari tal-mejjet jew mejta. Sa hawn ma fiha xejn ħażin, imma bosta drabi dan jispiċċa f' laqgħa soċjali biex ngħidu li ilna ma niltaqgħu, kemm għandha libsa pulita t-talija, kemm kibret it-tifla tan-neputija eċċetra. U l-katavru fil-karru jistenna d-difna u l-qassis fix-xemx jistenna din il-laqgħa soċjo-familjari tiġi fi tmiemha. Barra minn Malta s-saċerdot iwassal il-katavru sal-karru u daqshekk, imma f'pajjiżna naħsbu li s-saċerdot ma jkollux x' jagħmel!

Imbagħad xi ngħidu għat-tiġijiet? Iz-zuntier jinbidel f' palk tat-teatrin. Tapit aħmar mifrux tul iz-zuntier kollu, bżieżaq li jintelqu u jogħlew 'l fuq, karti nqattgħin irqaq jew fjuri ċkejkna maħdumin mill-karti rqaq, sufarelli, xi par bċieċen bojod, xampanja lill-għarejjes għax ikun qabadhom l-għatx matul il-quddiesa u nsomma kull ħaġa li wieħed jista' jimmaġina. Imbagħad jitlaq kulħadd u jħallu warajhom salt ħmieġ u mbarazz, zuntier donnu miżbla. X'għala biebhom, l-aqwa li ħadu gost u għamlu frattarija!

Naqbel mija fil-mija ma' dak il-kunsill lokali li ma jħallix dawn il-ħwejjeġ isiru. F'post partikolari f' Malta ma jistgħux jintefgħu karti u mbarazz ieħor fit-tiġijiet, allura ġieli jqassmu fliexken tal-ilma bis-sapun biex il-mistiednin joqgħodu jonfħu l-bżieżaq tas-sapun. Tal-inqas dawn ma jħammġux.

Imbagħad jitlaq kulħadd u jħallu warajhom salt ħmieġ u mbarazz,
zuntier donnu miżbla.

Jien nissuġġerixxi li fejn ma hemmx ordni bħal din, il-Knisja tibda titlob rata, per eżempju €50, biex il-ħmieġ li jitħalla wara t-tieġ fuq iz-zuntier jitnaddaf mill-ewwel. Biex isir dan irid jitqabbad bniedem u bniedem irid jitħallas. Is-sagristan ikollu xogħol ieħor x' jagħmel wara tieġ u mhux sew joqgħod bl-ixkupa u l-pala jnaddaf dak li ħallew warajhom dawk li issa jkunu telqu jieklu u jixorbu!

Żgur li ħaġa bħal din se tkemmex xuftejn ħafna u jgħidu li qed nissuġġerixxi aktar spejjeż għall-għarajjes. Lil min jgħid hekk ngħidlu jara sewwa fejn huma l-ispejjeż żejda. Kemm hawn min qed jaqla' l-eluf minn fuq it-tiġijiet? Mhux qed ngħid li qed jaqlagħhom ta' xejn, imma kwazi. Il-€50 għall-Knisja qed tara żejda? Aħseb ftit u tinduna li tista’ tifranka eluf jekk trid! Imma mill-Knisja kulħadd b'xejn irid daqs li kieku l-Knisja ma għandiex l-ispejjeż ukoll. Jekk fil-każ ma tkunx tridx tonfoq din ir-rata, jew tqabbad min inaddaf warajk jew għid lill-mistiednin iħallu z-zuntier nadif. Li titlaq u tħalli dik il-mandra warajk huwa att ta' egoiżmu sfrenat. Min jaf xi tgħid il-koppja kieku kellha tasal fuq iz-zuntier qabel il-funzjoni taż-żwieġ u ssib zuntier maħmuġ?

Illum għaddejna ftit ħin fuq iz-zuntier, u bħal dawk ix-xjuħ li spiss jinġabru bilqegħda fuqu, għidt dak li kelli f' moħħi u f' qalbi.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 1 ta' Lulju 2017

Mill-ħlewwa

Ftit ilu kont qed nitkellem ma’ ħabib tiegħi u qalli li z-zija tiegħu, xebba ta’ madwar 90 sena, għadha ta’ kuljum tixrob grokk anisette kif tgħid hi “għar-rieq” – jiġifieri l-ewwel ħaġa filgħodu malli tqum qabel tkun ħadet xi ħaġa x’ tixrob jew tiekol. Qalli li din il-ħaġa ilha tagħmilha snin twal u tgħid li tgħinha teħles mill-irjieħat. Issa li għadda żmien l-irjieħat, xorta ħassejtni obbligat nisma’ dak li kien qed jgħidli dan il-ħabib tiegħi, l-ewwel għax it-togħma tal-anisette inħobbha u t-tieni għax l-irjieħat iħobbu jaqbdu miegħi anke bħalissa. Il-kurżità għelbitni u mort infittex ftit dwar dan ix-xorb meqjus miz-zija ta’ sieħbi u ta’ bosta oħrajn, bħala “mirakoluż” kontra l-irjieħat.

Ix-xorb

L-anisette huwa xorb alkoħoliku li jsir billi tkun iddistillata ż-żerriegħa tal-ħlewwa. Dan ix-xorb huwa popolari ħafna fil-pajjiżi tal-Mediterran: il-Portugall, Franza, l-Italja, l-Greċja, t-Turkija, Ċipru u anke Malta. Huwa xorb aktar ħelu minn xorb ieħor li għandu bażi ta’ ħlewwa. Dan ix-xorb ma fihx likwirizja; għerq ta’ pjanta li jkun fih togħma tal-ħelu tas-sugu.

Il-ħlewwa

Matul is-snin iż-żerriegħa tal-ħlewwa kienet użata mill-bniedem għall-kura ta’ bosta mard. Hija żerriegħa li kienet prezzjuża fi żmien il-Griegi u r-Rumani tant li ġieli kienet tintuża biex biha tittħallas it-taxxa. Illum  il-ħlewwa għadha tintuża fil-kura medika, fosthom għad-diġestjoni. Te tal-ħlewwa jgħin biex jitfejjaq bronkite. Tista’ tintuża biex tikkura n-nuqqas ta’ rqad, tgħin lill-ommijiet li jkunu qed ireddgħu lill-uliedhom, tiftaħ l-aptit u tnaqqas id-dardir fl-istonku.  Wieħed jista’ jikseb dawn il-benefiċċji kollha billi jieħu grokk anisette għar-rieq, bħaz-zija tal-ħabib tiegħi! Iżda bħal kollox, l-esegerazzjoni hija ħażina. Jekk wieħed jixrob aktar milli suppost, mhux talli ma jfejjaqx il-mard li jkollu, mhux talli ma jagħmilx ġid lilu nnifsu iżda jispiċċa jisloħ griżmejh minħabba l-qawwa ta’ dan ix-xorb.

Varjazzjonijiet madwar id-dinja

Insibu għadd ta’ kwalitajiet ta’ anisette. L-aktar ħaġa komuni bejn dawn ix-xarbiet hija li meta jitħalltu mal-ilma, il-kulur trasparenti tagħhom jinbidel u jiġi abjad.

Fl-Italja nsibu s-Sambuca, tajba ħafna, li tinxtorob bħala diġestiv. Xi kultant jintefgħu xi żerriegħa tal-kafè fit-tazza u x-xorb jitqabbad għal ftit ħin. Xħin jintefa n-nar wieħed irid jistenna t-tazza tibred qabel iduq ix-xorb, li issa jkun bidel ftit it-togħma tiegħu.

Fi Franza insibu l-Pastis. Dan ix-xorb minbarra l-ħlewwa jkun fih ukoll ftit likwirizja. Kontrarjament għall-Italja dan jinxtorob bħala apertiv qabel l-ikel. Il-Pastis jintuża wkoll f’ xi riċetti Franċiżi bħalma hi il- bouillabaisse, soppa tal-ħut li hija popolari fin-nofinhar ta’ Franza.

 Fil-Greċja u f’ Ċipru nsibu x-xorb li jissejjaħ Ouzo. Jingħad li kienu l-patrijiet tal-muntanja Athos li f’ nofs is-seklu XIV bdew jipproduċu dan ix-xorb biex jixorbuh huma kif ukoll biex ibigħuh u jaqilgħu xi ħaġa biex jgħixu. Illum dan ix-xorb issibu madwar dawn iż-żewġ pajjiżi kollha u jinxtorob bħala apertiv kif ukoll ikun servut ma’ ċertu ikel, bħall-qarnita, sardin jew klamari.

Fil-pajjiżi Slavi u fil-Balkani nsibu x-xorb li jissejjaħ Mastika. Din il-kelma tfakakrni f’ xi xjuħ li l-anisette kienu jsejħulha “Maskta”, nassumi li hemm xi rabta. Minbarra l-ħlewwa, dan ix-xorb għandu l-busbies bħala ingredjent.  Fil-Bulgarija il-mastika  titħallat ma’ xorb ieħor magħmul min-nagħniegħ u jservu dan il-cocktail qabel l-ikel. Fil-Maċedonja l-mastika tinxtorob waħdeha bi ftit silġ filwaqt li fir-Rumanija hemm id-drawwa li din ix-xarba tinxtorob fit-tiġijiet u tiġi servuta ma’ platti bil-laħam tat-tiġieġ.

Fit-Turkija, l- Ażerbajġan u l-Albanija nsibu r-raki. Dan normalment isir mill-fdalijiet tal-għeneb wara li jintgħasar l-inbid, jiġi ddistillat u ġieli jintefa’ miegħu iż-żerriegħa tal-ħlewwa. Fit-Turkija r-raki jitħallat mal-mastika u jqawwi t-togħma tal-ħlewwa.

Fil-Lebanon, Israel, is-Sirja, l-Eġittu u l-Ġordan insibu x-xorb Arak, li għandu l-bażi tiegħu ż-żerriegħa tal-ħlewwa. Dan jinxtorob billi jitħallat bl-ilma. Xi wħud jixorbu din ix-xarba biex jaqtgħu l-għatx, iżda hija xarba li ħafna drabi tiġi servuta mal-laħam.

Din ix-xarba ma nsibuhiex biss fil-pajjiżi tal-Mediterran jew Ewropej biss. Fl-Amerika ta’ isfel hija popolari wkoll bħal fil-Peru, l-Argentina, il-Messiku u l-Veneżwela.

F’ Malta

F’pajjiżna l-użu tal-anisette huwa popolari wkoll. Niftakar ħanut tal-ikel antik ġewwa r-Rabat li wara l-ikel kien iservi tazza kafè bi ftit anisette fih. Din hija xarba li tkun prodotta anke lokalment u nemmen li għandha konsum tajjeb ukoll.

Kien propju l-kliem ta’ sieħbi dwar iz-zija tiegħu li tieħu grokk anisette għar-rieq li ħajjarni nfittex ftit fuq din ix-xarba. Skantajt kemm hija popolari madwar id-dinja kollha nistgħu ngħidu, b’ xi mod jew ieħor tmur fejn tmur dejjem tista’ ssib xi ħaġa qrib l-anisette. Allura inkunu fejn inkunu dejjem nistgħu nieħdu grokk għar-rieq biex inbegħdu l-irjieħat.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon fl-24 ta' Ġunju 2017

It-Transulazzjoni

Appuntament importanti fil-festa Maltija huwa dak ta’ lejlet il-festa filgħaxija, dik li tissejjaħ it-transulazzjoni fejn ir-relikwa tal-qaddis jew qaddisa tinġarr minn xi kappella fil-parroċċa jew xi artal fil-knisja parrokkjali stess għal fuq l-artal maġur biex titpoġġa għall-qima tal-pubbliku. Din hija drawwa li nsibuha fil-festa Maltija u ma jidher li tinstab fl-ebda festa oħra barra mill-gżejjer tagħna, iżda l-bidu ta’ din id-drawwa ma huwiex Malti.

Bidu

Sant' Ambroġġ

Jingħad li kien l-Isqof ta’ Milan Sant’ Ambroġ,li bejn is-snin 374 u 397 kien l-isqof ta’dik il-belt,  l-ewwel bniedem fil-Knisja Oċċidentali li fetaħ qabar ta’ martri u ħa l-fdalijiet ġewwa l-knisja u poġġiehom taħt l-artal. Fis-sena 386 tlesta l-bini ta’ knisja ġewwa Milan. Din kienet inbniet fuq xewqa tal-Isqof Ambroġ stess. Huwa ried li l-konsagrazzjoni ta’ din il-knisja issir bħalma kien isir ġewwa Ruma. F’ Ruma il-knejjes kienu jinbnew fuq l-oqbra tal-martri,iżda f’ Milan ma ġarax hekk, allura Ambroġ ħaseb biex jinġiebu l-fdalijiet ta’ San Ġervażju u San Protasju Martri u jitpoġġew fil-kripta tal-knisja.  Lejlet il-konsagrazzjoni tal-knisja saret it-transulazzjoni mill-qabar għall-knisja u saret velja ta’ talb. Aktarx li din kienet l-ewwel transulazzjoni li qatt saret. Il-knisja li semmejna, illum hija magħrufa bħala l-Bażilika ta’ Sant’ Ambroġ. Fiha għadna nsibu l-fdalijiet ta’ dawn iż-żewġ qaddisin martri kif ukoll il-fdalijiet ta’ Sant’ Ambroġ.

Din il-ħaġa jidher li niżlet tajjeb u bdiet issir kullimkien. Lejlet il-konsagrazzjoni ta’ xi knisja bdiet issir transulazzjoni bil-fdalijiet ta’ xi martri. Kienet issir purċissjoni minn xi post qrib il-knisja u matul il-lejl kienet issir velja ta’ talb. Din id-drawwa insibuha mhux biss fir-rit Latin iżda wkoll f’ dak Biżantin. Nassumu li hekk ġara lejlet is-6 ta’ Mejju, 1731 meta l-knisja parrokkjali tagħna, iddediakta lil San Ġorġ kienet ikkonsagrata lil Alla. Għandna għax nifhmu li saret it-transulazzjoni bil-relikwi tal-qaddisin Bonifaċju, Venusta u Abbundanza qabel ma dawn tpoġġew fl-artal maġġur.

Fis-seklu XVI

Il-kongregazzjoni tar-riti liturġiċi ħarġet digriet  nhar id-19 ta’ Ottubru tas-sena 1691. Dan id-digriet kien jitlob li r-relikwi tal-qaddisin ikunu esposti għall-pubbliku fil-festa tagħhom. Minn hemm bdew isiru l-purċissjonijiet bir-relikwi ġewwa r-relikwarji lejlet il-festi titulari u sekondarji. Din id-drawwa ħadet post drawwa oħra aktar antika. Qabel, f’lejlet il-festa kienet issir purċissjoni qasira b’ kurċifiss. Għadna nsibu xi kurċifissi minn dawn li kienu jintużaw għall-purċissjoni ta’ lejlet il-festa, dawn nistgħu narawhom fil-parroċċa ta’ Ħal Lija u fil-katidral tal-Imdina.

Qabel ma bdejna nsibu l-istatwi titulari tal-qaddis jew qaddisa fil-parroċċi tagħna, il-purċissjoni ta’ nhar il-festa kienet issir bir-relikwa. Din il-ħaġa ma nistgħux ngħidu li spiċċat, anzi l-aktar ħaġa importanti fil-purċissjoni tal-qaddis jew qaddisa ma hijiex l-istatwa iżda r-relika. Madankollu n-nies aktar donnha tkun ħsiebha fl-istatwa milli mir-relikwa – sfortunatament!

F’ Ħal Qormi

Sa ftit snin ilu t-transulazzjoni tal-festa ta’ San Ġorġ kienet issir madwar il-knisja parrokkjali stess. Kien hemm xi okkażjonijiet speċjali fejn din saret mill-kappella ta’ San Franġisk ta’ Paola iżda normalment  kienet issir minn fuq l-artal tal-Madonna tar-Rużarju sa fuq l-artal maġġur. Kien hemm okkażjonijiet, bħal dik taċ-ċentinarju tas-sena 2003 kif ukoll tal-275 anniversarju tal-istatrwa titulari fis-sena 2016, li t-transulazzjoni bdiet mill-kappella tal-Vitorja. Fis-sena 2009 kienet irrestawrata l-kappella ta’ Santa Marija tal-Qrejqċa u mis-sena ta’ wara t-transulazzjoni solenni ta’ San Ġorġ Martri bdiet issir minn din il-kappella u bdiet issir aktar solenni, bis-sehem tal-fratelli tal-parroċċa. Min fuq l-artal tar-Rużarju għadha ssir it-transulazzjoni nhar it-23 ta’ April.

In-nar

Billi wieħed mill-elementi importanti fil-festa Maltija huwa l-logħob tan-nar, ma jistax jonqos li waqt it-transulazzjoni ma jinħaraqx xi nar. It-transulazzjoni saret appuntament importanti għal kull għaqda tan-nar u għalhekk tipprepara programm għaliha. Tabilħaqq li lejlet il-festa l-poplu aktar jiffoka fuq il-ħarqa li tkun sejra ssir aktar tard, iżda dan ma jnaqqasx mill-importanza tal-ħarqa li ssir waqt li tkun għaddejja t-trasulazzjoni. F’ dan il-waqt inkunu nistgħu napprezzaw xogħol pirotekniku bħalma huma s-salut, varjetà ta’ murtali u murtali bil-logħob kif ukoll il-kaxxa Spanjola. Nistgħu ngħidlu li t-transulazzjoni llum għandha wkoll l-element pirotekniku tagħha li jkompli jkabbarha għaliex matulha jista’ jinħaraq xogħol li ma narawħx f’ ħin ieħor.

Mela nistgħu ngħidu li llum it-transulazzjoni saret dik li hi billi hemm bosta elementi li jiffurmawha. L-importanza ta’ din il-funzjoni hija kbira għaliex is-sens tagħha hu li l-qaddis patrun ikun milqugħ fil-knisja, ikkonsagrata lil Alla iżda taħt il-patroċinju ta’ dak il-qaddis, jew qaddisa. Mhux ta’ b’ xejn li t-transulazzjon issir b’ dik il-pompa kollha, iva għax tabilħaqq hekk jixraq.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fuq il-programm tal-Festa ta' San Ġorġ 2017 maħruġ mill-Għaqda tan-nar 23 ta' April

San Ġorġ f’ Sestu

Il-knisja ta' San Ġorġ f Sestu

Wieħed mill-komuni tal-belt ta’ Cagliari, fil-gżira ta’ Sardegna jġib l-isem ta’ Sestu. Sestu għandu lil San Ġorġ Martri bħala qaddis patrun tiegħu.

Sestu ilu abitat madwar 5,000 sena. L-isem ta’ dan il-lokal ittieħed mill-kolonna militari li hemm fir-raħal u li llum tinsab fil-knisja ta’ San Ġorġ. X’ inhi din il-kolonna militari? Minn Cagliari sa Porto Torres, ir-Rumani kienu bnew triq biex tgħaqqad il-belt mal-port. Kull tant kilometri kienu waqqfu kolonni biex jindikaw it-tul tat-triq. Dik li nsibu f’ Sestu kienet is-sitt waħda u fuqha kien hemm miktub Ad sextum lapidem, li tfisser “is-sitt ħaġra”. Mill-kelma Sextum ħareġ l-isem Sestu. Każ ieħor simili huwa l-isem ta’ komun ieħor bl-isem ta’ Quartu Sant’Elena, li  jinstab fejn hemm ir-raba’ kolonna militari.

Il-knisja ta’ San Ġorġ Martri ġewwa Sestu hija meqjusa bħala binja mill-aktar importanti fost dawk tardi-gotiċi fin-nofsinhar ta’ Sardegna għall-fatt li għadna naraw sewwa fiha strutturi primittivi. Il-parti ċentrali tal-knisja inbniet qabel is-seklu XVI filwaqt li l-kappelli tal-ġnub inbnew bejn is-seklu XVII u s-seklu XVIII. Fil-knisja nsibu għadd ta’ rħam ikkulurit li jmur lura sas-seklu XVIII.

Il-knisja minn ġewwa

Din il-knisja ma nistgħux ngħidu li rat tibdil fil-kostruzzjoni tagħha u għalhek l-istil tardi-gotiku għadu jidher sewwa. Il-kappelli tal-ġnub kif ukoll is-sagristija għandhom laqta kostruttiva gotika, iżda lanqas huwa l-gotiku li nafu bih f’ diversi pajjiżi oħra. Fuq barra tal-knisja hija aktarx ta’ stil lixx b’ elementi gotiċi. Fuq  il-bieb prinċipali nsibu basso riliev ta’ San Ġorġ jitqabad mad-dragun u aktar il fuq insibu t-tieqa tonda , sinonima mal-bini gotiku.  Il-kampnar jinstab fuq in-naħa tal-lemin tal-faċċata. Dan il-kampnar inbena fuq ordni tal-Arċisqof  Alonso Laso Cedeno bejn l-1597 u l-1601. Fis-sena 1613 żdiedet il-parti ta’ fuq ta’ dan il-kampnar.

Billi Sestu jinsab fit-triq bejn il-port u l-belt ta’ Cagliari, inħasset il-ħtieġa li jitwaħħal arloġġ fil-kampnar tal-knisja ta’ San Ġorġ biex jindika l-ħin lil dawk li jkunu fil-vjaġġ lejn il-belt jew lejn il-port. Dan l-arloġġ sar fis-sena 1709.

Il-kolonna li tat l-isem
 lir-raħal ta' Sestu

Fuq ġewwa tal-knisja nsibu l-apside li hija idjaq u aktar baxxa mill-kumplament tal-knisja, fuq il-lemin insibu ħames kappelli laterali filwaqt li fuq in-naħa tax-xellug insibu erbgħa biss. L-artal maġġur, il-pulptu u l-battisteru huma ta’ rħam kulurit. L-artal maġġur sar fis-sena 1707, il-pulptu sar fis-sena 1773. Il-battisteru sar fis-sena 1744 u ħa post ieħor li kien sar fl-1635. Il-kappelli laterali huma ddedikati hekk. Dawk tal-lemin, l-Assunta, imsejħa minn nies ta’ Sestu bħala Santa Marija ta’ nofs Awwissu, San Antijokju Martri, San Severu, il-Madonna ta’ Bonaria, devozzjoni Marjana popolari f’ Sardegna u l-kappella tal-Madonna tar-Rużarju. Dawk tax-xellug huma ddediakti lill-Kurċifiss, San Gejtanu, San Ġemiljanu u l-kappella tal-erwieħ.

L-artal maġġur huwa ddedikat lil San Ġorġ li lilu ssir festa kull 23 ta’ April.Fil-knisja għanda nsibu l-kolonna militari li tat l-isem lil dan ir-raħal. Din mhux minn dejjem kienet tinstab hawn ġew. Sal-1957 kienet tinsab barra iżda nħass li aktar ikun xieraq li tiddaħħal u tinżamm fil-knisja, kif fil-fatt sar. Fil-knsija hemm xi pitturi żgħar u statwa ta’ San Ġorġ li ftit li xejn huma ta’ preġju.

Illum Sestu huwa raħal ta’ madwar 20,00 ruħ u huwa maqsum f’ żewġ parroċċi, dik ta’ San Ġorġ u oħra tas-Salvatur.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-Festa ta' San Ġorġ 2017 maħruġ mill-Banda Anici Ħal Qormi

Statwa ta’ San Ġorġ fil-katidral ta’ Stokkolma

Ġewwa l-katidral Luteran tal-belt kapitali Żvediża, Stokkolma nsibu statwa ġganteska ta’ San Ġorġ fuq in-naħa tal-lemin tal-altar maġġur. Il-katidral huwa ddedikat lil San Nikola u mal-poplu Żvediż huwa aktar magħruf bħala Storkyrkan, li tfisser “il-knisja l-kbira” milli bħala l-katidral. Din il-knisja aktarx inbniet minn  Birger Jarl, il-fundatur tal-belt ta’ Stokkolma. L-ewwel riferenzi li nsibu għal din il-knisja jmorru lura sas-sena 1279 u jingħad li kienet l-unika parroċċa fuq il-ġżira Gamla Stan. (Stokkolma hija belt mibnija fuq għadd ta’ ġżejjer b’ numru ta’ pontijiet li jgħaqqduhom ). Fl-1527 din il-knisja għaddiet f’ idejn il-Knisja Protestanta Luterana u saret katidrali.

Din l-istatwa li qegħdin insemmu hija meqjusa fost l-aktar teżori famużi li fih dan il-katidral. Hija minquxa fl-injam aktarx xogħol ta’ Bernt Notke, skultur Ġermaniż li għandu bosta xogħol tiegħu fi knejjes ġewwa d-Danimarka, l-Estonja u kif qegħdin ngħidu fl-Iżveżja. Din l-istatwa inħadem fis-sena 1489 biex tfakkar il-battalja ta’ Brunkeberg li ġrat fl-10 ta’ Ottubru 1471 bejn is-suldati Żvediżi taħt it-tmexxija tal-Viċi Re Sten Sture il-kbir u l-armata Daniża taħt il-kmand tas-Sultan Christian I. Il-battalja intrebħet mit-truppi Żvediżi. Skont it-tradizzjoni, il-figura ta’ San Ġorġ hija dik ta’ Sten Sture li ta’ r-rebħa lill-art Żvediża filwaqt li d-dragun jissimbolizza lis-Sultan Christian I tad-Danimarka. Il-prinċipessa hija figura allegorika tal-Iżveżja.

Il-kavallier

Il-ġellied fuq dahar iż-żiemel huwa żagħżugħ imlibbes korazza tad-deheb. Jidher li għadu kemm qasam il-lanza tiegħu fil-ġlieda mad-dragun u għalhekk issa qiegħed jiġġieled bix-xabla. L-istatwa turi kif San Ġorġ sejjer jagħti d-daqqa mortali lid-dragun. Madwar għonq il-ġellied hemm katina b’ kaxxa ċkejkna mdendla magħha. F’ din il-kaxxa hemm relikwi fosthom ta’ San Ġorġ kif ukoll insibu nota ta’ meta din l-istatwa kienet imbierka. L-elmu tas-suldat jinsab fl-art, fuq quddiem tal-istatwa u jingħad li oriġinarjament kien hemm ukoll tarka iżda din illum ma għadiex tinstab mal-istatwa. L-istatwa tal-kavallier ma hijiex imwaħħla maż-żiemel u jingħad li kien hemm żmien li din kienet tinħareġ purċissjoni waħedha.

Iż-żiemel u d-dragun

Taħt il-kavallier jidher żiemel imlibbes xedd għani ħafna, jixbaħ l-armar taż-żwiemel li kienu jservu lir-rejiet. Fl-armar tal-bhima nsibu skulturati bosta xeni mill-Bibbja. Iż-żiemel, ixheb, jinsab fuq saqajh ta’ wara.

Id-dragun jinstab mindud minn tulu fl-art fuq dahru taħt iż-żiemel, imdawwar bi fdalijiet umani u fdalijiet ta’ ħrief li kienu jiġu offruti lilu. Id-dragun għandu kemm ġenitali maskili kif ukoll femmini, dan huwa simbolu li jfisser li l-ħażen jista’ jiġġenera lilu nnifsu. Id-dragun jidher jaqbad il-lanza maqsuma b’ siequ ta’ wara filwaqt li saqajh ta’ quddiem qegħdin jinbuttaw il fuq liż-żiemel. B’ dan il-mod il-piż taż-żiemel qiegħed jinżamm minn saqajn id-dragun.

Il-prinċipessa

Il-prinċipessa tidher liebsa l-libsa tat-tieġ u ħdejha tidher ħarufa. Kieku l-kavallier kellu jitlef din il-ġlieda, hi u dik il-ħarufa kienu jispiċċaw ikel għad-dragun. Din il-figura ma tagħmilx parti mill-istatwa iżda tinsab fuq pedestall għaliha mal-ġenb tal-istatwa l-prinċipali.  Il-pedestall tal-prinċipessa huwa forma ta’ kastell.

Pedestal

Il-pedestall tal-istatwa ta’ San Ġorġ jissielet mad-dragun fih bosta skultura li turi siltiet mill-ħajja u mill-martirju ta’ San Ġorġ. Jingħad li l-pedestall orġinali kien ħafna akbar u fih kien indifnu Sten Sture u martu kif ukoll kien fih artal.

Ftit storja

L-ispiża għal din l-istatwa laħqet is-somma ta’ 4,000 Mark, somma enormi għal dak iż-żmien. Kien ħallas għaliha  il-Viċi Re Sten Sture stess, iżda biex jilħaq is-somma mitluba kellu bżonn l-għajnuna finanzjara mingħand xi qraba. Din l-istatwa tpoġġiet f’ din il-knisja u kienet imbierka fis-sena 1489. Sten Sture miet fis-sena 1503 u ndifen fil-pedestall tal-istatwa, iżda ftit snin wara il-fdal tiegħu ttieħed minn hemm u tpoġġa fil-kjostru tal-knisja ta’ Mariefred.

Aktarx li l-ewwel post ta’ din l-istatwa kien fil-korsija tan-nofs, iżda minħabba l-qies tagħha tneħħiet minn hemm. Aktarx li daret aktar minn post wieħed f’ l-istess knisja sakemm fl-1866 tneħħiet għal kollox u tpoġġiet f’ mużew. Iżda fil-bidu tas-seklu XX din l-istatwa reġgħet sabet postha fil-katidral, fejn għadha sal-lum.

Kopji tal-bronż u tal-ġibs

Fuq l-istess gżira fejn jinsab dan il-katidral b’ din l-sitatwa, hemm pjazza li fiha kopja tal-istatwa tal-bronż. Din il-kopja inħadmet minn Otto Meyer, artist u propjetarju ta’ funderija Żvediż, fis-sena 1912. Minkejja li din hija kopja ma nistgħux ngħidu li hija replika għax xi dettalji bejn iż-żewġ statwi ma humiex l-istess, fosthom f’ din il-kopja il-kavallier huwa liebes l-elmu ġewwa rasu u l-fdalijeit tal-umani taħt id-dragun huma differenti.

Ġewwa l-knisja ta’ Santa Katerina ta’ Lixxandra f’ Lübeck fil-Ġermajna ta’ fuq, insibu kopja tal-ġibs ta’ din l-istatwa. Din inħadmet fuq ix-xewqa tal-istoriku Carl Georg Heise. Dan biddel il-knisja ta’ Santa Katerina f’ mużew li fih kopji tal-ġibs ta’ opri kbar. F’ dan il-mużew-knisja nsibu l-kopja ta’ San Ġorġ. Din inħadmet fis-sena 1926.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher fil-programm tal-Festa ta' San Ġorġ 2017 maħruġ mill-Banda San Ġorġ Martri Ħal Qormi