Ħaxixa legali

Ħanut mhux tal-ħaxix imma tal-ħaxixa

Fl-ewwel ta’ Jannar li għadda ġewwa Colorado fetħu l-ewwel ħwienet awtorizzati biex ibigħu bla nkwiet ta’ xejn il-marijuana lil dawk ta’ fuq il-21 sena. Kien hemm boom. F’ jum wieħed biss dawn il-ħwienet kellhom bejgħ ta’ miljun dollaru. Sal-lum jingħad li r-ritmu tal-bejgħ baqa’ l-istess. Dawn il-ħwienet imma ma jistgħux jidepositaw flushom f’ bank u lanqas jistgħu jinvestuhom. Il-bejjiegħa tal-ħaxixa jistgħu bil-liġi jkabbru sa 70% tal-prodott li jbiegħu. Dawn l-istess bejjiegħa ma jistgħux jitħallsu b’ ċekk jew b’ xi karta bankarja imma kollox irid isir bi flus kontanti.

Madwar 20 stat Amerikan, fosthom il-kapitlai Washington illegalizzaw b’ xi mod jew ieħor it-tkabbir, il-bejgħ jew it-tipjip tal-marijuana. Issa dak il-gvern federali li kien jikkonsidra l-cannabis bħala droga illegali ser ikollu jagħlaq għajn waħda u f’ ċerti każi jagħlaqhom it-tnejn li huma. 

Aħbar falza

Mal-ftuħ ta’ dawn il-ħwienet ġriet l-aħbar li fl-ewwel jum tagħhom kienu mietu 37 persuna b’overdose ta’ marijuana. Aħbar li dlonk ġiet miċħuda. Statistiċi juru li ħadd qatt ma miet b’overdose ta’ konsum ta’ ħaxixa. Kien ikun aħjar li min xerred dik l-aħbar kien jagħmel ftit xogħol u jara l-verità li tista’ tkun allarmanti iktar minn overdose finta.

X inhi il-verità?

Din l-istess mistoqsija li kien għamel Pilatu għamiltha jien u ppruvajt insib tweġiba għaliha. Il-verità hi li fl-Istati Uniti hemm 17-il miljun persuna li għandhom il fuq minn 12-il sena li jpejpu l-ħaxixa. Il-bejgħ tal-ħaxixa fid-19-il stat Amerikan li fihom il-ħaxixa tinbiegħ għal skop mediku laħħaq għal kważi biljun dollaru u nofs. Huwa stmat li mill-bejgħ tal-marijuana mill-ħwienet legali, l-istat ta’ Colorado sejjer idaħħal 70 miljun dollaru. Imma mistoqsija oħra li ma sibtx tweġiba għaliha hija dwar jekk hemmx xi xibka kriminali, hemmx xi organizzazzjoni korrotta, hemmx prattiċi illegali moħbija wara dan kollu. Din hija verità li tajjeb li l-poplu jkun jafha kif sar jaf iċ-ċifri li semmejt qabel.

L-Italja

Marini, is-Sindku ta' Ruma

Fl-Italja ftit jiem ilu ġew fi tmiemhom it-taħdidiet parlamentari dwar il-liġi hekk imsejħa Fini-Giovanardi li fi ftit kliem tgħid li l-abbbuż ta’ droga, tkun liema tkun, jiġi kkastigat bl-istess mod. Din il-liġi ma għaddietx mill-kmamar tad-deputati Taljani. Fl-istess jiem is-Sindku ta’ Ruma Ignazio Marini ħareġ bit-teorija li jekk ikollu tifel adolexxenti li jkun irid jesperimenta l-ħaxixa aħjar isib jixtriha b’mod legali milli jiċċappas ma’ suq ta’ kriminali. Personalment din naraha teorija “għal gol-ħajt”. Jekk ikolli tifel adolexxenti nippreferi nurih il-veduta kollha, bir-riskji kemm rigward is-saħħa kif ukoll rigward il-kondotta, milli nippreżentalu t-tentazzjoni fuq platt tal-fidda. Imma dak x’ naħseb jien, u dak li naħeb jien ftit li xejn għandu valur fejn kliem is-sindku ta’ Ruma.

Ma nistax nifhem

Ħaġa li tħawwadni u tħallini perpless għall-aħħar hija kif minn banda hemm il-ġlieda kontra d-drogi u mill-banda l-oħra ftaħna l-bieb għal-legalizzazzjoni tagħha. Ma nistax nifhem lanqas jekk bil-legalizzazzjoni tal-ħaxixa huwiex sejjer jispiċċa is-suq klandestin. Ma huwiex xi sigriet il-fatt li hemm suq klandestin fejn tidħol id-droga. Hemm min qiegħed jistaqsi diġa jekk il-prezz tal-ħaxixa huwiex ser jorħos.

Xejn mhu xejn

F’ soċjetà li ma temminx fil-valuri, f’ poplu li għalih xejn ma hu xejn, ma nieħdu xejn bi kbir li nisimgħu b’ aħbarijiet bħal dawn. Imma min għandu ftit melħ f’ moħħu bilfors jinkwieta. Illum id-drittijiet tal-minoranzi qegħdin ikunu mismugħin, u hekk għandu jkun, imma ċerti drittijiet ta’ xi minoranzi jistgħu jkunu ta’ detriment għad-drittijiet tal-maġġoranza. Hemm hi l-problema! Tajjeb li nagħtu leħen liċ-ċkejken, imma ma rridux noħonqu lill-kbir lanqas. Tajjeb li nżommu ftit il-brejkijiet għax jekk nibdew nagħtu dritt li kull min jiftaħ ħalqu sejrin nispiċċaw b’ ħafna drittijiet mgħawġin. Nistgħu nispiċċaw fil-bassezzi, fir-redikolu. Nistgħu nitilfu kull sens ta’ bilanċ u direzzjoni u nibdew ngħixu f’ ġungla ta’ drittijiet.

Din hija verità li għandna llum, verità li rridu jew ma rridux, togħġobna jew le ikollna naffaċċjawha. Verità li għandha mnejn tasal ukoll f’ pajjiżna. Għalhekk tajjeb inkunu nafu dwarha u minn issa noħolqu kuxjenza

Fr Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon, 22 ta' Frar 2014

L-Iskejjel tal-Knisja

F’pajjiżna għandna realtà, li minkejja li teżisti f’ xi pajjiżi oħra wkoll, donnha f’Malta toħloq preokkupazzjoni kbira. Qiegħed ngħid għall-iskejjel li l-Knisja ta’ Malta għandha u għall-preokkupazzjoni ta’ bosta ġenituri biex idaħħlu lill-uliedhom f’ xi waħda minn dawn l-iskejjel. Tiskanta kif hawn min jekk ibnu ma jkunx ixxurtjat biżżejjed biex ismu jitla’ bix-xorti biex jidħol f’ xi skola tal-Knisja jħossha bħala disfatta. Imma fil-fatt din ma għandhiex tkun disfatta.

Qabel u llum

Huwa fatt magħruf li sa ftit għexieren ta’ snin ilu il-livell tal-edukazzjoni f’ pajjiżna ma kienx dak li huwa llum. Student li kien jasal sas-sixth form u jirnexxielu jġib ftit A levels kien jista’ jgħid li kellu livell tajjeb biex ikun jista’ jaħdem f’ċertu xogħol. Illum ma għadiex hekk l-istorja. Illum biex wieħed ikollu livell bħal dak li qed insemmu jrid iġib lawrja mill-università. Biex nerġgħu lura għall-argument li bdejna bih ikollna ngħidu li l-Knisja f’ Malta toffri minn skejjel tan-nuna, li llum insejħulhom kindergarten, sal-livell sekondarju u ftit postijiet fis-sixth form. Għalhekk bniedem, irid jew ma jridx, biex iseġwi kors universitarju irid jinqeda bl-edukazzjoni li joffri l-istat għax il-Knisja Maltija ma għandiex università.

Min irid jistudja

Ix-xogħol waħdieni tal-istudent huwa li jistudja. Issa hawn min iwettaq xogħolu u hawn min le. Jiddependi mir-rieda ta’ dak li jkun. Tassew li l-ġenituri jkunu jixtiequ li uliedhom jistudjaw, imma fl-aħħar mill-aħħar huma l-istudenti li jħollu u jorbtu. Niftakru fil-qawl Ingliż li jgħidlek li tista’ tieħu ż-żiemel ħdejn l-ilma imma ma tistax iġġiegħlu jixrob. Naf persuni li kienu jattendu skejjel statali li llum għandhom pożizzjoni għolja u naf ukoll oħrajn li kienu jmorru skola tal-Knisja u ma laħqux il-livell ta’ dawk l-oħrajn li semmejt. Dan juri biċ-ċar kemm kollox jiddependi mill-istudent u mhux mill-iskola. Illum l-istat għandu skejjel ta’ livell daqs dawk tal-Knisja. Min irid jistudja għandu fejn! Mhux bilfors trid tkun fi skola tal-Knisja biex titgħallem. Dan huwa l-iżball ta’ bosta ġenituri Maltin. Tassew li jiena għamilt parti mill-edukazzjoni tiegħi fi skola tal-Knisja imma għandi qraba li qatt ma kienu fi skola tal-Knisja u waslu fejn kollhom jaslu wkoll.

Polemika

Kultant tqum polemika dwar id-dħul tal-istudenti fl-iskejjel tal-Knisja. Hemm xi tfal li għandhom vantaġġ fuq tfal oħra. Dawn it-tfal huma vantgaġġjati mhux għax issir xi preferenza magħhom imma għax hemm xi regoli li jpoġġuhom f’vantaġġ. Dawn huma dawk li ħuthom ikunu diġà fl-iskola tal-Knisja, tfal b’każijiet umanitarji, ulied l-għalliema jew il-ħaddiema tal-iskola u issa żdiedu wkoll xi tfal ulied imigrati li talbu kenn f’ pajjiżna.

Kienet din l-aħħar faxxa ta’ tfal li fetħet polemika kbira. Jien personalment ma narax għalfejn kien hemm bżonn din il-polemika. La l-iskejjel tal-istat huma tajbin daqs dawk tal-Knisja nemmen li dan il-pass min-naħa tal-Knisja Maltija  iktar huwa ta’ għajnuna lill-gvern milli għajnuna lill-ulied l-imigranti. Għajnuna lill-gvern għax se jkollu inqas problemi u spejjes u mhux għajnuna diretta lil dawn it-tfal għax dawn xorta kienu ser imorru fi skejjel statali u għalhekk l-edukazzjoni kienet sejra tingħatalhom xorta waħda.

Naf li mhux kulħadd ser jaqbel miegħi fuq dan il-punt u kulħadd għadnu dritt jagħmel dan.

Fr. Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 15 ta' Frar 2014

L-istat u n-Nazzjon

Il-problema tal-etniċità

Spiss nisimgħu aħbarijiet ta’ ġlied bejn poplu ta’ stat wieħed. Dan l-aħħar smajna bi ġlied u saħansitra bi mwiet li seħħew fit-toroq ta’ Kiev, il-belt kapitali tal-Ukrajna. Forsi l-aħbarijiet li jaslu għandna l-aħħar, inessuna xi ftit minn dawk li nkunu smajna bihom qabel. Konflitti etniċi jew soċjo-politiċi ilna nisimgħu bihom. Niftakru fil-Baski, fil-Palestinjani, fil-Kurdi. Imma apparti l-kwistjonijiet politċi, x’inhuma l-għeruq ta’ dan kollu?

Stat u nazzjon

Mhux minn dejjem kien jeżisti l-istat kif nafuh illum. Nazzjon huwa ġens li għandu bosta ħwejjeġ komuni, bħall-ilsien, kultura, reliġjon u aktar. Stat nazzjon huwa għaqda ta’ nazzjonijiet bl-iskop li l-popli jgħixu flimkien bla ġlied. Pajjiż bħal dan jissejjaħ stat multietniku jew kultant multinazjonali. Gruppi etniċi f’ dawn il-pajjiżi jiffurmaw l-identità tagħhom skont l-ilsien li jitkemmu, bħalma nsibu fil-Belġju u fl-Iżvizzera. Tista’ tkun ir-reliġjon li tifforma grupp bħal dawn, bħalma nsibu l-gruppi tas-Sikh, tal-Musulmani u tal-Indu fl-Indja, jew inkella skont ir-razza bħall-każ tal-Afrika ta’ Isfel. Gruppi bħal dawn jippruvaw jiddistingwu ruħhom mill-bqija tal-istat.

Insibu wkoll każi fejn  l-istat ma jirikonoxxix id-diversità etnika fi ħdanu. Każi bħal dawn ma nsibuhomx f’ pajjiżi mhux demokratiċi anzi jinstabu fil-qalba taċ-ċiviltà Ewropeja bħal Franza li ma tiddistingwix bejn bniedem minn Pariġi u ieħor minn Korsika. Inkella fir-Renju Unit li għall-gvern bniedem mill-Ingilterra u ieħor mill-Iskożja huma ndaqs. Insibu wkoll stati federali bħall-Ġermanja u l-Kanada fejn is-sistema politika tagħti aktar awtonomija lill-gruppi bħalma qegħdin insemmu.

Aktar stati

Sal-bidu tat-tieni gwerra dinjija l-istati rikonoxxuti kienu madwar 75. Illum ilaħqu kważi 200. Wara l-gwerra bosta kolonji bdew jingħataw l-indipendenza. Imma kemm tabilħaqq il-qsim tal-art f’dawn il-pajjiżi li kienu kolonji sar bil-għaqal? Jekk naqbdu mappa tal-Afrika naraw li xi wħud mill-fruntieri tal-pajjiżi huma dritti donnhom maqtugħin b’ riga u lapis. Meta taħseb ftit dlonk tinduna li l-politika li intużat biex saru l-konfini ta’ dak l-istat ma ħasbitx fil-gruppi etniċi li jeżistu fl-inħawi. Insibu wkoll każi fejn inħolqu stati għal grupp etniku bħal fil-każ tal-Pakistan li nħoloq biex ikun l-istat tal-Musulmani Indjani.

Mal-waqgħa tal-Komuniżmu dawk il-pajjiżi li kienu ffurmati minn aktar minn poplu wieħed inqasmu, L-akbar qasma kienet ix-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika imma mhijiex il-qasma waħdanija. Il-Jugoslavja u ċ-Ċekoslovakkja per eżempju wkoll spiċċaw. Sa qabel is-snin 90 l-istati tad-dinja kienu madwar 175, illum 196 stat huwa rikonoxxut fuq livell internazzjonali u xi oħrajn li għandhom rikonoxximent minoritarju.

Inkwiet etniku

Ma nistgħux ninjoraw l-għadd ta’ ġlied etniku li seħħ fil-kwadru ġeo-politiku dawn l-aħħar deċenni. Nibdew insemmu? Il-Libanu, is-Sri Lanka, l-Indja, it-Timor, l-Irlanda ta’ Fuq, Ċipru, l-Eritrea, il-Burundi, in-Nikaragwa. Dawn il-konflitti jheddu l-istabilità tal-pajjiż u juru d-debbolezza tal-istruttura politika li teżisiti. Juru li ma hemmx struttura politika li kapaċi twassal li l-partijiet konċernati jsibu soluzzjoni. Bosta drabi sitwazzjoni bħal din tispiċċa b’ xeni vjolenti fil-pjazez u t-toroq. Ħafna drabi il-problema ta’ dan il-ġlied ikun l-isfond etniku tal-gruppi rivali. L-etniċità hemm min jaraha bħala rabta importanti biex stat nazzjon iżomm fuq saqajh u jimxi ’l quddiem bla ġlied, filwaqt li hemm oħrajn li jgħidu li l-etniċità ma hija xejn għajr arma politika li jużaha l-ġrupp meta jkollu bżonnha.

Hi x’inhi. Li nafu żgur hu li bil-vjolenza, bil-ġlied u t-taqbid ma qiegħed jirbaħ ħadd anzi it-telfa qegħda tkun għall-partijiet kollha

Fr Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 8 ta' Frar 2014

Il-kappillan ta’ Ħal Trintrin

L-iktar ħaġa li kienet iddejjaq lill-kappillan kienet il-ħoss tal-muniti jċekċku fil-qoffa waqt il-ġabra fil-quddiesa jew inkella il-ħoss tal-flus neżlin fil-kaxxa tal-offerti ta’ quddiem l-istatwa ta’ Sant’ Antnin waqt li kien ikun qiegħed jagħmel il-meditazzjoni. Ried jara x’ jagħmel għax dawn il-ħsejjes kienu qegħdin idejquh tassew. Qatagħha li fil-quddies ma jsirx iktar ġbir u neħħa kull kaxxa tal-offerti minn ġewwa l-knisja.

Madwar xahrejn wara wasal il-kont tad-dawl tal-knisja. Flus biex iħallas ma kellux il-kappillan u għalhekk mar bil-kont fl-uffiċċju fejn jitħallsu l-kontijiet. Kif daħal sab skrivan minn tagħna, fissirlu sewwa x’ inhi l-qagħda tiegħu u ftiehem miegħu li minflok il-flus tal-kont kien sejjer jagħmillu għaxar quddisiet għal ruħ ommu u missieru. L-iskrivan tar bil-ferħ u dlonk qabad it-timbru u ċapċap biċċa ta’ PAID daqsiex fuq il-kont. Mela l-kont tad-dawl tħallas.

Dik il-ħabta wkoll fil-knisja kien hemm żewġ ħaddiema jagħmlu xi xogħol. Meta lestew dak li kellhom jagħmlu marru fis-sagristija jfittxu l-kappillan sabiex jieħdu ħlashom. Kif rahom il-kappillan fetaħ il-kaxxarizz, ħareġ mazz santi u qasamulhom bejniethom. Qalilhom li dan kien il-ħlas tagħhom. Tant ferħu dawk il-ħadiema bis-santi tal-kappillan li minn dakinhar ma riedux aktar fus ta’ xogħolhom imma kienu jitolbu biss mazz santi. 

Wara x-xogħol tal-ħaddiema kien jeħtieġ tindifa l-knisja. Il-kappillan mar sal-ħanut tal-pjazza u għamel xirja xirjun. Ftakar ukoll li fil-lokijiet tal-knisja kienu spiċċaw is-sapun u l-karti u għalhekk ħaseb għalihom ukoll. X’ ħin tal-ħanut għamillu l-kont il-kappillan qallu li kien ser iħallsu billi jgħid ħames posti rużarju għall-bżonnijiet tiegħu. Sid il-ħanut qabad u rduppjalu x-xirja u talbu li minflok ħames posti jgħid għaxra.

Meta xi mara fqira kienet iddoqq il-qanpiena tal-bieb tad-dar tal-kappillan u titolbu l-għajnuna, dan kien idaħħalha fl-uffiċju u jibda jirrakkonta salt stejjer ta’ qaddisin. B’ dawn l-istejjer kienet timla żaqqha hi u titma’ lill-uliedha mġewħa. Ma kienx jonqos li jagħtiha xi żewġ domni wkoll biex iżżomhom għall-emerġenza.

Trinnnnnn triiinnnnn trinnnnn. Daqq l-iżverjalin biex javża lill-kappillan li kienu saru l-ħamsa ta’ filgħodu u kien sar il-ħin biex iqum u jmur jiftaħ il-knisja u jqaddes tal-ewwel. Allura dak kollu kien ħolma? Il-kont tad-dawl kien għadu ma tħallasx? U x-xirja mingħand tal-ħanut ma tpattietx bir-rużarju? Inebaħ li l-ħaddiema li lestew xogħolhom fil-knisja mazz ewro jridu u mhux mazz santi. Induna li kienet ħolma, qam mis-sodda, ħasel wiċċu, xedd s-suttana u telaq jiftaħ il-knisja bil-qalb it-tajba.

p. Reno Muscat op
6 ta' Frar 2014

Din il-kitba ma dehret fl-ebda pubblikazzjoni

Il-Peripateo ta’ Sokrate Malti

Qbadt il-gabbjetta tal-gardell, tfajtha taħt għabti, xegħelt sigarru u tlaqt il barra. Ġbidt lejn il-pjazza, fejn trid tmur? Fost il-ġimgħa ftit li xejn issib ma’ min tgħid kelma, kulħadd xogħol. Anke dawk li jirreġistraw ma jkunux jistgħu jiġu l-pjazza għax jew isibu jaqilgħu lira baxx baxx jew ikollhom joqgħodu jaħslu l-art biex il-mara tmur it-tombla jew il-coffee morning. Allura jien għandi 'l Joe, il-gardell u miegħu ngħaddi l-isbaħ nofstanhar il-pjazza. Jgħanni dal-gardell l-aħwa tiegħi! Nistħajlu l-Budaj Alla jaħfirlu.

Intfajt bilqegħda fuq bank għad-dell. Dendilt il-gabjetta ma’ tabella tat-traffiku. Kulħadd jaf li mhux suppost jidħlu karozzi minn hemm, bit-tabella u mingħajrha, imma xorta jidħlu, allura l-aħjar użu tat-tabella sar biex iżżomm il-gabjetta b’ Joe tiegħi.

Min hawn nara lil kull min jgħaddi. Għaddej il-kappillan. “Bonġu Sur Kapppillan”.  Ma jinżilli xejn dal-kappillan. Ta’ qablu kien aħjar, insomma ma tantx kien fih ħobż lanqas, imma kien aħjar. Kien dilettant tal-kaċċa u kien spiss jieqaf jgħid kelma magħna. Kien isejħilna il-barunijiet tal-pjazza għax dejjem hemm inkunu. Imma dan mhu dilettant ta xejn, la tal-kaċċa, la tan-nar, la tas-sajd. Moħħu biex jaqra l-kotba imbagħad meta jipprietka ħadd ma jifhem xejn. Aħna fuq xi kuċċarda nifhmu mela fuq dak li jgħid il-Kappillan nhar ta’ Ħadd.

Isma Joe x’itiha Alla jbierku donnu tape recorder! Ara ħa ngħamel il-qrun għax għaddej wieħed minn tal-każin l-ieħor li ma jmurx jisħituli, phu għalihom. Huma ma jaħmlunix hux, imma lanqas jien ma nniżżilhom ta. Inniżżel ħobża ta’ ratal f’ żaqqi imma wieħed mill-każin tagħhom ma nniżlux fl-istonku tiegħi.

Issa minn hawn u ftit ieħor immur nieħu birra mill-każin tal-fitbol. Filgħaxija ma nersaqx ’l hemm għax idejquni, kulħadd iridha ta’ Pele jew Maradona. Ngħid jien dawn jiġu l-każin biex jitkellmu fuq il-fitbol? Għax ma jmorrux il-grawn mela l-każin! Il-każin għal min irid jixrob qiegħed.

Ejja Joe ha mmorru, pssssiiii psssiiii psiiiii. Ara t-tifel ta’ dawk ta’ quddiemna! Sejjer l-università. Jien ma nafx kif daħal l-università daqs kemm hu njorant missieru. U jgħidu li skont iz-zokk il-fergħa u l-fula bint il-miżwed u r-razza dejjem tiġbed. U ha ngħidlek ta, fir-razza kellu injoranti ta, phuuu, allat tal-injoranti kellu. Alla jbierek x’injoranza. Daħal l-università bilkemm jaf jimxi! Veru li bil-ħbieb tasal kullimkien. Jien ngħid għalija skola ma nafx, imma noqgħod ħdejha iżda bżieq fuq imnieħri ħadd ma jagħmilli allavolja ma mortx l-università. Lanqas biss naf fejn hi! Imxi għall-birra Joe! Qed jitgħallem il-filosofija smajthom jgħidu. Filosofija?  Trid titgħallem il-filosofija? Ejja l-pjazza kuljum u professur ssir bil-garanzija. Agħmilli lager tal-ħanut!

(Reno Muscat)

din il-kitba ma dehret fuq l-ebda ġurnal imma ktibtha meta kellli l-muża tal-kitba. 4 frar 2014.

Il-Peripateo, b Sokrate u Aristotile, mhux dawk ta' Malta imma tal-Greċja.

Id-dritt tax-xandir

Il-bniedem huwa dejjem għatxan għal tagħrif ġdid, dejjem jixtieq ikun jaf x’inhu jiġri madwaru u x’ hemm lil hinn minn xtutu. Illum il-ġurnata biex tkun taf x’ qed jiġri saret l-aktar ħaġa faċli għax l-apparat li jxandrilna x’inhu jsir ma għadux it-televizjoni, ir-radju jew il-gazzetta imma sar l-ismartphone. Illum kulħadd jista’ jwassal aħbar. Biżżejjed wieħed ikun f’ post fejn jiġri inċident, dan dlonk joħroġ l-ismatphone tiegħu u jiġbed filmat ta’ dak li jkun qed jiġri u f’ radda ta salib jibgħatu fuq l-internet. Hekk saru jixxandu parti kbira tal-aħbarijiet.

Imma mhux hekk biss

Minkejja li llum kulħadd jista’ jxandar għax għandu l-mezzi f’ idejh, hemm settur li jagħmel dan ix-xogħol bħala professjoni. Dawn huma ix-xandara li jinkludu bosta rwoli, mill-fotografu sal-kittieb tal-artiklu li jakkumpanja r-ritratti tal-fotografu. Mill-editur ta’ ġurnal sal-persuna li taqra l-aħbarijeit. Dawn kif ukoll bosta oħrajn nistgħu npoġġuhom fl-istess qoffa u nittimbrawhom bħala xandara.

Il-problema tax-xandara hija li dawn it-talin jitrattaw informazzjoni fuq persuni oħrajn u mhux informazzjoni dwarhom stess. Ma huwiex possibli li kull meta xandar irid isemmi lil xi persuna joqgħod jitolbu permess biex isemmih. Li jwassal l-inforamzzjoni huwa xogħolu u għalhekk huwa obbligat jagħmlu u li jagħmlu sew. Hemm regoli morali kif dan għadnu jġib ruħu u sa fejn għadnu jasal. Ix-xandar għandu jwassal dak li jinteressa lill-pubbliku u dak li huwa totalment privat u li ma għandux x’jaqsam għandu jibqa’ mhux imxandar. Hemm każi li d-dritt tal-inforamzzjoni ma jirbaħx. Każi fejn jidħlu minorenni jew li jmorru kontra il-pudur jirbħu fuq id-dritt tal-kronaka u għalhekk ma għadhomx jiġu mxanda jew jekk jiġu mxandra dan isir bl-akbar kawtela.

Karta ta’ Nizza

Fis-sena 2000 l-Unjoni Ewropeja ħarġet il-Karta tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Din tissejjaħ Il-karta ta’ Nizza. Skont din il-Karta il-libertà tal-espressjoni għandha żewġ kunċetti, libertà li wieħed jirċievi informazzjoni u libertà li jxandar informazzjoni bla limitazzjoni, fruntieri jew indħil politiku. Sa ċertu punt dan kollu kien diġa jinstab f’ bosta kostituzjonijiet ta’ stati Ewropej, fosthom dik ta’ pajjiżna (art 41).

Xandara msawta

Mhux darba jew tnejn nisimgħu b’ każi fejn ġurnalisti jiġu mhedda, msawta jew saħansitra maqtula. Is-sena l-oħra fl-Italja biss, skont l-union taI-ġurnalisti Taljani (FNSI) u l-Ordni tal-Ġurnalisti Taljani, kien hemm 121 każ fejn ġurnalisti ġew miżmuma milli jaqdu dmirhom sewwa jew inkella kienu minaċċjati[1]. Dan biss fl-Italja. Madwar id-dinja min jaf kemm jikber in-numru.

F’pajjiżna

Riċentament smajna b’ każi anke f’ pajjiżna fejn xi ġurnalisti setgħu ħassewhom limitati fil-qadi ta’ dmirhom. Ġurnalist jiġi arrestat u jeħdulu l-mowbajl  għax intqal li ħa ritratt bih. Ġurnalist ikun arrestat għax imur jara x’ kien qed isir f’waħda mill-awli tal-qorti. Ġurnalist ieħor jiġi sfurzat biex jikxef minn fejn ġab it-tagħrif. Dawn huma tliet persuni li kienu qed iwettqu ħidmiethom biex iwasslulna dak li għandna dritt inkunu nafu. Daqs kemm hu dritt tal-ġurnalist li jinvestiga, daqshekk ieħor huwa dritt taċ-ċittadin li jkun jaf ir-riżultat tal-investigazzjoni tal-ġurnalist.

Hija tassew kontradizzjoni li minn banda rridu l-libertà, irridu d-dritt li nkunu nafu kull tentufa u mill-banda l-oħra ġieli nisimgħu li dawk li xogħolhom huwa li jiggarantulna dan id-dritt jiġu aggrediti jew miżmumin milli jwettqu ħidmiethom.

Fr. Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f In-Nazzjon 1 ta' Frar 2014

---

[1] http://www.ossigenoinformazione.it/2013/12/e-normale-avere-121-giornalisti-aggrediti-e-non-reagire-commento-35735/

Jum it-tikfira

Is-27 ta’ Jannar iffakkarna x’ ġara fil-kampijiet ta’ konċentrament

Kull nhar is-sebgħa u għoxrin ta’ Jannar niddedikaw jum li nsejħulu jum ta’ tifkira. Tifkira mhux għax għandna biex niċċelebraw xi rebħa jew xi okkażjoni speċjali, imma tifkira biex il-bniedem ma jinsa qatt x’seħħ ġewwa l-kampijiet ta’ konċentrament matul it-tieni gwerra dinjija.

Għalfejn dak il-jum?

Intgħażel dan il-jum għax kien fih li fl-1945 it-truppi Sovjetiċi, fi triqithom lejn Berlin, waslu fil-belt Pollakka ta’ Oświęcim jew kif nafuha aktar: Auschwitz. Huma sabu l-kamp ta’ konċentrament mibni min-Nażi, il-post li jħammar wiċċ l-umanità, il-barrakki li fihom seħħew uħud mill-agħar atti kriminali fid-dinja suppost ċivilizzata. Tassew li dan ma kienx il-ġenoċidju waħdieni li seħħ fl-istorja tal-bniedem, imma huwa l-aktar wieħed magħruf. It-truppi fetħu x-xatba ta’ dan il-post ta’ tant qirda biex taw il-ħelsien lil ftit li kienu għadhom fih u li kienu ħelsuha mill-mewt.

Biex ma ninsew qatt

Fl-1 ta’ Novembru, 2005, il-Ġnus Magħquda għaddiet riżoluzjoni biex fil-pajjiżi membri tal-organizzazjon  jibda jiġi mfakkar dak li spiss jissejjah is-Shoah, jiġifieri il-qerda tal-poplu Lhudi matul il-gwerra. L-ewwel darba li kien imfakkar dan il-jum kien fl-2006. L-assemblea ġenerali qalet li dan huwa jum li jfakkar dak li seħħ biex inżommu għajnejna miftuħin beraħ biex ma jerġax iseħħ. Huwa wkoll jum li jiftaħ għajnejn id-dinja dwar bosta intolleranzi li jeżisti madwarna.

Bnedmin bħalna

Il-filosofija tar-razza, jiġifieri li bejn il-bnedmin jeżistu razez differenti kienet ilha mis-snin tletin tinfirex bejn in-nażisti Ġermaniżi, u l-faxxisti Taljani kellhom jimxu fuq il-passi ta’ sħabhom.  Kien hemm min ħolom bir-razza perfetta, bir-razza li minnha ħarġu l-bnedmin imsejħin Arjani. Min kien imħallat ma’ xi razza oħra kien meqjus inpur. Imma dan it-twemmin kien wieħed falz u bla ebda bażi xjentifika għax minkejja li hawn bnedmin ta’ ġilda bajda jew sewda jew safra, fl-aħħar mill-aħħar huma lkoll tal-istess razza – ir-razza umana. Kull min huwa differenti minna ma jfissirx li ma jagħmilx parti mir-razza tagħna. Ħtija ta’ din il-filosofija id-dinja għadha ssofri minn razziżmu kultant bla sens u sfrenat. Irridu nammettu li aħna lkoll tal-istess razza u ħadd ma hu differenti minn ħadd għajr għall-aspett fiżiku.

Tifkiriet

Fil-pajjiż ġar tagħna, l-Italja, il-Lhud batew ħafna matul il-gwerra ta’ nofs is-seklu li għadda. F’ bosta bliet għad hemm irkejjen li jissejħu Getto, il-post fejn il-Lhud kienu imġegħlin jinġabru. Tkeċċew minn djarhom u ġabruhom ilkoll flimkien f’ dawn il-Getti. Sa minn qabel ma beda jkun iċċelebrat dan il-jum, xi komunitajiet ħasbu biex qrabthom maqtulin f’ xi kamp ta’ konċenterament ma jintesewx. Ruma hemm bosta minn dawn it-tifkiriet. Via della Lungara għandha rħama li tfakkar xi Lhud li kienu deportati minn dik in-naħa. Jekk tkun għaddej minn Lungotevere Tor di Nona, qrib l-ambaxxata Maltija tara lapida oħra u jekk tinzerta quddiem il-knisja ta’ San Ġwakkin fi Prati tista’ tara rħama li tfakkar meta grupp ta Lhud staħbew fuq il-bejt ta’ din il-knisja biex jaħarbu d-destin li kien hemm lest għalihom: il-kamp ta’ konċenterament! Barra minn hekk fuq bosta bankini tara plakki tar-ram li jfakkru xi persuna li kienet toqgħod hemm u waqt il-gwerra ttieħdet Auschwitz.

Għalhekk isir din it-tifkira, biex id-dinja ma tinsa qatt dak li seħħ u biex tara li ma jerġax iseħħ.

Fr Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon 25 ta' Jannar 2014

Qaddis jew le?

Pacelli Nunzju tal-Bavarja

Ftit tal-ġimgħat ilu smajna bl-aħbar tal-beatifikazzjoni ta’ żewġ Papiet, li xi wħud minna jiftakruhom it-tnejn u kollha kemm aħna niftakru wieħed minnhom. Qiegħed nirreferi għall-Papa Piju XII u l-Papa Ġwanni Pawlu II. Mal-aħbar ta’ dawn il-beatifikazzjonijiet qamet reazzjoni kontrarja rigward il-Papa Piju, l-aktar min-naħa tal-Lhud. Jekk dwar Ġwanni Pawlu inkitbu bosta kotba, xejn inqas insibu dwar il-Papa Piju XII. Il-problema hija kemm dawn il-kotba huma xjentifikament korretti. Sa ftit aktar minn għaxar snin ilu kien pubblikat ktieb li jgħid li Piju XII kien il-Papa ta’ Hitler u li kien bniedem b’ sentimenti anti-semitiċi. Imma nistgħu nemmnu dan kollu b’ għajnejna magħluqin?

Mit brennender sorge

Tajjeb ngħidu li Eugenio Pacelli, li mbagħad sar Piju XII, kien Nunzju Appostoliku tal-Bavarja u kien jitkellem l-ilsien Ġermaniż tassew tajjeb. Fis-snin tletin, b’ Hitler u n-Naziżmu fil-poter, bdew isiru ligijiet razzjali li kienu jikkundannaw lil-Lhud, liż-żingari, l-ħandikappati, lis-suwed u l-omosesswali għall-kampijiet tal-qerda. Fl-1937, il-Papa Piju XI kiteb ittra lill-Knisja Ġermaniża, liema ittra inqrat fil-knejjes Kattoliċi kollha nhar Ħadd il-Palm. L-isem ta’ din l-ittra huwa “Mit brennender sorge” li jfisser “ bi preokkupazzjoni taħraq”. Hija l-unika ittra papali miktuba bil-Ġermaniż għax hija ndirizzata lill-gvern Ġermaniż. F’ din l-ittra insibu l-karba għat-tfitxija għall-vera fidi. L-ebda bniedem ma huwa daqs Alla (indirizzata direttament għall-Führer). Fl-ittra kien hemm tifħir għaż-żgħażagħ Ġermaniżi u tama ta’ ġejjini aħjar. Hemm min jgħid li din l-ittra inkitbet minn idejn Eugenio Pacelli billi kien tajjeb fl-ilsien Ġermaniż u kien jaf tajjeb is-sitwazzjoni tal-pajjiż.

Kardinal Pacelli

Fl-istess sena li bdiet it-tieni Gwerra Dinjija, Pacelli ntgħażel bħala papa, bl-isem ta’ Piju XII. Nafu sewwa x’ ġara f’ dawk is-snin qerrieda, imma tajjeb insemmu li l-Papa kien iħeġġeġ lil bosta monasteri u kunventi sabiex joffru kenn lil-Lhud sabiex jeħilsu mill-qerda tan-Nażi. Kien magħruf bħala r-Ragħaj Anġeliku u kien meqjuż bħala bniedem Diplomatiku u Paċifista. Xi wħud jistaqsu għalfejn ma tkellimx aktar dwar il-qerda tal-Lhud, ħandikappati u oħrajn? Il-Papa li għex snin twal fil-Ġermanja kien jaf tajjeb l-arja antiklerikali li kienet tinħass hemmhekk u kien jaf ukoll li kemm-il dabra jesprimi ruħu bil-miftuħ kontra l-antisemitiżmu il-qerda kienet tikber. Kienu jbagħtu aktar il-Lhud kif ukoll l-Insara. Bosta jemmnu li din kienet ir-raġuni li Piju XII ma semmax leħnu aktar. Imma kull meta tkellem dejjem insista għall-paċi.

 

Papa Piju XII

Fl-1958, fil-mewt ta’ dan il-Papa kienu bosta dawk li bkewh u kien bosta dawk li kkummentaw. Araw x’ qalet Golda Meir, Prim Ministru ta’ Iżrael ta’ dak iż-żmien dwar dan il-Papa. “Fl-għaxar snin ta’ terrur Nazista, il-poplu tagħna sofra l-martirju. Il-Papa għolla leħnu biex jikkundanna l-persekuturi u biex jitlob ħniena għall-vittmi”. Bi kliem bħal dan, li ħareġ minn fomm Prim Ministru Iżraeljan, ma jibqa’ l-ebda dubju dwar il-Papa Pacelli. Żgur li ma kienx kompliċi fil-makna tal-qerda. Imma allura x’inhuma dawn ix-xnigħat?

Id-dramm ta'  Rolf Hochhuth 

Fl-1963, id-drammaturgu Ġermaniż, Rolf Hochhuth, kiteb id-dramm “Il-Vigarju” li kien juri il-maqlub ta’ dak li għamel il-Papa Piju XII. Dan kien dramm li minkejja li kien jitratta l-istorja ma kienx storikament korrett. Fid-dramm insibu lill-Papa kompliċi man-Nazisti sabiex tintemm ir-razza Lhudija – ħaġa għal kollox bla bażi, argument infondat! Dan id-dramm kiseb popolarità kbira fil-Ġermanja u sena wara ittella’ ġewwa s-swali ta’ Londra. Mal-popolarità tad-dramm inxterdet ukoll il-ħlieqa li l-Papa kien kompliċi ma’ Hitler. Jintqal li l-informazzjoni għad-dramm inkisbet minn sorsi tal-KGB fil-bidu tas-snin sittin. Nafu wkoll li l-KGB ried jivvendika ruħu mill-pożizzjoni li ħadet il-Knisja Kattolika kontra il-Komuniżmu.

U weħel Piju XII. Jien bl-ebda mod ma rrid niġġudika jekk dan il-Papa kienx qaddis jew le. Dak f’ idejn Alla.

Fr. Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon Frar 2010

Il-Mara taħt in-Nażi.

Ħafna drabi nisimgħu jew naqraw esperjenzi ta’ rġiel lhud li sofrew bil-liġijiet razzjali maħruġin fis-snin tletin mir-regim Nażista fil-Ġermanja u minn dak Faxxista fl-Italja.[1] Sa ftit snin ilu il-kitbiet kollha li kellna dwar l-oppressjoni tal-Lhud fil-pajjiżi b’liġijiet antisemitiċi u dwar dak li ġara fil-kampijiet ta’ konċentrament kienu kollha ta’ irġiel. Forsi din il-ħaġa kienet frott tal-mentalità sessista li għandu l-poplu Lhudi u li kellha d-dinja kollha sa ftit snin ilu. Sa ftit ilu forsi ftit li xejn kollna naħsbu dwar dak li għaddew in-nisa Lhud fi żmien l-oppressjoni u aktar u aktar fil-kampijiet ta’ konċentrament. Sa ħamsin sena wara t-tmiem tal-gwerra konna għadna nimmaġinaw li l-irġiel Lhud kienu dawk li batew, dawk li mietu taħt in-Nażisti. Imma mhux hekk. Jekk  inżommu li nofs is-sitt miljun ruħ li mietu fl-olokawst kienu nisa, ma jistax jonqos li dawn batew ukoll.

Nitolbok,

agħmel xi ħaġa,

tgħallem il-passi ta’ żifna,

xi ħaġa li tiġġustifika l-eżistenza tiegħek,

xi ħaġa li tagħtik id-dritt

li tilbes ġildek u l-pil ta’ ġismek.

Tgħallem idħaq u imxi,

tgħallem għax mhux ħaġa sewwa

li bosta mietu

u inti tgħix

u ma tagħmel xejn b’ħajtek.

Din hija poeżija ta’ Charlotte Delbo, Lhudija li rnexxielha tgħix wara l-esperjenza xejn sabiħa ġewwa l-kamp ta’ Auschwitz. Għaddew bosta snin sakemm Delbo bdiet tippubblika il-memorji koroh tagħha. L-esperjenza qarsa tagħha riedet taqsamha mal-bnedmin l-oħra sabiex tħajjarhom jieħdu dak kollu li jistgħu minn  ħajjithom. Delbo rat eluf ta’ nisa Lhud, bħalha, li f’ Auschwitz ħallew ħajjithom u ma setgħux jiżfnu, jidħqu jew jimxu aktar.

Awtriċi Lhudija oħra li rnexxielha tibqa’ ħajja wara l-moħqrija tal-getto ta’ Lodz fil-Polonja u tal-kampijiet ta’   konċentrament ta’ Auschwitz, ta’ Neuengamme u ta’ Bergen-Belsen hija Lucille Iechengreen. Kellha tminn snin meta Hitler sar mexxej tal-Ġermanja. Hija kienet tgħix f’ Hamburg. Kellha għoxrin sena meta l-alleati ħelsu lilha u lil dawk li kienu għadhom ħajjin minn taħt idejn in-Nażisti. Iechengreen, xebba Landau, tiddeskrivi dawn it-tnax-il sena bħala snin ta’ orruri, ta’ privazzjoni, ta’ umiljazzjoni u ta’ ġuħ. Forsi ħadd daqsha ma jista’ jiddeskrivi dak li għaddew minnu n-nisa Lhud taħt is-suldati tal-S.S.. Imwielda minn  ġenituri Polakki, tgħid illi missierha, Beno, inqatel fl-1941 f’ Dachau filwaqt li ommha, Sala, mietet bil-ġuħ fil-getto ta’ Lotz fl-1942. Kellha oħtha iżgħar minnha, Karen li kienet mibgħuta f’ kamp ta’ konċentrament fejn inqatlet fl-1942.

 

L-ewwel memorji ta’ Iechengreen kienu ppubblikati fl-1994 (kważi ħamsin sena wara t-tmiem tat-tieni gwerra dinjija) fil-ktieb tagħha Ashes to Life.[2] Hija tirrakkonta l-attroċitajiet li saru man-nisa Lhud fil-getto ta’ Lotz fil-Ktieb tagħha Romkowski and the orphan of Lodz.[3] It-tielet ktieb tagħha jiddeskrivi tajjeb ħafna t-tbatija fil-getto ta’ Lods u aktar tard fil-kampijiet ta’ konċentrament li soffrew bosta nisa. Dan il-ktieb igib l-isem Haunted Memories. [4]

Meta l-Lhud bdew ikunu imġegħlin iħallu djarhom u jinġabru f’żona magħluqa għalihom, f’dak li jissejjaħ il-getto, il-ħajja tagħhom bdiet kull ma jmur tmur għall-agħar. Minkejja li kienu jkunu Lhud bejniethom, il-ħajja xejn ma kienet pjaċevoli. Fil-getto, il-Lhud kien ikollhom jgħixu fi djar żgħar u ġieli l-istess kamra kien ikollha tinqasam ma’ nies oħra.

[...] Ix-xemx kienet tiżreġ, it-toroq kienu dojoq, dojoq ħafna, mimlijin trab u l-ilma maħmuġ kien jiġri mal-ġnub tat-triqat. Kien il-bidu tal-ħarifa u s-sħana kienet qegħda tagħmel tagħha waqt li kienu qegħdin ikaxkruna lejn il-getto. (ta’ Lodz) Tlabna ftit ilma u ħallewna nieqfu ftit  f’ bitħa sakemm nixorbu. Ersaqna lejn il-vit tal-ilma u bdejna nixorbu direttament minn idejna magħmulin forma ta’ bieqja.[5]

Din hija x-xhieda ta’ Iechengreen ta’ meta hija flimkien ma’ ommha u oħtha kienu meħudin mis-suldati Nażisti fil-getto. Dan ma kienx il-bidu. F’ Ottubru tas-sena 1938 missierha kien arrestat u minn Hamburg kien deportat lejn il-Polonja. Mar lura lejn daru f’ Mejju tas-sena ta’ wara. Ma damx wisq igawdi l-familja għax f’ Settembru kien mibgħut f’ Dachau. Martu u ż-żewġ uliedu bniet spiċċaw waħedhom imma kellhom it-tama li għad jerġgħu jingħaqdu bħala familja. It-tama baqgħet fiergħa għax Beno miet fil-bidu tas-sena 1941 bla ma kellu x-xorti jerġa’ jara lil martu jew lil uliedu.

Il-ħajja fil-getto ta’ Lodz xejn ma kienet waħda faċli. L-awtriċi tgħid li kien hemm ċertu Chaim Rumkowski li jmexxi kollox fil-getto. Jekk kien jikteb isem xi ħadd fuq il-lista tad-deportati kien ifisser mewt garantita.Kien Lhudi huwa wkoll. In-Nażisti kienu poġġew lilu bħala mexxej tal-getto u ftit li xejn kienu jħabblu moħħhom x’kien jiġri. In-Nażisti qatt ma taw widen għall-kliem il-Lhud magħluqin fil-getto; miżmumin hemm ġew bil-forza tal-armi. « [...] kien spazju żgħir imdawwar minn fildiferru jxewwek, bi kmamar ċkejkna tal-għassiesa, miżbugħin ħomor u bojod, madwar il-getto: is-suldati Ġermaniżi jimxu dritti ’l quddiem u lura bl-azzarini wara daharhom, b’għajnehom miftuħin għal kull ċaqlieqa tagħna. »[6] «Malajr kbirt f’ dawk it-tliet snin.  Tgħallimt xi tfisser tbati. Sirt naf xi tfisser il-forza, il-ħbiberija, il-biża’ il-ġuħ. Il-Ġermaniżi kienu ħallewna f’din il-biċċa art minsija minn Alla sabiex iħalluna mmutu. Fil-getto ta’ Lodz konna naħdmu għalihom. Kienu jwegħduna l-ikel imma s-sehem tal-ikel li kienu jagħtuna kien kemm wieħed jgħix. Jum wara jum kienu jmutu bit-tifojder, bid-disenterija, u l-parti l-kbira minna, anke jekk tajjeb jew ħażin għadna ħajjin, konna nbatu l-ġuħ. »[7]

Ix-xhieda ta’ bosta vittmi li għexu fil-getto ta’ Lodz u li rnexxielhom jibqgħu ħajjin wara l-olokawst turi kemm kien bniedem bla qalb dan Rumkowski. Qabel ma nħoloq il-getto ta’ Lodz, huwa kien direttur ta’ orfanatrofju. Jingħad li kien jabbuża b’mod regolari mit-tfal żgħar, subien u bniet. Kien Lhudi wkoll u għalhekk in-Nażisti poġġew lilu bħala kap tal-getto sabiex joħolqu aktar mibgħeda u firda bejn l-imsejkna kreaturi ta’ ġewwa l-getto. Forsi l-ktieb ta’ Iechengreen, Rumkowski and the Orphan of Lods, jiffoka fuq l-atti krudili ta’ din il-persuna, imma ma kienx hu biss li japprofitta ruħu min-nisa tal-getto. Kienu Lhud stess li japprofittaw minn ħuthom Lhud. Araw kemm spjegat sewwa din is-sitwazzjoni Iechegreen:

In-nisa fl-Ewropa, fis-snin tletin u anke wara, kienu ċittadini tat-tieni klassi. Kienu jaħdmu bħala infermiera, segretarji, għalliema, nisa tad-dar, imma qatt ħadd ma kien jaħseb li jara mara tmexxi uffiċċju jew fabbrika jew li tkun kap ta’ ġemgħa ħaddiema.

Madanakollu fil-getto ta’ Lodz, bejn l-1940 u l-1944, ħin bla waqt  inbidel kollox ta’ taħt fuq. Għall-ewwel darba, daqs li kieku xejn, in-nisa sabu rwieħhom mexxejja ta’ fabbriki, uffiċċji, kċejjen u ta’ kull qasam ieħor fil-ħajja tal-getto. Kienu nisa kapaċi, intelliġenti, ħabrieka u ambizjużi. Riedu jibqgħu ħajjin. Riedu li tal-anqas ikollhom is-setgħa li jiddeċiedu fuq parti minn ħajjithom, f’kondizzjonijiet li kienu ’l bogħod ħafna minn dawk normali. U rnexxielhom. Saħansitra l-irġiel, b’attenzjoni u kontra qalbhom, ikollhom jammettu li dawk in-nisa li jilħqu f’xi post ta’ tmexxija, jispiċċaw biex imexxu b’ mod aktar effiċjenti, isiru esperti u jsiru kapaċi jaħdmu aħjar minnhom.

Eżatt bħall-irġiel, huma wkoll kienu jimxu bil-favoriżmi, imma lil dawk li kienu jipproteġu kienu aktarx dejjem irġiel u rari li dawn in-nisa kienu jgħinu jew iduru ma’ nisa oħrajn. Intbaħt meta kelli sittax-il sena, kont bdejt infittex xi xogħol f’ xi fabbrika. Xogħol ikun xi jkun. In-nisa lanqas biss kienu jaħlu l-ħin jisimgħu xi rrid. Id-diriġenti rġiel bil-kontra, dlonk kienu jkunu lesti li jħaddmuni magħhom. Il-mistoqsija waħdanija li kienu jagħmuli kienet: «X’lesta ttini bi tpattija?» Bla esperjenza u bla ħażen ta’ xejn, kont inwiegeb: «Ma għandix flus, ma għandix ġojjelli. Tassew ma għandi xejn ta’ valur.» Id-daħq li kienu jidħqu wara t-tweġiba tiegħi kienet tħallinni mħawda. Ma kontx nista’ nifhem. Kellha tgħaddi sena fil-getto sabiex tgħallimt kif jimxu l-affarijiet: jekk titlob pjaċir, trid tkun lesta tintelaq biex tagħmel is-sess. Sempliċi.

[...] Fost niesna, minn Rumkowski sa sid il-ħanut taż-żebgħa, is-sess issa kien meqjus bħala mezz ta’ tpartit. Imma mhux ilkoll kellhom xewqa li ‘jpartu’. Xi wħud minna preferew imutu bil-ġuħ. [8]

Bosta nisa Lhud li wara l-gwerra irnexxielhom isalvaw mill-ħruxija Nażista, jgħidu li baqgħu jħossu s-sens ta’ ħtija ġewwa fihom ta’ dak li għamlu. Imma għall-mara Lhudija tal-getto l-għażla kienet waħda: jew toffri ġisimha għall-użu ta’ dawk li jikkmandaw jew tmut bil-ġuħ u magħha jmutu wliedha.

Il-ħajja tan-nisa fil-getto kienet waħda miżera, imma meta titqabbel mal-ħajja fil kamp ta’ konċentrament wieħed jista’ jgħid li kienet ward u zahar. Araw kif tiddeskrivi Auschwitz l-awtriċi tal-ktieb Haunted Memories: «Auschwitz. L-aktar magħruf, l-aktar imsemmi fost il-kampijiet tal-qerda: kmamar tal-gass; fran krematorji; it-tabib Mengele u l-esperimenti mediċi diżumani tiegħu. Ma hemmx kliem li jfisser dak il-post. Tkellmu ħafna dwaru, inkiteb ħafna dwaru. Kien saħansitra ffilmat. Madanakollu l-ebda lsien ma jista’ jirrakkonta.....»[9]

Il-vjaggi mill-getti sal-kampijiet ta’ konċentrament kienu vjaggi tal-biża’. Il-Lhud kienu jitgħabbew fuq karrijiet tal-ferrovija li normalment kienu jġorru l-bhejjem. Elie Wiesel fil-ktieb tiegħu La Nuit jiddeskrivi b’ mod ħaj il-vjagg tiegħu u ta’ eluf ta’ Lhud oħra mill-getto ta’ Sighet fl-Ungerija sa Auschwitz:

L-għada filgħodu imxejna sal-istazzjon, fejn kien hemm jistennewna għadd ta’ karrijiet li jġorru l-annimali. Is-suldati Ungeriżi bdew itellgħuna tmenin tmenin f’ kull karru. Ħallewlna ftit ħobż u xi bramel bl-ilma. Raw li l-istaneg tat-twieqi kienu jagħlqu sew. Ingħalqu l-karrijiet. Fuq kull karru inħatar wieħed responsabbli, jekk xi ħadd jaħrab kien jinqatel hu.

Fuq il-bankina kien hemm żewġ uffiċċjali tal-Gestapo mexjin, kollhom tbissim: il-komplott kien miexi sewwa.

Tisfira twila ġriet fl-arja. Ir-roti bdew iduru. Bdejna mexjin.

Ma kienx possibbli li wieħed jintedd jew li noqgħodu lkoll bilqiegħda. Iddeċidejna li npoġġu bilqiegħda skont meta jkun imissna. Kien hemm ftit arja. Xortihom tajba dawk li nzertaw qrib xi tieqa: raw l-irħula mwarrda għaddejjin.

Wara jumejn vjaġġ l-għatx beda jkiddna. Is-sħana kienet kbira.

Ħielsa minn kull ċensura soċjali, iż-żgħażagħ tkaxxkru mill-istinti tagħhom u fid-dalma tal-lejl innamraw f’ nofsna, bla ma biss qagħdu jħabblu rashom minn ħadd, daqslikieku kienu waħedhom fid-dinja. L-oħrajn għamlu tabirruħom li ma raw xejn.

Kien fadal ftit ikel, imma ħadd ma kiel sakemm xeba’. Dan kien il-prinċipju tagħna, erfa’ għal għada. Għada jista’ jkun agħar.

Il-ferrovija waqfet Kashau, belt żgħira fil-fruntiera taċ-Ċekoslovakkja. Allura fhimna li ma konniex għadna l-Ungerija. Ftaħna għajnejna imma issa tard wisq.

Infetħet il-bieba tal-karru. Deher quddiemna uffiċċjal Ġermaniż ma’ suldat Ungeriż li beda jittraduċi dak li kien qiegħed jgħid.

‘Minn issa sejrin tgħaddu taħt l-awtorità tal-armata Ġermaniża. Min fadallu deheb, flus, arloġġi irid jgħaddihom f’ idejna issa. Min jinqabad b’ dawn l-oġġetti wara jiġi maqtul fil-post. Min ikun iħossu mhux f’ siktu jittieħed fil-vaġun-sptar. Dak kollox.’

Is-suldat Ungeriż għadda minn nofsna b’ ċistun sabiex jiġbor l-aħħar ġid ta’ dawk li ma riedux jisimgħu aktar bit-togħma morra tat-terrur.

‘Qegħdin tmenin f’ kull karru’ qal l-uffiċċjal Ġermaiż. ‘Jekk jonqos xi ħadd, tmutu lkoll, bħal klieb...’

Telqu. Il-bibien ingħalqu mill-ġdid. Dħalna f’ nassa. Id-dinja kolla spiċċat fuq dan il-karru magħluq.[10]

Wiesel, dak iż-żmien tfajjal ta’ ħmistax-il sena, jiddeskrivi fuq fuq il-wasla f’ Auschwitz:

 

L-oġġetti għeżież li ġarrejna magħna ħallejniehom fil-karru, u magħhom ħallejna it-tamiet kollha tagħna.

Kull żewġ metri kien hemm suldat tal-S.S., bl-azzarin ippuntat lejna. Hemm id f’ id imxejna wara l-folla.

Wasal uffiċċjal tal-S.S. bil-lembuba f’ idu. Ordnalna:

‘L-irġiel fuq ix-xellug u n-nisa fuq il-lemin!’

Erba’ kelmiet indifferenti, bla ebda emozzjoni. Erba’ kelmiet qosra u sempliċi. Imma kien il-waqt li ħallejt lil ommi. Lanqas biss kelli l-ħin naħseb li ma ħassjetx id missieri fuq spallti; bqajna waħedna. Għal sekonda stajt nara lil ommi, lil ħuti sejrin lejn il-lemin. Zipporà żammet id ommi. Rajthom jitbiegħdu, ommi tmelles ix-xagħar isfar ta’ oħti, donna biex tipproteġiha, u jien miexi ma’ missieri, mal-irġiel. U ma kontx naf li dak il-ħin, f’ dak il-post, kont qiegħed nitlaq lil ommi u lil Zipporà għal dejjem. Komplejna nimxu. Missieri żammli idi.[11]

Kif il-priġunieri kienu jaslu fil-kamp ta’ konċentrament kienu jitneżżgħu minn ħwejjiġhom u jekk ikun fadal min għandu xi ħaġa ta’ valur kienet tittieħidlu. Imbagħad kienu jintgħażlu; min jiflaħ jaħdem kien jintbagħat fil-kamp u min ma jiflaħx kien jispiċċa fil-kamra tal-gass. Il-Ġermaniżi ma kienux sejrin iħallu nies mhux tajba għax-xogħol jieklu ta’ xejn. Anke n-naqra ilma b’ biċċtejn ġidra fiha, li kienet tissejjaħ soppa, kienet biss għal min jiflaħ jaħdem. Wara l-eżami mediku kienu jinħaslu u jitqaxxrilhom xagħarhom. Dan ir-ritwal kien isir ma’ kull min kien jasal f’kamp ta’ konċentrament u ma kienx hemm distinzjoni bejn irġiel u nisa. Forsi it-tqaxxir tax-xagħar tal-irġiel kien ħaġa aċċettata imma fuq in-nisa kienet ukoll sinjal ta’ umiljazzjoni. Xi nisa kienu jakkwistaw privileġġ li xagħarhom ma jitqaxxarx sal-qurriegħa bħal ta’ nisa oħra imma kien jinqatalhom sa nofs għonqhom. Ovvjament dan il-pjaċir kien jitħallas bi pjaċiri oħrajn. Araw kif jiddeskrivi lill-bniedem ġewwa kamp ta' konċentrament Primo Levi, awtur Lhudi ieħor li bħal Wiesel huwa meqjus bħala klassiku fil-letteratura tax-Shoa, fil-ftuħ tal-ktieb tiegħu: Se questo è un uomo.[12]

Intom li tgħixu mkennija

Ġewwa djarkom imsaħħnin.

Intom li x’ħin terġgħu lura filgħaxija ssibu

Ikel sħun u wċuħ maħbuba:

Aħseb ftit jekk dan huwiex raġel

Li jaħdem fit-tajn

Li ma jafx bi sliem

Li jissielet għal-loqma ħobz

Li jmut minħabba Iva jew Le.

Aħseb ftit jekk din hijiex mara,

Bla xagħar u bla isem

Mingħajr saħħa li tiftakar.

Vojta għajnejha u biered il-ġuf

Donnha żrinġ fix-xitwa.

Aħseb sew fuq dak li ġara:

Qiegħed ngħidilkom dan il-kliem.

Onqxuh f’ qalbkom

Id-dar, fit-triq,

X’ħin torqod, x’ħin tqum;

Tennieh lill-uliedek

Għax jekk tispiċċa darek,

Jew ’k iżommok il-mard

Uliedek għad idawru wiċċhom minnek.

Lucille Iechengreen fid-deskrizzjoni tagħha ta’ Auschwitz semmiet lit-tabib Mengele, magħruf bħala l-anglu tal-mewt. Huwa kien jagħmel esperimenti diżumani fuq nisa tqal, tewmin, inkapaċitati. Hu biss kien jiddeċiedi min kellu jgħix u min kellu jintbagħat fil-kamra tal-gass.  «F’ Auschwitz  l-akbar żball li mara setgħet tagħmel kien li tinqabad tqila. Jien (it-tabiba Gisa) kont nagħmel parti minn grupp ta’ ħames tobba u erba’ infermiera. Kemm sogħob  bija li mort ngħid x’kienet il-professjoni tiegħi! [...] Dak il-monstru kien jordnali niktiblu min kienu n-nisa li kienu ħarġu tqal. L-għan waħdieni tiegħu kien li jużahom għall-esperimenti mediċi tiegħu, u fl-aħħar jispiċċaw maqtulin kemm l-omm kif ukoll it-tarbija.»[13]

L-awtriċi tkompli tgħidlina li darba waħda ġriet il-kelma li tfajla fil-kamp ta’ Auschwitz ħarget tqila aktarx minn suldat tal-S.S. It-tabiba Gisa wettqitilha abort sabiex tevita li kemm hi kif ukoll it-tarbija jispiċċaw taħt idejn it-tabib Mengele u wara it-tnejn mejtin. L-operazzjoni kienet riskjuża minn kull naħa. Kieku kellha tinqabad it-tabiba twettaq abort kienet tiġi fi nkwiet kbir, u l-akbar inkwiet kien jitħallas bil-mewt. Min-naħa l-oħra l-operazzjoni klandestina kienet issir f’ xi post xejn nadif, fejn la kien ikun hemm tajjar la garez u lanqas faxex. Mara li kienet tgħaddi minn abort bħal dan kienet titniżżel li għandha bornkite sabiex tagħmel jumejn fis-sodda, imma mat-tielet jum kienet terġa lura lejn xogħolha. Aborti bħal dan saru ħafna. Mara tqila f’ Auschwitz kienet taf x’ kien it-tmiem tagħha u tat-tarbija tagħha.

 

In-nisa fil-kampijiet ta’ konċentrament kienu wkoll imġiegħlin jaħdmu manwalment, ħafna drabi xogħol iebes. Mhux biss kienu jieħdu ħsieb inaddfu l-kwarteri tagħhom u tas-suldati, imma Iechengreen tgħidilna wkoll li bosta drabi wara xi ħbit mill-ajru mill-qawwiet tal-aleati, kienu jittieħdu fil-post fejn ikun ġarrab l-attakk sabiex ineħħu min-nofs il-ġebel u t-terrapien li jkunu waqgħu. Dan ix-xogħol kien isir kollu bl-idejn u mingħajr għodda kif ukoll mingħajr ilbies adattat. Tkompli tgħid l-awtriċi li ġieli wettqu xogħol bħal dan waqt li kien nieżel is-silġ, u ovvjament bl-istess ċraret li kienu jilbsu fil-kamp ta’ konċentrament.

Ma nistgħux nitkellmu dwar nisa fil-kampijiet ta’ konċentrament u ma nsemmux mara li saret magħrufa fil-Knisja Kattolika bħala martri tal-mibgħeda razzista. Qegħdin nirreferu għal Santa Tereża Benedetta tas-Salib, aktar magħrufa bl-isem propju tagħha, Edith Stein. Imwielda f’ familja Lhudija fit 12 ta’ Ottubru, 1891, ġewwa Breslavia, dak iż-żmien parti mill-Ġermanja, illum il-Polonja, studjat taħt il-filosofu magħruf Edmund Hussler. Fl-1916 kisbet dottorat fil-filosofija. Kienet tammira bil-kbir il-ġenjalità ta’Heidegger u spiss kienet titkellem dwar il-filosofija tiegħu u meta ħasset li kellha tikritika l-ideat tiegħu ma ddejqitx tagħmel dan. Bdiet tistudja sewwa lil San Tumas ta’ Akwinu u dan kien pass deċiżiv sabiex tħalli l-fidi Lhudija u tħaddan dik Nisranija. Tgħammdet f’ Jannar tal-1922. Ħdax-il sena wara daħlet soru Karmelitana. Fl-1936 kienet lestiet il-kitba filosofika tagħha, Essere finit u Essere etern, imma l-ebda dar tal-pubblikazzjoni ma riedet tippubblika xogħol waħda Lhudija. Li dan ix-xogħol ikun ippubblikat b’isem falz kienet ħaġa inaċċettabbli. Fl-1938 is-sitwazzjoni fil-Ġermanja kienet gravat ħafna u lanqas il-ħitan għolja tal-monasteru Karmelitan ma kienu qegħdin joffru kenn biżżejjed għall-imsejkna soru ta’ nisel Lhudi. Intbgħatet f’ monasteru ġewwa Echt l-Olanda sabiex taħrab mill-persekuzzjoni Nażista. F’ Lulju tal-1942 l-isqfijiet Olandiżi ħarġu stqarrija kontra l-persekuzzjoni tal-Lhud. Ir-risposta għal dan id-dokument min-naħa tal-gvern ta’ Hitler kienet id-deportazzjoni tal-Insara Olandiżi ta’ nisel Lhudi. Ma’ dawn kien hemm Stein! Telqet flimkien ma’ bosta Lhud oħra minn Echt nhar is-7 ta’ Awwissu. Waslu Auschwitz jumejn wara. Mal-wasla tagħhom, Stein flimkien mal-parti l-kbira tan-nisa li keinu għadhom kif waslu hemm ittieħdu fil-kamra tal-gass. Kien id-9 ta’ Awwissu, 1942. Is-soru kellha ħamsin sena. Fil-11 ta’ Ottubru, 1998, il-Papa Ġwanni Pawlu II iddikjaraha qaddisa, martri tal-fidi u sena wara kienet iddikjarata ko-patruna tal-Ewropa flimkien ma’ Santa Katarina ta’ Siena u Santa Brigida tal-Isvezja. [14]

Miljuni ta’ nisa Lhud għaddew minn dawn it-tbatijiet. Statistika uffiċċjali ma għandniex għax l-iskop ewlieni tan-Nażisti mmexxijin minn Adolf Hitler kien li jeqred il-ġens Lhudi minn wiċċ id-dinja u mhux li jżomm statistika ta’ kemm naqqas minnhom. Imma jekk nofs dawk li nqatlu fl-olokawst kienu nisa allura n-numru jitla’ għal madwar tliet miljuni jew fuqhom. Ftit kienu dawk li ħelsuha, u llum xi wħud minnhom qegħdin jiktbu dak li għaddew minnu sabiex id-dinja tkun taf kemm soffrew in-nisa fil-kampijiet tal-qerda. Angela Bianchini, Marina Jarre, Giacoma Limentani, Lia Levi, Edith Bruck, Liana Millu, Lidia Beccarla Rolfi huma nisa Lhud kittieba tal-esperjenzi tagħhom fil-kampijiet ta’ konċentrament.[15] Kitbu jew qegħdin jiktbu llum sabiex jagħtu xhieda tat-tbatija li għaddew minnha ħtija ta’ filosofija żbaljata, ħtija ta’ ideoloġija ta’ qerda. Kitbu jew qegħdin jiktbu llum għax għada jkun tard wisq. Kitbu jew qegħdin jiktbu huma għax huma kienu hemm. Kienu huma li daqu l-imrar tal-mibgħeda razzista, kienu huma li raqdu u qamu mal-mewt. Kitbu jew qegħdin jiktbu llum għax għada d-dinja ma temminx.

---

[1] […] nel 1933, la legislazione nazista negò ai “non ariani” (ebrei in prima linea) il pieno godimento dei diritti politici, l’ammissione ai pubblici uffici, il diritto di unirsi in matrimonio con i tedeschi “ariani” e così via. Anche nell’Italia fascista, a partire dal 1938, vennero introdotti discriminazioni antisemitiche: allontanamento dall’insegnamento e dagli uffici pubblici degli ebrei italiani, espulsione degli ebrei stranieri, ecc. A. Boroli, <RAZZISMO>, in Universo, De Agostini S-p.A., Novara, 1966, vol X, p 290.

[2] Ippubblikat l-ewwel darba minn Mercury House Publications ġewwa San Francisco, California.

[3] Ippubblikat l-ewwel darba minn Mercury House Publications ġewwa San Francisco, California fis-sena 2000.

[4] Ippubblikat minn ‘Publishing Works Inc.’ ġewwa Exeter fl-2011.

[5]    Iechengreen L., Le donne e l'Olocausto - Ricordi dall'inferno die lager, Trad. Buonanno E., Marsilio Editori, Venezia, 2012, p. 53.

[6]   Idem., p. 53.

[7]    Idem., p.55.

[8]    Ibid., pp. 21-22.

[9]    Ibid., p. 85.

[10] Wiesel E., Il-Lejl, trad. Muscat R., Pubblikazzjonijiet Dumnikani, 2012, pp 23-26

[11] Ibid., p. 31.

[12] Ippubblikat l-ewwel darba f’ Turin fl-1947 mid-dar tal-pubblikazzjonijiet De Silva.

[13]    Iechengreen L. Op cit. pp 97-98.

[14] http://www.filosofico.net/edithstein.htm

[15] SERKOWSKA, H. La Shoah ha un genere? Il caso di alcune scrittrici ebree di lingua Italian, Utrecht Publishing & Archiving Services, 2007. P. 201‐216.

Fr. Reno Muscat OP

Dan l-Artiklu deher fil-perjodiku Knisja 2000, Pubblikazzjoni Dumnikana numru 101