Sant’ Agata

Hekk kif jintemm ix-xahar ta’ Jannar bosta Maltin saru jfittxu li jitilgħu sa Catania fi Sqallija għall-festa ta’ Sant’ Agata, fejn issirlha festa mill-akbar. Imma kemm hemm minna li jafu xi ħaġa dwar din il-qaddisa u l-kult tagħha?

Il-qaddisa

Sant'Agata

Agata kienet xebba minn Sqallija, sewwasew minn San Giovanni Galermo, kwartier tal-belt ta’ Catania. Jingħad li għexet fl-ewwel nofs tat-tielet seklu u ħadet il-martirju waqt it-tmexxija tal-Prokonslu Quinziano fis-sena 251 meta kienet għaddejja l-persekuzzjoni tal-Imperatur Decju.

Jingħad li l-familja ta’ Agata kienet waħda għanja li ħaddnet il-fidi ta’ Kristu u baqgħet soda fiha anke quddiem it-theddida tal-mewt. Ix-xebba Agata, ta’ inqas minn għoxrin sena ħadet il-martirju billi nqatgħalha sidirha barra.

Sena wara l-martirju bdiet id-devozzjoni lejha u minħabba l-qima kbira li kellha, il-fdalijiet tagħha kienu meħudin Kostantinopli. Fis-17 ta’ Awwissu tas-sena 1126 il-fdalijiet tagħha reġgħu ttieħdu lura f’Catania, il-belt li ratha titwieled u tieħu l-martiju.

Rabtiet ma’ Malta

It-tradizzjoni tgħid li Agata kienet ġiet Malta biex taħrab mill-ħruxija tal-peresekuzzjoni. Fil-fatt hija waħda mill-qaddisin patruni tal-Arċidjoċesi ta’ Malta. Xbieha tagħha nsibuha minquxa fil-ġebel fuq in-naħa ta’ ġewwa tal-bieb ewlieni tal-belt l-antika ta’ Malta, l-Imdina. Hemmhekk din il-qaddisa tidher ma’ San Pawl u San Publiju, Isqof ta’ Malta, li huma wkoll patruni tagħna.

Il-kappella u d-daħal tal-katakombi ta' Sant' Agata fir-Rabat

Ġewwa l-iswar tal-Imdina insibu kappella ddedikata lil din il-qaddisa.  Fir-Rabat ta’ Malta insibu żewġ kappelli li għandhom lil din il-qddisa bħala titulari tagħhom; waħda fil-katakombi li jġibu l-isem tal-qaddisa u oħra sewwasew fuq dawn l-istess katakombi. Kappella oħra ta’ Sant Agata nsibuha fl-inħawi ta’ Bubaqra lejn iż-Żurrieq.

Forsi ftit huma dawk li jafu li t-torri li nsibu hekk kif inħallu l-bajja tal-Għadira u nibdew nersqu lejn il-Marfa, dak li kulħadd isejjaħli t-Torri l-Aħmar, ismu propja huwa t-Torri ta’ Sant’ Agata.

Billi l-Kulleġġ Missjunarju ta’ San Pawl jinsab mal-kappella ta’ din il-qaddisa ġewwa r-Rabat, bosta jsejħulu bl-isem ta’ Sant’ Agata. Biex ngħidu d-dritt id-dar ċentrali (mother house) tas-Soċjetà Missjunaraja ta’ San Pawl li tmexxi dan il-kulleġġ jisimha Sant’ Agata wkoll.

Dawn huma xi wud mir-rabtiet li nsibu f’pajjiżna ma’ din il-qaddisa.

F’Catania

Catania fil-festa ta' Sant' Agata

Il-festi fil-gżira ta’ Sqallija jixbħu xi ftit jew wisq lil dawk tagħna, jew forsi jkun aħjar jekk ngħidu li l-festi tagħna għandhom l-għeruq tagħhom f’dawk Sqallin. Fil-bidu ta’ Frar Catania tilbes il-libsa festiva biex tfakkar lil din bintha. Dwal, nar, fratelli, purċissjonijiet, daqq u l-kumplament. Ma’ dan kollu jingħaqdu nies mhux biss minn kull parti ta’ Sqallija kif ukoll mill-Italja imma bosta turisti minn kull parti tad-dinja. Pajjiżna mhux eċċezzjoni anzi nistgħu ngħidu li jkun hemm numru kbir ta’ Maltin għax għalina hija faċli iżjed minn ħaddieħor biex naslu Catania.

Il-festi jisvolġu bejn it-3 u l-5 ta’ Frar. Fl-ewwel jum kemm l-awtoritajiet ċivili kif ukoll iċ-ċittadini u turisti jingħaqdu f’purċissjoni għall-għotja tax-xemgħat. Il-jum jintemm bi spettaklu pirotekniku mill-isbaħ. L-għada filgħodu ssir quddiesa u wara jinħareġ il-bust tal-qaddisa li jkun ilu sena msakkar. Dan jinġarr madwar il-belt kollha; purċissjoni li tibda filgħodu u tintemm tard ħafna filgħaxija. F’jum il-festa kulħadd jattendi għall-quddiesa li ssir fil-Katidral iddedikat lill-qaddisa. Din il-quddiesa titqaddes mill-Isqfijiet Sqallin kollha u magħhom jingħaqdu numru kbir ta’ saċerdoti, sqallin kif ukoll barranin. Wara terġa’ ssir purċissjoni oħra bl-istatwa ta’ Sant Agata, mhux twila daqs dik tal-jum ta’ qabel, imma lanqas nistgħu ngħidu li tkun qasira.

Festa oħra lil Sant’ Agata terġa’ ssir f’Awwissu biex jitfakkar meta reġgħu nġiebu lura l-fdalijiet tal-qaddisa minn Kostantinopli, imma din il-festa hija waħda żgħira ħdejn dik ta’ Frar.

Għajn ta’ għajnuna

Il-festa ta’ Sant’ Agata tiġġenera bosta kummerċ fil-belt ta’ Catania. Il-lukandi tista’ tgħid ikunu mimlijin kollha. In-numru kbir ta’ turisti jew pellegrini, għidilhom li trid, iridu jieklu u għalhekk mal-lukandi jgawdu wkoll il-ħwienet tal-ikel. Imorru tajjeb ukoll il-ħwienet tas-souvenirs, ix-xufiera tat-taxi, il-bejjiegħa tal-monti u min jaf min aktar. Insomma l-festa ta’ Sant’ Agata iġġib il-ġid għan-nies ta’ Catania. Dan il-perjodu huwa meqjuż bħala “Peak season” u anke l-prezzijiet tal-lukandi u tal-biljetti tal-ajru jkunu ogħla minn dawk ta’ ġimgħat oħra matul ix-xitwa.

Żjara Catania għal Sant’ Agata żgur tibqa’ tiftakarha għax hija festa mħallta b’kollox, fidi, kultura, arti u dak kollu li jagħmel festa. Ta’ min iżurha xi darba!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  3 ta' Frar 2018

Żiemel

Kont għadni mindud fis-sodda xħin smajt it-tektik tan-nagħal ta’ żiemel li kien għaddej mit-triq taħt it-tieqa ta’ kamarti. Kieku kont għadni Ħal Qormi ma kontx noħodha bi kbira. Kieku kont il-Marsa inqas u inqas, imma Tal-Pietà mhux daqstant komuni. Naf li hemm daqsxejn ta’ qatgħa mhux wisq bogħod minna, fejn jinżamm żiemel. Kien l-ewwel lejl tiegħi f’Tal-Pieta u għalhekk skantajt. Illum ngħid li drajtu dan il-ħoss għax spiss sid iż-żiemel jgħaddieh minn quddiemna, imma dalgħodu t-tektik tiegħu ġabli ħsieb ġo moħħi li nixtieq naqsmu magħkom. Min jaf kif kienet tkun id-dinja kieku ma jeżistux żwiemel. Mhux qed ngħid kienu jieżistu imma biż-żmien inqerdu bħal ngħidu aħna d-dinosawri, imma kieku qatt ma eżistew!

Għax-xogħol u għall-gwerra

Alessandru l-kbir jimmansa liż-żiemel tiegħu

Ma mmorrux wisq lura fiż-żmien, ma naħsbux fi żmien id-dinosawri imma biżżejjed immorru ftit eluf ta’ snin ilu. Iż-żiemel dejjem kien ta’ għajnuna lill-bniedem. Biex ngħidu s-sewwa ż-żiemel beda jiġi ddomestikat u użat mill-bniedem madwar sitt elef sena ilu u f’elf sena sab postu sewwa fil-ħajja tagħna. Dan għen sewwa biex tnaqqset it-tbatija. Ħafna mill-ġarr beda jsir mill-bhima u mhux aktar mill-bniedem. Iż-żiemel kellu sehem kbir ukoll fl-armati. Is-suldati bdew jitħarrġu sabiex il-battalji u l-gwerer jissieltuhom minn fuq dahar iż-żiemel u mhux aktar fuq saqajhom. Iż-żiemel kellu sehem fil-gwerrer il-kbar li mexxa Alassandu l-Kbir. Iż-żiemel kien importanti għall-gwerer li kellu l-Imperu Ruman. Iż-żiemel konna nsibuh f’kull gwerra jew battalja li saret matul is-snin u baqa’ jintuża sal-ewwel gwerra dinjija li ntemmet sewwasew mitt sena ilu. Matul it-tieni gwerra dinjija intużaw ukoll iż-żwiemel imma aktar bħala mezz ta’ ġarr ta’ materjal milli għal fuq il-front.

Iż-żiemel għen lill-bniedem iwettaq dak li waħdu kien aktarx impossibbli jwettaq. Ħalli nagħti eżempju wieħed. Naħseb li lkoll kemm aħna xi darba rajna jew żorna il-pjazza tal-Vatikan, pjazza San Pietru. Fin-nofs tal-pjazza hemm obelisk għoli aktar minn 25 metru. Dan ma kienx dejjem wieqaf hemmhekk imma meta nġieb mill-Eġittu kien jinstab ftit mijiet ta’ metru bogħod mill-post li narawh fih illum. Dan tpoġġa fil-post tal-lum fl-1586 u biex tniżżel mill-post l-antik, inġarr u twaqqaf fil-post il-ġdid intużaw mijiet ta’ żmiemel. Min jaf kemm-il żiemel intuża biex inġarr il-ġebel li bih inbniet il-Bażilika maestuża tal-Vatikan u l-kolonnat li hemm idawwar il-pjazza li qed insemmu. Min jaf?

Sport

Iż-żiemel huwa wkoll popolari fl-isports. It-tlielaq taż-żwiemel għadhom popolari ħafna anke f’pajjiżna. Billi Mata kienet kolonja Brittanika, l-Ingliżi għenuna nkabbru l-imħabba li għandna lejn il-bhejjem. Sewwasew mija u ħamsin sena ilu, fl-1868 saret l-ewwel korsa għaż-żwiemel f’Malta. Sa meta kont għadni żgħir jien, dik il-parti tal-korsa kulħadd kien jafna bħala “L-Marsa tal-Ingliżi”.  Aktar tard il-korsa tkabbret u kienet organizzata sewwa biex għal dabra oħra reġgħet iċċekknet biex illum għandna l-korsa li għandna ġewwa l-Marsa.

Fil-Marsa wkoll għadna naraw sport ekwestu ieħor, il-Polo. Ta’ tifel żgħir kont immur man-nannu Bastjan u dejjem kont nara għadd kbir ta’ nies jilgħabu l-Polo. Ngħid id-dritt qatt ma stajt nifhem ir-regoli tal-logħba imma kont nieħu gost narah. Illum jekk ninzerta għaddej minn qrib il-Marsa u nilmaħ lil min jilgħab din il-logħba tinbet fija ċerta nostalġija.

Qaddisin u mhumiex

Iż-żiemel insibuh ukoll marbut ma’ xi qaddisin. Forsi l-aktar popolari huwa San Ġorġ. San Ġorġ bla żiemel narawh imma fl-ikonografija huwa aktar popolari biż-żiemel taħtu. Qaddis ieħor li spiss insibuh biż-żiemel taħtu huwa San Martin. Lil san Pawl ukoll ġieli nsibuh b’żiemel taħtu jew aħjar qiegħed jaqa’ minn fuqu. Dan juri l-qaddis fi triqtu lejn Damasku.

Il-monument ta' Garibaldi ġewwal-Gianicolo Ruma

Hawn Malta m’aħniex imdorrijin b’monumenti ta’ nies fuq iż-żiemel iżda barra minn pajjiżna naraw għadd bla qies minn dawn. Momument dejjem ifakkar xi persuna prominenti, importanti, kbira, li għamlet isem u unur. Bosta minn dawn il-monumenti juru lil xi ġwerrier, ġeneral jew kmandant t a’ xi armata. Jingħad li meta ż-żiemel ta’ taħt dawn il-persuni jkun jidher bl-erba’ saqajn mal-art ikun ifisser li dak il-bniedem li jidher fuqu jkun miet mewta naturali, meta ż-żiemel ikollu xi sieq jew tnejn ma tmissx mal-art ikun ifisser li miet waqt it-taqbid. Toqgħodux fuqi dwar din it-teorija, smajtha aktar minn darba imma mhux bil-fors li hija teorija tajba.

Illum iż-żiemel ma għadux jintuża wisq għax-xogħol u lanqas għadu jintuża għall-gwerer. Illum dan l-annimal jinżamm biss għad-delizju.

B’dawn il-ħsibijiet kollha bla ma rrid ngħid li kieku ż-żiemel ma kienx jeżisti fid-dinja, illum għandna mnejn għandna dinja differenti, għandna anqas monumenti, għandna inqas x’naraw.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' Jannar 2018

San Ġwann il-Belt

Żgur li jekk xi ħadd jistaqsi fejn hija l-knisja ta’ San Ġwann ġewwa l-Belt Valletta kulħadd jaf jagħti tweġiba tajba. Bil-fors! Illum bosta mill-attivitajiet reliġjużi ta’ ċerta importanza jew ta’ livell nazzjonali kollha jsiru f’din il-knisja li sservi wkoll ta’ Kon-Katidral tad-djoċesi ta’ Malta. Jekk turist jiġi Malta u ma jmurx iżur dan il-post ikun tilef opportunità tad-deheb li jara dik li xi wħud iqisuha bħala l-isbaħ knisja fid-dinja. Jien ma rridx ngħid li din hija l-isbaħ knisja fid-dinja, għalkemm jekk mhux l-isbaħ, tinsab il fuq fil-lista tal-knejjes sbieħ, imma nemmen li l-art tagħha hija l-isbaħ tad-dinja. Idea tiegħi, forsi nsib min ma jaqbilx miegħi. Ejjew naraw xi ftit tagħrif dwar dan il-ġojjell ta’ arkitetttura u arti li nsibu fil-qalba tal-belt kapitali tagħna.

Għan

Dak li llum iservi bħala Kon-katidral ma nbeniex għal dan il-għan. L-għan ta’ din il-knisja kien bħala waħda li  fiha jsiru l-attivitajiet reliġjużi għall-kavallieri kollha tal-Ordni ta’ San Ġwann. Kull ilsien tal-Ordni kellha l-berġa tagħha fil-Belt Valletta u mal-bereġ insibu l-knejjes tagħhom; bħal ngħidu aħna Santa Caterina d’Italia ma’ Auberge d’Italie jew Il-Madonna tal-Pilar ma’ Auberge d’Aragon. San Ġwann kien iservi lill-Ordni kollu. L-isem li bih kienet tissejjaħ din il-knisja kien Chiesa Convnetuale di San Giovanni Battista.

Il-bini ta’ din il-knisja maestuża kien ikkummissjonat mill-Gran Mastru Franċiż Jean de la Cassière fl-1572. Meta wieħed jiftakar li l-Assedju l-Kbir seħħ fil-1565 u l-bini tal-Belt Valletta beda fis-sena ta’ wara, dlonk jintebaħ bl-importanza li l-Ordni kien ta lil din il-knisja. Ma ninsewx lanqas li l-Ordni kien fuq kollox Ordni reliġjuż. Ma setax jonqos li din il-knisja titpoġġa taħt il-patroċinju tal-qaddis li l-Ordni kien ukoll iġib ismu, San Ġwann Battista.

Barranin imma mhux biss

Ġilormu Cassar

Illum meta nduru l-Kon-kattidral ta’ San Ġwann naraw bosta bċejjeċ tal-arti ta’ artisti magħrufin madwar id-dinja. Forsi l-aktar magħruf huwa l-kwadru ta’ qtugħ ir-ras ta’ San Ġwann, xogħol ta’ Michelangelo Merisi da Caravaggio. Xejn anqas magħruf huwa l-bosta xogħol artistiku li ħalla f’din il-knisja il-pittur Mattia Preti.

Iżda l-Ordni ta’ San Ġwann ħalla f’idejn arkitett Malti biex iħażżeż il-pjanta ta’ din il-knisja hekk importanti. Kien Ġilormu Cassar li fassal dan il-kopolavur. Hawn naraw il-ħila tal-Malti. Hawn naraw li missirijietna kienu nies kapaċi daqsna, jew forsi aktar minna wkoll. Hawn naraw li minkejja li l-Kavallieri kienu jaħkmuna, kienu wkoll japprezzaw jekk xi iben din il-gżira ċkejkna jkun kapaċi f’xi qasam u kienu wkoll jafdawlu xi xogħol. Nafu li Cassar beda jaħdem fuq il-bini tal-Belt Valletta bħala assistent tal-Arkitett Lapparelli imma spiċċa biex ħa x-xogħol kollu f’idu.

Il-Caravaggio

Kull min iżur il-Kon-katidral ta’ San Ġwann ikun jonqos jekk ma jżurx il-kwadru ta’ Qtugħ ir-ras ta’ San Ġwann. Min hu dilettant tal-arti jiġi min-naħa l-oħra tad-dinja biex jara dan il-kwadru maestuż. Fil-Kon-katidral dan il-kwadru għandu lil ħuh, il-pittura ta’ San Ġilormu. Dan il-kwadru għandu storja kbira. Ħafna minna niftakru meta nsteraq. Nafu l-istorja tiegħu, li kien ħareġ minn Malta u reġa’ lura. Dwar dan il-kwadri kellimni bosta drabi Patri Marius Zerafa OP li fi żmien is-sejba tiegħu kien il-kuratur tal-mużewijiet. Tiskanta kemm tertieq il-qalb, kemm inkwiet u kemm biżgħat. Saħansitra Patri Zerafa kien qed jissogra ħajtu biex din l-opra tal-arti, opra li l-ebda prezz ma jista’ jingħatalha, ma tispiċċax mitliufa għal dejjem imma terġa’ lura f’ postha biex titgawda minn kulħadd. Bl-għajuna ta’ Alla l-istorja spiċċat b’wiċċ il-ġid u l-kwadru tal-Caravaggio llum reġa’ sab postu fil-Kon-Katidral.

Arti, arti u arti

Mhux faċli li fi ftit kliem issemmi dak kollu li wieħed jista’ jsib f’dan il-Kon-katidral. Semmejt xi kwadri jew pittura aktar il fuq, imma San Ġwann ma fihx biss pittura, fih skultura fil-ġebel u fl-irħam, fih induratura, fih interzjar, fih xogħol ta’ njam, xogħol fil-fidda u bronż, insomma fih dak kollu li wieħed jista’ jimmaġina. San Ġwann tal-Belt huwa ġawhra tal-arti.

Kurżità

Forsi mhux kulħadd jaf li din il-knisja ma hijiex proprjetà tad-Djoċesi bħall-knejjes kważi kollha l-oħra li nsibu f’Malta. Dan il-Kon-katidral huwa tal-gvern Malti. Ġara li meta Napuljun ħa f’ idejh il-gżejjer Maltin, dak kollu li kien jappartjeni lill-Ordni ta’ San Ġwann għadda f’idejn il-gvern il-ġdid. Fost bosta bini ieħor kien hemm din il-knisja u għalhekk baqgħet sal-lum propjetà tal-gvern imma amministrata mill-Knisja.

Kemm hemm x’wieħed iżid ma’ dan il-ftit li ktibt jien. San Ġwann huwa minjiera ta’ arti li tajjeb wieħed iżuru u jammirah. Issa li l-belt kapitali ta’ pajjiżna hija wkoll kapitali Ewropea tal-kultura, tajjeb li nkunu nafu x’għandna fiha.

Fr Reno  Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 20 ta' Jannar 2018

Mazzun

Il-kelma “Mazzun” għalina l-Maltin għandha żewġ tifsiriet; mazzun hija ħuta li jingħad li tiekol kull ma ssib. Jien miniex dilettant tas-sajd u lanqas nifhem fil-ħut. Dan nippreferih fil-platt quddiemi. Il-Kelma mazzun nużawha wkoll għal xi persuna li tibla’ dak kollu li jgħidulha u forsi bla ma taħseb tħalli lilha nnifisha tiġi influwenzata minn ħaddieħor li għandu mnejn ikollu skopijiet moħbija.

Nemmnu kollox

Dan l-aħħar rajt post fuq Facebook li veru wriet biċ-ċar kemm hawn min iħalli moħħu f’idejn ħaddieħor. Dan il-post kien juri li fis-sena 2018 l-ewwel ta’ Jannar se jkun il-Ħadd, it-2 ta’ Frar il-Ħadd ukoll, it-3 ta’ Marzu l-Ħadd u baqa’ sejjer hekk għat-tnax-il xahar kollha. Ma tridx tkun mort l-università biex tinduna li dan ma huwa veru xejn għax l-ewwel ta’ Jannar ma kienx il-Ħadd iżda t-Tnejn.  Fuq dan il-kalendarju jumejn biss kienu tajbin, Settembru, 9/9/18 u Novembru 11/11/18, l-għaxra l-oħra żbaljati.  Madanakollu kien hemm eluf li għamlu like u bosta mijiet li xerrdu dan il-post żbaljat. Allura aħna l-bnedmin nemmnu kollox? Aħna daqshekk imzazen li dak li jitfgħulna quddiemna nibilgħuh bla ma naħsbu ftit? Allura moħħna qiegħed hemm biex jifred widnejna minn xulxin?

Ma nistenniex li kulħadd jiġih f’moħħu li pereżempju t-2 ta’ Frar jiġi 32 jum wara l-ewwel tas-sena mela qatt ma jista’ jkunu l-istess ġurnata bħall-1 ta’ Jannar, għax ġimgħa fiha sebat ijiem u għalhekk erba’ ġimgħat jammontaw għal 28 jum.

“Għax hekk smajt”

Din l-istorja ma sseħħx biss fuq il-mezzi tal-media soċjali, isseħħ ukoll fil-ħajja reali. Hawn l-affarijiet għandhom mnejn anke jitkabbru. Nagħmlu mod li wieħed ikun ra ħamiema fil-kampnar tal-knisja u jgħid li daħlet tajra ħdejn il-qniepen, għandu mnejn sa ftit ħin wara tkun ġriet il-kelma li fil-kampnar daħlet ajkla. Dan huwa forsi eżempju eseġerat, imma kemm-il darba nisimgħu esegerazzjonijet u jkun hawn min jemminhom? U jekk lil dan il-bniedem tistaqsih kif jaf jgħdilek biss: “Jien hekk smajt!” u allura la sema’ hekk, dak li sema’ għamlu Vanġelu!

L-Arċisqof bil-mobile

Dan l-aħħar ukoll fuq il-mezzi tal-media soċjali beda jdur ritratt tal-Arċisqof Scicluna bil-mobile f’idejh waqt funzjoni reliġjuża. Ma nafx jekk kienx ritratt awtentiku jew inkella wieħed mibni bis-saħħa tat-teknoloġija tal-lum. Jien lanqas qatt ma nniżżilha li l-Arċisqof kien qed jibgħat xi Sms, imma għadnu mnejn kien qed isegwi s-Salmi tal-Għasar. Jien kemm-il darba nsegwi t-talb tal-komunità minn fuq il-mobile. Illum dik hija t-teknoloġija, għaliex għandna nibżgħu minnha? Meta kont f’kunvent Tas-Sliema dejjem bl-Ismartphone kont insegwi t-talb tal-komunità. Ħaż-Żebbuġ ħafna kienu jarawni filgħodu nippassiġġa fuq iz-zuntier bil-mobile f’idi. Għall-ewwel ma ndunawx imma biż-żmien ħafna ntebħu li kont inkun qed ngħid it-Tifħir ta’ Sbieħ il-Jum. Nippreferi l-mobile mill-brevjar għax eħfef u s-sit eletroniku li jagħtik dan it-talb huwa inqas ikkomplikat mill-brevjar.

Niftakar meta kont Bologna fil-quddiesa ta’ filgħodu kienu jinżlu bosta patrijiet jikkonċelebraw, dawn kienu jitqassmulhom fuljetti għat-Talba Ewkaristika, imma wieħed minnhom kien jinżel bit-tablet u jsegwi kollox minn fuqu. Għall-ewwel rajnieha stramba iżda ma domniex ma drajna wkoll. Għandu mnejn kien hemm min jaħseb li dak kien ikun qed jilgħab bit-tablet waqt il-quddiesa. Jeżistu mazzuni li emmnu li l-Arċisqof bagħat Sms jew kien qed jilgħab bil-mobile waqt il-quddiesa, jew li jien kont inkun aljenat bil-logħob fuq iz-zuntier jew li l-patri ta’ Bologna kien jieħu t-tablet miegħu waqt il-quddiesa biex jagħmel xi ħaġa differenti. Kieku jaħasra jindagaw naqra ma jibqgħux imzazen!

Kulħadd sar għaref

Meta fis-snin disgħin infetħu għadd ta’ stazzjonijiet tar-radju, Malta rat qabża ’l quddiem fil-libertà imma rat ukoll ġirja lura fil-livell ta’ xandir. Bdew isiru għadd ta’ programmi b’telefonati mis-semmiegħa u f’daqqa waħda kulħadd sar għaref. Il-pluralizmu televiżiv kompla wkoll jesponi lill-mazzuni għal aktar għalf! Wieħed irid joqgħod attent x’jemmen u x’ma jemminx. Illum kulħadd jista’ jgħid li jrid imma dan ma jfissirx li kulħadd jgħid is-sewwa.

Il-bniedem jitwieled Tabula Rasa, moħħ vojt, paġna bajda, nadifa, pjazza vojta. Ftit ftit jibda jitgħallem u jimla din il-paġna vojta. Sfortunatament hawn min iħalli lill-ħaddieħor jimla din il-paġna li hija tiegħu biss, iħalli li moħħu jidderiġih ħaddieħor. Min jagħmel hekk tassew ikun jistħoqqlu t-titlu ta’ Mazzun.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  13 ta' Jannar 2018

Riflessjoni fuq il-muntanji

Dan l-aħħar kont qiegħed l-Italja u x-xogħol ħadni għand ħabib antik tiegħi li huwa kappillan f'raħal mitluf fuq il-muntanji. Minkejja li mort kemm-il darba f'dan ir-raħal, din id-darba irriflettejt fuq ċerti ħwejjeġ li qabel forsi ma kontx tajt kashom. Tiskanta kif f'dik il-kesha, f'dik l-arja nadifa u nieqsa mill-ħafna dħaħen tal-ibliet, il-moħħ donnu jaħdem differenti u jibda jirrifletti fuq dak li f'postijiet oħra ma jkollux ħin jirrifletti fuqhom.

Rispett 

 Ir-rispett lejn is-saċerdot f'dan ir-raħal huwa xi ħaġa li mhux faċli tfisser. Don Paolo, il-kappillan huwa l-uniku saċerdot hemmhekk. Biex ngħid id-dritt hemm ukoll Don Vincenzo, li kien kappillan qabel, imma dan jinstab f'qiegħ ta' sodda u għalhekk ma jistax jagħti servizz. 

Kif digà għidt, f'dan ir-raħal mort bosta drabi, allura tista' tgħid li n-nies kollha jafuni. Taħsbux li hemm għexieren ta' eluf ta' nies joqgħodu hemm. Bix-xorti jekk in-numru jlaħħaq l-elf u ħames mija. 

Hekk kif wasalt beda t-tislim, il-bews u t-tgħanniq. Minkejja li issa lili jafuni, xorta waħda jindirizzawni bil-Voi. Fit-Taljan hemm il-forma pulita kif tindirizza bniedem bl-akbar rispett, ma tgħidlux Tu imma tgħidu Lei. Fl-Italja meridjonali minflok il-Lei jużaw il-Voi.

Nistħajjlkom tgħidu li din hija ħaġa zgħira, imma meta tkun taf lin-nies, kemm-il darba tkun mort id-dar tagħhom għall-ikel, ikunu fuq il-lista tal-ħbieb tiegħek fuq facebook u xorta jindirizzawk bil-Voi ma tistax ma tindunax b'liema rispett ikunu qed jindirizzawk.

Il-ħajja ta' kuljum

F'dan ir-raħal ftit li xejn hemm attività. Hemm xi tliet barijiet fejn irgiel jinġabru jilgħabu l-karti u jixorbu l-kafè. Hemm xi żewħ ħwienet tal-merċa, taż-żebgħa u xi ħwienet tal-ħwejjeg. Hemm ħanut tal-ħwejjeg tat-tfal li sidu għandha kelb tar-razza Maltija. Kull meta mmur f'dan ir-raħal dejjem nittawwal lil sid il-ħanut u lill-prinċep Malti. Qed ngħid "prinċep" għax veramment miżmum sewwa.

Ħafna mill-attivitajiet li jsiru fir-raħal isiru mill-parroċċa. Il-grupp tal-iscouts kien imwaqqaf mill-kappillan, is-sistema tas-social street fuq il-mezzi soċjali tal-media kienet introdotta mill-parroċċa, il-kompetizzjoni tal-isbaħ presepju fid-dar tagħmilha l-parroċċa u l-presepju ħaj li sar fil-jiem li kont hemmhekk jien huwa kollu frott il-ħidma ta' dawk li jgħinu fil-parroċċa. F'kelma wahda il-knisja għandha rwol importanti fir-raħal. Dan ma jfissirx li ma hemmx min huwa antiklerikali, ma jfissirx li kulħadd iħobbu lil Don Paolo. Fid-dinja dejjem hekk, tagħmel kif tagħmel taqlagħha. Hawn jiġi f'moħħi l-kliem tal-Arċisqof Scicluna: "Fid-dinja ssib min iċapċaplek u ssib min iċapċapulek!" 

Don Paolo ma jħabbilx wisq rasu, jibqa' sejjer bla ma jagħti każ min jipprova jagħmel il-bsaten fir-roti. Jaf li jekk jieqaf ir-rota tieqaf imma jekk jibqa' sejjer ir-rota taqsam il-bsaten.

Quddies

F'dan ir-raħal hemm il-parroċċa, iddedikata lil Santa Marija imma kulħadd jgħidlek li huwa s-santwarju ta' Sant' Antnin ta' Padova. Hemm il-knisja ta' San Ġwanni li minn barra taħsbiha kappella tal-Madonna ta' Pompei għax fuq il-bieb waħdieni tagħha hemm pittura sabiha tal-Madonna taħt dan it-titlu. Hemm ukoll il-knisja ta' dak li darba kien il-monasteru ta' San Feliċ. Illum il-monasteru sar l-uffiċini tal-kunsill lokali tal-post imma l-knisja għadha knisja. 

Kif qed tindunaw il-knejjes ma jonqsux imma saċrdoti ma hemmx għajr Don Paolo. Allura ssir quddiesa waħda kuljum, fil-parroċċa. Din issir filgħaxija. Nhar ta' Ħadd isiru żewħ quddisiet filgħodu. 

Din il-ħaġa ġegħlitni nirrifletti ftit fuq is-sitwazzjoni f'pajjizna. M'ilux kont qed nipprietka Birkirkara u rajt karta bil-ħijiniet tal-quddies li jsir f'dan ir-raħal. Mingħajr il-parroċċa ta' Fleur de Lys għaddejt ħamsa u erbgħin quddiesa fil-jum tal-Ħadd. Bla ma trid tgħid: "x'diffenza!" 

Forsi aħna għadna xi ftit imfissdin. Ftit mijiet ta' kilometri bogħod minnha hemm realtajiet differenti ħafna minn tagħna. F'pajjiżna jinqala' ħafna paroli jekk kappillan ikollu jnaqqas quddiesa minħabba n-nuqqas ta' saċerdoti. 

Ikel

Billi fil-jiem li kont f'dan ir-raħal it-temperatura niżlet sewwa, bla ma trid tiekol iżjed għax jaqbdek ħafna ġuħ. Hawn l-ikel huwa xi ħaġa tal-ġenn. Billi bosta raħħala għandhom ir-raba' u l-bhejjem, jieklu ikel naturali, bla ħafna preservattivi u żidiet. Irkotta friska taħsibha krema, ġobon tal-ħalib tan-nagħag, mozzarella, perżut u salamijiet differenti magħmulin fid-dar għax hemmhekk il-mara tiddedika ruha għall-familja mhux għall-karriera. U biex ngħidu d-dritt bilkemm hemm xogħol għall-irgiel aħseb u ara għan-nisa! 

Kemm hu differenti l-ikel tal-irħula minn dak tal-ibliet il-kbar. 

U xi ngħidu għall-inbid? Hawn bosta jagħmlu l-inbid huma. Anke dak tal-quddiesa jsir minn raħħal mill-post. Hawn l-hena tagħhom idewquk l-inbid li jagħmlu huma. Trid toqgħod attent għax għandu ħabta jkun traditur dan l-inbid; tajjeb imma malajr jitla' fir-ras. Wieħed raħħal qalli li hu jippreferi tazza nbid tajba minn tiegħu milli flixkun sħiħ mixtri mill-ħanut. Ma domtx ma ntbaħt li għandu raġun u ndunajt ukoll li dan it-tali b'tazza nbid waħda ma jixbax.

Kemm ħsibijiet ġew ġewwa moħħi f'dawk il-ftit ġranet li kont fuq il-muntanji qrib Avelllino, sitt mija jew seba' mitt metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Forsi l-kesħa gegħlitni nirrifletti? Forsi l-arja? Jew forsi n-nies? 

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  6 ta' Jannar 2018

Kapitali tal-Kultura

Min minna ma jafx li ftit jiem oħra, il-belt kapitali tagħna sejra tkun il-belt kapitali Ewropea tal-kutura? Il-preparamenti għal din l-okkażjoni speċjali ilhom li bdew is-snin biex issa kollox lest ħalli l-belt li nbniet mill-Kavallieri ta’ San Ġwann biex tkun fortizza għal pajjiżna, tiftaħ bwieba biex tkun għal sena sħiħa belt ta’ kultura, arti, mużika u kull xorta ta’ attivitajiet kulturali oħra. Il-Belt Valletta sejra tkun il-vetrina kulturali tal-Ewropa, mhux ta’ Malta biss, iżda tal-Ewropa kollha.

Frak ta’ storja

Għandna mnejn nistaqsu kif bdiet dil-ħaġa li tintgħażel belt, jew aktar biex għal tnax-il xahar tissejjaħ Kapitali Ewropea tal-Kultura? Nibdew biex ngħidu li din hija formalità fi ħdan l-Unjoni Ewripeja u għalhekk belt kapitali Ewropea trid tkun belt ta’ stat membru tal-Unjoni.

Il-ħsieb ta’ dan kollu kien ta’  Melina Mercouri, ministru tal-kultura tal-Greċja. Hija sabet l-appoġġ tal-politiku Franċiż Jack Lang li flimkien ħolmu b’din l-idea u emmnu li l-kultura tista’ tqarreb lill-Ewropej aktar lejn xulxin. Fl-1985 il-belt ta’ Ateni fil-Greċja kienet iddikkjarata bħala l-belt Ewropea tal-kultura.  Matul il-presidenza Ġermaniża tal-Unjoni Ewropea, fl-1999, l-isem ma baqax belt kulturali Ewropea imma sar Kapitali tal-Kultura Ewropea. Dan ta aktar qawwa lil din is-sena.

Kurżitajiet

Hemm bosta kurżitajiet dwar dan l-avveniment. Ħalli naraw xi ftit minnhom. Fl-1988 il-belt kulturali Ewropea kienet Berlin. Issa rridu niftakru li sa dak iż-żmien Berlin kienet tagħmel parti minn żewġ stati; il-Ġermanja tal-Lvant u l-Ġermanja tal-Punent. Minkejja li kien hemm il-ħajt li jifred din il-belt, xorta waħda l-Unjoni Ewropea għażlet lil Berlin sħiħa bħala belt kulturali. Din kienet l-unika darba fejn il-belt kulturali Ewropea kienet tagħmel parti minn żewġ stati differenti.

Is-sena 2000 rat xejn anqas minn disa’ bliet bħala kapitali Ewropej tal-Kultura. Dawn kienu: Avignon fi Franza, Bergen fin-Norveġja, Bologna l-Italja, Brussell fil-Belġju, Helsinki fil-Finlandja, Praga fil-Repubblika Ċeka, Varsavja fil-Polonja, Reykjavík ġewwa l-Iżlanda u Santiago de Compostela fi Spanja. Hawn wieħed jinnota li tlett ibliet; Reykjavík , Praga u Varsavja, ma kinux bliet ta’ pajjiżi membri fl-Unjoni Ewropea. Din kienet eċċezzjoni li saret għaliex dawn il-pajjiżi kienu applikaw biex isiru membri tal-Unjoni,  u fil-fatt Il-Polonja u r-Repubblika Ċeka daħlu ma’ Malta fl-1 ta’ Mejju tas-sena 2004. Minn dik is-sena ’l quddiem saret komuni li jkunu żewġt ibliet jew tlieta bħala kapitali kulturali Ewropej. Fl-2010 kellna l-bliet ta’ Essen fil-Ġermanja, dik ta’ Istambul fit-Turkija u Pécs fl-Ungerija. Hawn nerġgħu naraw belt oħra ta’ pajjiż barra mill-Unjoni Ewropea, iżda billi t-Turkija bdiet in-negozjati għal sħubija fl-Unjoni Ewropea fl-2005, taw din l-opportunità lil Istambul ukoll.

Kurżità oħra hija fl-2023 kellha tkun belt fir-Renju Unit li jkollu waħda mill-kapitali kulturali Ewropea iżda billi fl-2019, jiġi fis-seħħ il-Brexit, dan il-post issa jittieħed minn xi pajjiż ieħor. Il-bliet Ingliżi kandidati għall-dan it-titlu kienu: Dundee, Leeds, Milton Keynes u Nottingham. Magħhom kienu qed jiġu kkunsidrati l-ibliet Irlandiżi ta’ Belfast, Derry u Strabane.

Is-sena d-dieħla il-Belt Valletta sejra ġġorr dan it-tilu presiġjuż, imma hemm belt oħra li se tkun ukoll kapitali bħalha. Din sejra tkun Leeuwarden Fryslân ġewwa n-Netherlands. Kurżità oħra hija li Malta hija wkoll mistennija li jerġa’ jkollha kapitali kulturali Ewropoeja oħra fis-sena 2031. Fadal hux? Imma jasal ukoll. Min jaf liema post f’Malta, jew Għawdex ser ikollu dan it-titlu dik is-sena?

Tafu liema bliet kienu kapitali kulturali din is-sena? Kienu Aarhus fid-Danimarka u Paphos f’Ċipru.

Valletta

Dalwaqt il-belt kapitali tagħna sejra, biex ngħid hekk, tiġi msellfa għal sena lill-Ewropa kollha. Beltna sejra tkun il-vetrina tal-kultura tagħna, sejra turi dak li aħna tassew, dak li jferrħana, dak li kapaċi nagħmlu, dak li għandna x’noffru. Dan jingħaqad ma’ bosta attivitajiet kulturali oħrajn minn artisti barranin.

Attività unika li qatt ma rajna bħalha u niddubita jekk qattx għad naraw bħalha hija dik li l-erba’ festi Beltin, jiġifieri San Duminku, San Pawl, Santu Wistin u l-Madonna tal-Karmnu sejrin jingħaqdu flimkien f’festa waħda. Dan dlonk ifakkarna kemm il-kultura tagħna hija unika, marbuta mal-Knisja u mat-twemmin. Dan jiftħilna għajnejna biex nibżgħu għal dak li għandna għax huwa uniku u ħaddieħor ma għandux bħalu, ħaddieħor jiġi f’pajjiżna biex jarah.  Din hija attività, waħda mill-ħafna li hemm programmati, imma forsi waħda mill-aktar li sejra tattira nies. Madanakollu xorta tajjeb li napprofittaw irwieħna minn din is-sena biex ingawdu l-kultura tagħna kif  ukoll kulturi oħrajn. Sejrin ikollna opportunitajiet biex ingawduhom, ejjew ma nibqgħux indiffetenti, ejjew nikbru fil-kultura grazzi għal din is-sena, din l-opportunità li qed iżżur lil pajjiżna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 30 ta' Diċembru 2017

Il-presepju Barokk

Il-ġimgħa l-oħra għamilt appuntament magħkom għal-lum biex inkomplu naraw xi ftit tagħrif dwar il-presepju. Mhux se ngħidu kollox għax hemmbosta x’wieħed jikteb dwar din id-drawwa sabiħa, imma llum inkomplu naraw xi ħaġa oħra. Illum nixtieq inwasslilkom xi tagħrif li ġbart dwar il-presepju Barokk. Forsi s-snin li għext fil-belt ta’ Napli kabbru fija l-imħabba lejn dan it-tip ta’ presepju. Naf li huma ħafna uj ħafna dawk li bħali jogħxew wara l-presepju Barokk u għalhekk sejjer inwassal dan li sirt naf.

Il-presepju Barokk

It-twelid ta’ Ġesù kien nieqes minn kull kumdità, anzi nistgħu ngħidu li lanqas dak l-aktar bażiku ma kellu. Madanakollu nsibu linja ta’ presepji li ma juru xejn il-faqar li fih Marija welldet lil binha, anzi għall-kuntrarju dawn ikunu mgħonija b’kull tip ta’ rikkezzi. Dan il-fatt għandu mnejn iħawwad lil xi wħud għaliex jiġu fid-diffikultà jekk Kristu twelidx fil-faqar kif insibu rrakkuntat fl-Evanġelji jew inkella fil-lussu li juru dawn il-presepji. Aktarx li dan it-tip ta’ presepju għandu xewqa antropoloġika warajh. In-Nisrani jaf li Ġesù huwa l-iben ta’ Alla u jaf ukoll li twieled mhux għax kellu bżonn jitwieled imma biex isalva lilna. Hija ħaġa ta’ għajb  li jitwieled Bin Alla u d-dinja ma tagħtihx l-aqwa post fejn jara l-ewwel raġġ ta’ dawl. Il-kliem fl-Evanġelju skont San Ġwann “Ġie f'daru, u niesu ma laqgħuhx.” [Ġw:1:11] xtaqu b’xi mod ipattu għalih. Il-bidu tal-presepju Barokk beda fost in-nobbli u għalhekk dawn riedu li x-xena li tirrappreżenta t-twelid tal-Messija ma tkunx dik fqira kif tassew kienet f’Betlem imma sabiħa u lussuża kemm jista’ jkun biex bħal speċi jpattu tan-nuqqas li għamlu n-nies ta’ żmienu.

Il-presepju Naplitan huwa dak l-aktar magħruf f’din il-linja ta’ presepji, iżda tajjeb ngħidu li ma huwiex waħdu fuq il-lista. Il-Presepji ta’ Ġenova u ta’ Bologna kellhom ukoll mixja kbira lejn il-presepju Barokk.

Mill-ewwel nofs tas-seklu XVI sal-ewwel deċenji tas-seklu XIX, Ġenova sewwasew bħal Napli kienet wieħed miċ-ċentri l-aktar attivi fil-produzzjoni tal-presepji. Bosta ħwienet tax-xogħol kien isir fihom l-iskultura tal-pasturi tal-injam. Dawn kienu jinżebgħu fil-partijiet li jidhru u jitlibbsu bi drappijiet fini u prezzjużi bħal lama, brukkat, satin, damask u kull tip ta’ materjal rikk.  Dawn il-pasturi kienu mbagħad ikomplu jiġu mogħnija b’aċċessorji xejn inqas għanja biex jikkumplimentaw lill-ilbies. Għalhekk fil-presepju Barokk naraw in-nisa bl-imsielet, ċpiepet, ġiżirajjen u dekorazzjoniet oħra. Il-presepju tradizzjonali ta’ Bologna ma fihx pasturi bi lbies veru iżda figuri tal-fuħħar bi lbieshom maħruġ mix-xbieha stess, kif naraw anke fil-presepju Malti, iżda l-mod li kienu jinżebgħu jagħmel dan il-presepju fil-lista tal-Barokk.

Il-pasturi tal-presepju Naplitan huma maħdumin differenti minn dawk ta’ Ġenova u Bologna. Dawn bdew isiru bir-ras tal-porċellana, l-idejn u s-saqajn tal-injam u l-ġisem maħdum bi ċraret u spag fuq il-fildiferru. Dawn il-pasturi kienu wkoll iżgħar fid-daqs minn dawk ta’ bliet Taljani oħrajn magħrufin għall-presepji. Vantaġġ  li l-pasturi ta’ Napli kellhom fuq oħrajn kien li dawn setgħu tinbidlilhom il-pożizzjoni tagħhom għaliex il-korp kien mibni fuq fildiferru li faċli jitgħawweġ, ħaġa li la fil-pasturi tal-injam ta’ Ġenova u lanqas f’dawk tal-fuħħar ta’ Bologna ma setgħet issir. Din il-ħaġa ffavuriet lill-presepju Naplitan biex isir fost l-aktar magħrufin fid-dinja.

Filwaqt li l-presepju tipiku ta’ Napli fih ħafna personaġġi, annimali, ħtiġijiet ta’ kuljum bħal ikel jew ħwienet tax-xogħol ta’ bosta snajja importanti għall-ħajja tal-bniedem kif ukoll bosta dettalji realistiċi, dak Ġenoviż huwa nieqes mill-personaġġi u mid-dettalji sekondarji, iżda l-pasturi ta’ Ġenova huma akbar minn dawk ta’ Napli. Dettall li nsibu fil-presepju Ġenoviż huwa l-fatt kurjuż li l-Madonna dejjem tidher b’kuruna ta’ Sultana fuq rasha u bi lbies għani bħal tal-prinċpijiet u rġejjen. Din id-drawwa bdiet fl-1637 meta l-Imqaddsa Marija ġiet proklamata Sultana ta’ Ġenova. L-arti tal-presepju f’Ġenova tesprimi l-fervur artistiku u kulturali li kien hemm f’din il-belt-repubblika bejn is-sekli XVI u XVII. Illum il-produzzjoni tal-presepju Barokk Ġenoviz ma għadniex insibuha u xi eżempji ta’ din l-arti nistgħu narawhom biss f’xi knejjes jew f’xi mużewijiet li għad għandhom xi presepju Barokk Ġenoviż.

Tmiem

Hu x’inhu l-istil tiegħu, il-presepju jirrakkonta storja waħda, it-twelid ta’ Kristu Ġesù, imma l-mod kif jiġi rrappreżentat dan il-fatt huwa differenti minn pajjiż għal ieħor, minn epoka għal oħra, minn bniedem għal ieħor. Presepju tradizzjonali, Naplitan, Barokk jew ta’ kwalunkwe għamla jew forma oħra iwassal messaġġ wieħed, messaġġ li waslilna kważi elfejn sena ilu, messaġġ li għadna nfakkruh kull sena.

Nieħu din l-okkażjoni biex nawguralkom Milied hieni, mimli ferħ u sliem.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Diċembru 2017

Il-presepju

Resqin lejn il-festa tal-Milied u għalhekk tajjeb li nidħlu ftit fl-ispirtu ta’ din il-festa li tant hija maħbuba. Jekk hemm drawwa mifruxa tista’ tgħid mad-dinja kollha hija dik li jintrama x-xena tat-twelid ta’ Ġesù, dak li nsjeħulu l-presepju. Ejjew nibdew naraw xi ftit tagħrif dwar il-presepju.

Il-kelma presepju ġejja mill-kelma Latina praesaepe li tfisser maxtura. Ir-rakkont tat-twelid ta’ Ġesù, sewwasew ix-xena li jirrappreżenta l-presepju, insibuha sew fl-Evanġelju skont San Luqa kif ukoll f’dak skont San Mattew. Iżda mhux biss, dan ir-rakkont insibuh ukoll f’kitbiet oħrajn; f’dawk li jissejħu Evanġelji apokrafi, jiġifieri kotba li ma nsibuhomx fil-Bibbja. Minn dawn tal-aħħar ħadna xi drawwiet, bħal pereżempju l-baqra u l-ħmara li npoġġu fejn il-Bambin.

L-ewwel Insara kienu jpittru din ix-xena fuq il-ħitan fejn jiltaqgħu u fil-katakombi. Meta żmien il-persekuzzjoni tal-Insara spiċċa bdew jinbnew il-knejjes u x-xena tat-twelid ta’ Ġesù bdejna spiss narawha mpittra fihom. Għall-ħabta tal-1200 bdejna naraw l-ewwel statwi li jirrappreżentat din il-ġrajja.

L-ewwel presepju

It-tradizzjoni tgħid li x-xena tat-twelid ta’ Ġesù saret l-ewwel darba fl-1223 minn San Franġisk ta’ Assisi. Illum kulħadd iqis lil dan il-qaddis bħala l-fundatur tal-presepju. Din l-idea kienet ġiet f’moħħu sena qabel, meta kien qiegħed iżur Betlem. Tajjeb ngħidu li dak iż-żmien fil-knejjes ma kien jista’ jsir l-ebda forma ta’ rappreżentazzjoni teatrali. Franġisku talab lill-Papa Onorju III  biex jagħtih permess jagħmel xena tal-Milied bin-nies ħajjin, iżda l-Papa minflok tah permess jagħmel din ir-rappreżentazzjoni fil-knisja, tah il-permess biex fil-lejl tal-Milied jagħmel quddiesa barra u fiha ssir din ix-xena. Hekk ġara u fil-lejl tal-Milied ta’ dik is-sena, ir-raħal ta’ Greccio fl-Umbria, inbidel f’Betlem. Ir-raħħala lestew l-għar mixgħul bil-fjakkli filwaqt li ġabu baqra u ħmara għal ħdejn il-maxtura mimlija bit-tiben. Ġuvni u xebba tlibbsu ta’ Ġużeppi u Marija. Il-Bambin kien tat-tafal imma jingħad li dak il-lejl kien hemm min rah jieħu l-ħajja. Dan kien l-ewwel presepju, ix-xena l-aktar bażika. Maż-żmien bdew jiżdiedu aktar personaġġi.

Aktar personaġġi

L-ewwel presepju bil-personaġġi jmur lura għas-sena 1283. Kien Arnolfo di Cambio li naqax tmien statwi tal-injam li minbarra l-figuri tradizzjonali kienu juru wkoll lis-Slaten Maġi. Dan il-presepju għadna nsibuh fil-Bażilika ta’ Santa Maria Maggiore f’Ruma. Din il-ħaġa malajr intgħoġbot u bdejna naraw presepji b’għadd ta’ personaġġi kemm fit-Toscana kif ukoll fir-Renju ta’ Napli.

Matul is-XVII u t-XVIII-il seklu, l-artisti Naplitani flimkien mal-figuri tradizzjonali bdew iżidu personaġġi li kienu familjari magħhom. Ma kienx faċli li wieħed imur Betlem allura n-Naplitani riedu jwelldu lil Ġesù f’belthom. B’hekk f’dan il-presepju bdejna naraw għadd ta’ persuni u ħaddiema ta’ snajja differenti kif ukoll xeni mill-ħajja Naplitana bħall-familja miġbura madwar il-mejda mimlija b’kull xorta ta’ ikel u nbid jew il-mara tonxor il-ħwejjeġ barra l-gallarija. Żgur ma jkunx komplut presepju Naplitan jekk ma jkunx fih il-pizzar jaħmi l-pizza, l-aktar ikla popolari f’Napli. Il-pasturi jkollhom ir-ras, l-idejn u s-saqajn tal-fuħħar u l-ġisem pupazz magħmul mill-fildiferru u spag. Imbagħad jitlibbsu lbies rikk b’satin, bizzillel u rakkmijiet. Din id-drawwa daħlet sewwa u għadna nsibuha fil-presepju Naplitan. Illum minbarra snajja jew xeni popolari nsibu wkoll pasturi ta’ persuni magħrufin fil-qasam politiku jew sportiv li lkoll isibu posthom fil-presepju Naplitan. Dan għaliex iridu li lil Ġesù joffrulu xena mill-aktar reali ta’ pajjiżhom biex jitwieled fosthom. Il-presepju Naplitan huwa magħruf mad-dinja kollha u sar sinonimu mal-belt tant li hemm triq li l-ħwienet tagħha, is-sena kollha jbiegħu biss presepji u aċċessorji għalih.

Il-presepju f’Malta

Malta wkoll għandha d-drawwa tal-presepju għad li ma nafux kif infirxet din id-drawwa.  Aktarx li l-ewwel presepju f’pajjiżna sar fil-knisja tal-Madonna tal-Għar fir-Rabat. Qegħdin insemmu l-ħabta tas-sena 1617, imma la nafu ta’ xiex kien u lanqas kif kien. Żgur li llum minn dan il-presepju ma fadal xejn. Tajjeb ngħidu li l-patrijiet Dumnikani, li tagħhom hija din il-knisja, dak iż-żmien kienu jagħmlu parti mill-provinċja Dumnikana ta’ Sqallija u għalhekk xi patrijiet Sqallin żgur li kienu jiġu fil-kunvent tar-Rabat, aktar u aktar għaliex fl-1609 f’dan il-kunvent infetaħ in-novizzjat, allura nassumu li xi novizz jew xi patri Sqalli ġab miegħu l-presepju minn pajjiżu u ramah fil-knisja jew bena wieħed hawn Malta skont id-drawwa ta’ Sqallija.

Illum il-presepju f’Malta sar popolari minkejja li kien hawn żmien fejn din id-drawwa kieent donnha bdiet tgħib għal kollox minn pajjiżna. Bis-saħħa tal-Għaqda Ħbieb tal-Presepju din id-drawwa reġgħet daħlet sewwa f’artna.

Hemm ħafna aktar x’ngħidlu dwar il-presepju u għalhekk is-Sibt li ġej, meta l-Milied ikun jonqsu biss jumejn, inkompli nwassal xi tagħrif dwaru. Mela nagħmlu appuntament għal bħal-lum ġimgħa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f;In-Nazzjon - 16 ta' Diċembru 2017

Kwalità u kwantità

Dejjem smajthom jgħidu li aħjar il-kwalità milli l-kwantità. Forsi għall-bidu kulħadd jaħseb li aktar ma jkollok aktar aħjar, imma dejjem tajjeb li jkollok ħafna? Dan tassew huwa argument tajjeb għax x’jiswa li jkollok il-ħafna imma li ma jkunux ta’ kwalità? Hu x’ inhu l-każ, aħjar ikollok ftit u tajjeb milli ħafna u bla sugu.

Kliem ix-xiħ

Darba kont qiegħed nitkellem ma’ bniedem xiħ li qatta’ għomru u żmienu fil-kumitat tal-banda ta’ raħal twelidu. Biex ngħid id-dritt, il-banda li kien jifforma parti minnha dan il-ħabib kienet waħda mill-antiki li għandna ġo pajjiżna u kienet, u għadha, torganizza marċ mill-akbar f’jum il-festa tal-parroċċa. Bosta żgħażagħ jinġabru mal-banda biex jifirħu u jiddevertu fil-jiem tal-festa. Darba dan it-tali qalli dal-preċiżi kelmiet: “Ara kemm ikollna nies, l-aktar żgħażagħ fil-marċ tagħna! Jekk l-għada tal-festa ġġib għoxrin briksa u tħallihom fuq il-bankina quddiem il-każin, ma ssibx għoxrin żagħżugħ li jdaħħlu briksa kull wieħed!” Jien biex niddefendi liż-żgħażagħ għidtlu li l-għada tal-festa kulħadd ikun ix-xalata u għalhekk ma jsibx għajnuna. Imma hu qalli li kieku jagħmel dak li qalli u joqgħod jistenna xi grupp żgħażagħ li jkunu mal-marċ, kieku l-bricks barra, fuq il-bankina jibqa’. X’jiswa li jkollok l-eluf mal-marċ? Mhux il-kwantità imma l-kwalità kien qalli dan ix-xiħ.

F’kollox

Il-kwalità hija aqwa mill-kwantità f’ kollox. Anke fl-ikel, anzi forsi f’dan il-qasam il-kwalità trid tkun tajba u l-  tkun suffiċċjenti u bla eseġerazzjoni għax iż-żejjed ħu n-nieqes. Illum hawn ħafna min hu konxju dwar l-ikel li jiekol. Illum hawn aktar tagħlim dwar x’inhu tajjeb għas-saħħa u x’inhu dak li jagħmel ħażin lill-bniedem. Xorta għandi d-dubji tiegħi dwar kemm il-kwalità tal-ikel li nikkunsmaw hija tabilħaqq tajba għal saħħitna. Allura skont il-filosofija tiegħi, ladarba l-kwalità mhux eċċellenti, il-kwantità trid tkun moderata.

U xi ngħidu għall-ilbies? Hawn min jgħidlek aħjar ikollu tibdila waħda u tad-ditta milli tużżana u jkunu ta’ kwalità inferjuri. Mitt bneidem mitt fehma! Fejn jidħol ilbies wieħed irid jagħmel distinzjoni. Ma nimmaġinax bniedem sejjer għal xogħol manwali bi ħwejjeġ tad-ditta. Kollox hemm ħinu u waqtu. Allura f’dan il-qasam xi ftit kwantità jrid ikollna wkoll.

U nistgħu nibqgħu sejrin u noħolqu litanija ta’ oġġetti jew okkażjonijiet li nsibu madwarna fejn insibu li aħjar il-kwalità milli l-kwantità.

Fit-turiżmu

Il-port ta' Dubrovnick

Dan l-aħħar kont qed nitkellem ma’ gwida tat-turisti mill-Kroazja. Din qaltli li l-port ta’ Dubrovnick sar popolari ħafna mal-cruise liners u kuljum ikun hemm aktar minn vapur wieħed sorġut mal-mollijiet ta’ dan il-port. Jien għidtilha li anke minn pajjiżna llum jitilqu vapuri tal-passiġġieri li jagħmlu waqfa fil-port ta’ Dubrovnick.  Din il-gwida qaltli li ta’ kuljum jinżlu eluf ta’ turisti jżuru din il-belt meraviljuża, imma tal-ħwienet qed igorru għax dawn it-turisti huwa ħafna fil-kwantità iżda ta’ kwalità baxxa. X’jiġifieri ta’ kwalità baxxa? Billi dawn it-turisti jkunu fuq cruise, ikollhom l-ikel inkluż mal-vjaġġ, u min xi darba mar xi cruise jaf l-abbundanza ta’ ikel li jkun hemm. Allura dawn it-truisti jmorru jduru Dubrovnick imma ma jkollhomx għalfejn jidħlu jieklu f’ristorant għax ikunu kielu kemm felħu minn fuq il-vapur qabel ma niżlu. Xi wħud mit-turisti jinżlu mill-vapur u jimxu lejn il-belt bla ma biss jużaw taxi. Aktarx li l-ħwienet tas-souvenirs biss igawdu ma’ dawn it-tip ta’ turisti. Hawn għandna każ fejn il-kwantità hija kbira imma l-kwalità fqira u għalhekk in-numru kbir ta’ turisti li jkunu qed jiffullaw it-toroq tal-belt ikun kbir imma ma jonfqu xejn. U s-sidien tal-ħwienet qed jgħidu li aħjar il-kwalità milli l-kwantità. Għalhekk hemm il-ħsieb li l-port ta’ Dubrovnick ma jibqax jilqa’ daqstant vapuri tal-passiġġieri.

Wisq nibża’ li din is-sitwazzjoni tinsab ukoll f’ pajjiżna. Filgħodu jidħol vapur daqs belt fil-port u jorbot ix-xatt ta’ Pintu. Minkejja li dan ikollu fuqu eluf ta’ nies, dawn jinżlu l-art b’ żaqqhom mimlija u xħin l-istonku tagħhom jibda jgerger bil-ġuħ ikun sar il-ħin li jerġgħu lura fuq il-vapur għax ikun sar il-ħin biex isalpa ’l barra mill-Port il-Kbir. L-istatistika turi kull bniedem minn dawn bħala turist li żar pajjiżna, imma kemm verament nistgħu ngħidu li dan kien ta’ għajnuna lill-ekonomija Maltija? Mhux il-kwantità imma l-kwalità tgħodd.

Illum rajna ftit każi fejn il-ftit huwa bil-wisq aħjar mill-ħafna. Il-ftit u tajjeb aħjar mill-ħafna li ma jiswa’ għal xejn. Jien ġibt ftit eżempji prattiċi imma jekk wieħed joqgħod ftit bil-kwiet u jaħseb fuq dan li għidt, dlonk jintebaħ li f’ kollox aħjar il-kwalità milli l-kwantità.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  9 ta' Diċembru 2017

Ritratt

Qatt ġralkom bħali? Nistħajjilkom tgħidu: “Mela xi ġralu biex qiegħed jistaqsina?” Ma ġrali xejn speċjali, imma kont qed inqalleb f’kexxun u sibt ritratt ta’ bosta snin ilu. Ħarist lejh u ndunajt kemm tibdil sar; fija u żgur anke f’dawk sħabi li kien hemm f’dak ir-rirtatt, nies li ilni ma narahom snin twal. F’qalbi għidt: “Min jaf x’sar minnhom, min jaf jekk għadhomx kollha ħajjin?” Hu x’inhu dan ir-ritratt ħalla lili u lil sħabi żgħażagħ, ħajjin u mimlijin enerġija kif konna xi tletin sena ilu. Imnalla konna ħadna dak ir-ritratt għax b’hekk kultant nistgħu niftakru f’xulxin!

Xbihat

Illum faċli tieħu ritratt, kemm toħroġ it-telefon ċellulari mill-but u tiġbed ritatt ta’ dak li trid. Ix-xewqa tal-bniedem li jżomm tifkira viżibbli ta’ ċerti waqtiet, ta’ xi nies, ta’ xi postijiet partikoli hija antika daqs kemm hu qadim il-bniedem innifsu. Fuq il-ħitan tal-għerien fejn kienu jgħixu bnedmin primitivi sibna xi taħżiż jew tpinġijiet. Dan jikkonferma dak li qed ngħid jiena. L-istess fil-katakombi, dawn kienu jiżżejnu bi tpinġijiet. Aktar tard in-nobbli bdew iqabbdu lill-artisti beix ipittruhom jew ipittturlhom xi xena biex isebbħu darhom. Il-Knisja ma baqgħetx lura u mliet bosta mill-postijiet tagħha bil-pittura. Madanakollu xorta l-fotografija kienet għadha ma ġietx żviluppata.

Nicéphore Niépce

Point de vue du Gras

L-inventatur Franċiż Joseph Nicéphore Niépce huwa meqjuż bħala missier il-fotografija moderna. Huwa żviluppa l-Eljografija – teknika li kienet tagħti l-ewwel għamla ta’ ritatti stampati. Bejn l-1826 ul-1827 huwa beda juża l-kaxxa tar-ritratti primittiva u jiżviluppa r-ritratti li kien qed jieħu biha. Illum għandna l-eqdem ritatt fid-dinja meħud b’kaxxa tar-ritatti grazzi għal dan il-bniedem. Huwa kien ġibed ritratt mit-tieqa ta’ daru ġewwa Saint-Loup-de-Varennes fil-Lvant ta’ Franza. Illum dan ir-ritratt jissejjaħ Point de vue du Gras. Biex inkun qed ngħid is-sewwa kollu, ma nafux jekk qabel dan ir-ritratt kienx hemm oħrajn miġbudin b’kaxxa tar-ritatti minn Niépce jew forsi minn xi ħadd ieħor, iżda dan huwa l-aktar wieħed antik li għadna nsibu.

Il-karta tal-identità

Spiss nisimgħu l-anzjani, forsi l-aktar dawk tal-irħula, jirreferu għall-karta tal-identità bħala “Ir-Ritratt”. Jekk Vitor sejra l-isptar, Salvina tfakkarha biex tieħu r-ritatt magħha għax inkella ma tinqediex jew jekk Kitty sejra l-bank għax wasal iċ-ċekk tal-pensjoni u trid issarfu, oħtha Lola tgħidilha darba, darbtejn, tlieta beix tieħu “l-itratt” magħha għax inkella jkollha terġa’ tiġi d-dar bħal ħmar. X’karattri ħelwin dawn ix-xjuħ Maltin ukoll! Niġġustahom!

Il-bużnanna

Niftakar meta kont għadni tfal, kienet introdotta f’Malta il-Karta tal-identità. Qabel ma kinitx teżisti u biex ngħidu d-dritt ftit li xejn kien hawn bżonnha! Il-bużnanna tiegħi ma kinitx toħroġ mid-dar u għalhekk kellhom jiġu d-dar in-nies tal-gvern biex jiġbdulha ritratt. Issa din il-povra xiħa ta’ aktar minn tmenin sena, qatt f’ħajjitha ma kienet ħadet ritratt għax kienet tgħid li dawk affarijiet tax-xitan. U jekk għal tmenin sena emment hekk, ma konniex sejrin inbiddlulha fehmitha aħna. Ġie l-fotografu d-dar u hi bl-ebda mod ma riedet li jittieħdilha ritratt. “Imma sinjura, jekk ikollok bżonn tmur il-bank ma tinqedix mingħajrha”, qalilha dak tar-ritratti. U n-nanna Anni dlonk weġbitu: “Uwa jien lanaqs qatt ersaqt ’l hemm f’ħajti, lanqas biss naf fejn hu dal-bank li qed isemmi, taħseb li se mmur issa li lanqas għadni noħroġ mill-bieb il barra?” Imma l-liġi hija liġi u minn hemm u min hawn aljenaha u ħadilha ritratt. Din kienet ix-xbieha waħdanija li qatt kellna tal-Bużnanna; Anni ta’ Galluwa. Ftit wara waslu l-karti tal-identità, bir-ritratt fuq quddiem, miktibin bl-idejn u magħluqin fil-plastik, quddiem trasparenti u wara blu. Il-bużnanna ċċassat kif bla ma taf kellhom ritratt tagħha!

Storja u nostalġija

Illum meta nsibu xi ritratt antik immorru lura fi ħsibijietna. Naraw postijiet li llum ma għadhomx hemm! Grazzi għar-ritratti nistgħu naraw il-ġmiel li kellu l-bini tat-Teatru Rjal fid-daħla tal-Belt Valletta. Dan eżempju wieħed, u se nieqaf hawn għax jekk nibdew żgur ma nieqaf qatt!

Ir-ritratt jirrakkonta storja, jikxef il-mistur. Juri d-drawwiet, il-moda, l-istil ta’ ħajja taż-żminijiet li fih ikun ittiħed. Ir-ritratt jirrakkonta storja, anzi r-ritratt jikteb storja. L-istorja tnissel in-nostalġija, iġġib it-tifkiriet, sbieħ jew koroh.

Kemm hi ħaġa tajba li t-teknoloġija avvanzata li għandna llum tat lil kulħadd l-opportunità li jieħu ritratti ta’ ħafna waqtiet tal-ħajja. Dawn jibqgħu tifkira, dawn huma dokumenti li għada trid tinkiteb l-istorja fuqhom, dawn huma xhieda tal-lum għan-nies ta’ għada.

Ritratt: xi storja, kemm ħsibijiet hemm wara dak in-naqra ta’ ritratt stampat fuq karta tleqq, tiżloq, bil-kulur jew abjad u iswed, primittiv jew elaborat. Hu x’inhu, ritratt huwa aktar minn biċċa karta stampata!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 2 ta' Diċembru 2017