Ħrejjef u leġġendi

Kull pajjiż fid-dinja għandu l-ħrejjef u l-leġġendi tiegħu. Forsi billi dawn iż-żewġ ġeneri ta’ kitba huma qrib ta’ xulxin sikwiet naħsbuhom li huma l-istess ħaġa, imma fil-fatt ma humiex. Il-ħrafa għandha ġeneru letterarju waħdieni. Hija storja fittizja fil-qosor, miktuba fi proża jew poeżiji, li fiha annimali, ħlejjaq leġġendarji, pjanti, oġġetti bla ħajja, jew forzi tan-natura li jingħataw il-ħajja daqslikieku kienu bnedmin biex fl-aħħar turi jew twassal għal lezzjoni morali. Il-ħrafa hija waħda mill-aktar forom ta’ letteratura folkloristika dejjiema u mifruxa. Il-ħrejjef aktarx jgħaddu minn ġenerazzjoni għal oħra jew fuq medda aktar wiesgħa, minn pajjiż għal ieħor, bil-fomm aktar milli bil-kitba. Dan ma jfissirx li l-ħrejjef ma jinkitbux jew li ma jeżistux kotba bi ħrejjef imniżżlin fihom. Il-leġġendi huwa ġeneru ta’ folklor li jikkonsisti f’rakkont li fih azzjonijiet tal-bniedem, kemm għal dak li jirrakkonta jew jikteb kif ukoll għal dak li jisma’ jew jaqra, ikunu donnhom seħħew tabiħaqq. Kitbiet u stejjer f'dan il-ġeneru spiss juru valuri umani, stejjer dwar bnedmin li jkollhom ċerti kwalitajiet li aktar jagħtu verità lir-rakkont. Fil-leġġenda spiss niltaqgħu ma’ mirakli jew għeġubijiet. Il-leġġendi jistgħu jinbidlu maż-żmien biex jinżammu friski u attwali. Il-kelma leġġenda ġejja mill-kelma Latina legenda – li tfisser xi ħaġa li għandha tinqara.  Jekk naħsbu ftit,  fit-Taljan hija qrib il-kelma leggere – taqra, għax il-leġġendi kienu jinkitbu biex jinqraw.

Parabboli

La qed insemmu l-ħrejjef u l-leġġendi tajjeb insemmu wkoll il-parabboli. Parabbola hija storja qasira li għandha l-għan li tagħti tagħlima. Dawn ukoll jistgħu jkunu miktubin fi proża jew poeżiji, biex titwassal lezzjoni jew parir wieħed jew aktar dwar kif wieħed għandu jġib ruħu f’każi partikolari. Hija differenti minn ħrafa billi l-ħrejjef jippreżentaw kif għidna annimali, pjanti, oġġetti inanimati, jew forzi tan-natura bħala karattri, filwaqt li l-parabboli għandhom fihom il-karattri umani. Il-parabbola hija tip ta’ analoġija metaforika. Xi studjużi tal-Evanġeli kanoniċi u tat-Testment il-Ġdid japplikaw il-kelma “parabbola” biss għall-parabboli ta' Ġesù, għalkemm din hija restrizzjoni u attribuzzjoni żbaljata għaliex jekk xejn il-kelma “parabbola” ġejja mill-Grieg klassiku u fil-fidi Lhudija nsibu għadd ta’ parabboli wkoll. Fl-Iżlam insibu wkoll numru ta’ parabboli. Kien hemm kittieba aktar qrib tagħna fejn użaw dan il-ġeneru letterarju biex wasslu l-ħsibijiet li kellhom f’moħħhom.

Esopu

Fost l-akbar kittieb ta’ ħrejjef bla dubju nsibu lill-Esopu li aktarx kien skjav li għex aktar minn 550 sena qabel Kristu. Aktarx li dawn il-ħrejjef kienu fil-bidu jgħaddu mill-missier għall-iben jew mill-omm għall-bint bil-fomm u aktrx li għaddew madwar tliet sekli wara mewt Esopu biex dawn inkitbu. Billi kienu għaddew dawk is-snin kollha, hemm min jaħseb li fil-ġabra ta’ ħrejjef attribwiti lilu hemm xi wħud li ma huma tiegħu xejn.

Esopu

Tajjeb ngħidu li Esopu ma kienx l-ewwel persuna li kitbet ħrejjef tal-annimali. Bosta sekli qabel, Esjodu, poeta u kittieb Grieg tal-qedem li għex madwar tmien sekli qabel Kristu, kien kiteb ħrafa dwar is-seqer u r-rusinjol, filwaqt li poeta jismu Archilochus kiteb diversi ħrejjef, fosthom dik dwar l-ajkla u l-volpi. Dwar Esopu ftit li xejn hu magħruf b’ċertezza dwaru. Nafu żgur li kien jibdel il-ħrejjef f’forma popolari. William Caxton stampa l-ewwel traduzzjoni tal-Ħrejjef bl-Ingliż fl-1484, u minn hemm ċerti frażijiet, bħal ngħidu aħna “qares l-għeneb” (sour grapes) bdew jidħlu fil-lingwa Ngliża u aktar tard fl-ilsna oħrajn.

Leġġendi u qaddisin

Ma nistgħux insemmu l-leġġendi bla ma nsemmu dawk li nsibu dwar bosta qaddisin aktarx tal-ewwel sekli tal-Knisja, iżda mhux biss. Insibu leġġendi dwar qaddisin aktar qrib ta’ żminijietna. Fi żmien il-persekuzzjoni tal-Insara kienu jinkitbu bosta leġġendi dwar xi martri biex dawn jinqraw mill-Insara li jkunu ġew mixħutin il-ħabs. L-għan ta’ dawn l-istejjer, li minn xi daqqiet kienu jkunu mimlijin eseġerazzjonijiet u fantasiji, kien biex dawk il-povri Nsara ta’ ġewwa l-ħabs jagħmlu kuraġġ meta jaraw sħabhom kemm kienu batew aktar minnhom. Illum forsi nidħqu b’dan il-mod kif kien jitwassal messaġġ, imma ma rridux naħsbu bil-mentalità tal-lum. Iżda l-leġġendi dwar il-qaddisin ma nkitbux biss fi żmien il-persekuzzjoni. Il-Legenda aurea jew Legenda sanctorum hija ġabra ta’ ħajjiet tal-qaddisin ta’ Jacobus de Voragine, patri Dumnikan li aktar tard sar arċisqof ta’ Ġenova, li kienu jinqraw ħafna fl-Ewropa matul il-Medjuevu. X'aktarx li din il-ġabra dehret għall-ewwel darba madwar is-snin 1259–1266, għalkemm ma’ dak li kiteb  de Voragine ġie miżjud ħafna u ħafna matul is-sekli ta’ wara. Pereżempju l-leġġenda ta’ San Ġorġ u d-dragun dehret f’wiċċ id-dinja fil-kitba ta’ dan id-Dumnikan.

Il-leġġendi u l-ħrejjef illum saru patrimonju li mhux ta’ min iħallih jintilef.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In'Nazzjon - 4 ta' Ġunju 2022

Il-festi tas-sajf

 

Wara li għal sentejn il-gżejjer Maltin kellhom jiċċaħħdu mill-festi tant popolari li jsiru fil-parroċċi tal-irħula u l-bliet tagħna, jidher li dan is-sajf sejrin ikollna sajf li fih sejrin isiru dawn il-festi. Żgur li hawn min jieħu gost b’ħaġa bħal din imma jiena żgur ukoll li hawn min jieħu qatgħa. Hekk fid-dinja, ma jistax ikun kulħadd kuntent fl-istess waqt!

Sentejn wara xulxin

Biex inkunu għidna kollox, fl-ewwel sajf tal-pandemija kien hemm xi festi li saru, imma d-deċiżjoni li jsiru festi jew kif sejħulhom “pellegrinaġġi” kellhom jitwaqqfu ħin bla waqt għax il-każi tal-covid19 kienu bdew jiżdiedu b’mod allarmanti u l-awtoritajiet tas-saħħa kienu ħarġu xi direttivi u l-awtoritajiet tal-Knisja ordnat li dawn il-festi ma jibqgħux isiru. Is-sajf tas-sena l-oħra ma hemmx għalfejn nikkummentaw wisq dwaru fejn jidħlu festi – festi fil-knejjes biss, fejn saru u meta saru! Tabilħaqq li l-qofol tal-festa tradizzjonali Maltija hija l-festa ta’ ġewwa għax fuq kollox dawn huma festi reliġjużi, imma l-poplu dara li mal-festi li jsiru fil-knisja jkun hemm dawk esterni, bl-armar fit-toroq, bin-noti tal-marċi, fil-ħsejjes tal-murtali u l-kumplament. Kien x’kien ikollna ngħidu li għaddejna sentejn bla festi. Issa din is-sena sejrin nerġgħu nibdew ingawdu l-festi, imma dawn is-sentejn li għaddew nibża’ li se jkollhom effett negattiv fuq il-festi tagħna.

Organizazzjoni

Ejjew ninsew għal ftit il-festi tal-Knisja u naħsbu dwar il-festi esterni. Biex torganizza festa kif ikunu organizzati f’pajjiżna trid eluf u eluf ta’ ewro. Il-kumitati li jieħdu ħsieb l-organizazzjoni tal-festi jaħdmu matul is-sena kollha biex jiġbru l-fondi meħtieġa għall-festa. Billi l-pandemija sakkritna f’darna għal xi xhur, billi r-restrizzjonijiet marbuta mal-imxija li għadha magħna ma kinux jippermettu li jsiru attivitajiet ta’ massa, dawn il-kumitati spiċċaw ma jistgħux jorganizzaw dak li kienu jorganizzaw qabel biex jaqilgħu, kif ngħidu bil-Malti, “lira għall-festa.” L-ispejjeż komplew jiżdiedu u d-dħul jew waqaf għal kollox jew naqas b’mod drastiku. Allura ma nistgħux nistennew li dak li konna naraw sa tliet sin ilu sejrin nerġgħu nibdew narawh kollu dan is-sajf.

Il-virus

Il-virus tal-corona daħħal miegħu virus ieħor f’xi wħud. Xi rrid ngħid? Minħabba l-pandemija kien hawn min inħakem mill-apatija. Minkejja li forsi dak li jkun ma jgħidhiex minn fommu, għandu mnejn jaħsibha f’moħħu aktar milli f’qalbu li ladarba għaddejna sentejn bla festi, nistgħu nibqgħu hekk. Tkun tabilħaqq ħasra li patrimonju li ilu jinbena tant snin jintilef f’ħakka t’għajn!

Problema oħra hija tal-bandisti. Il-bandist kien jagħmel sajf idoqq u fl-aħħar jieħu l-ħlas tal-ħidma li jkun wettaq. Billi fis-sentejn li għaddew il-bandist ma kellux xogħol għandu mnejn li sab xogħol part time u issa ma fadallux ħin biex jagħti sehmu mal-banda. Il-festi tagħna huma ħolqa fil-katina li ddawwar il-mutur ekonomiku tal-pajjiż u bħalma jiġri f’kull qasam ekonomiku, meta t-talba tkun akbar mill-prodott il-prezz jispara ’l fuq. Billi l-bandisti naqsu, il-ħlas tas-servizz tagħhom żdied u dan jitfa’ aktar piż fuq l-organizzaturi għax id-dħul naqas u l-ħruġ żdied. U jekk sa issa semmejt il-festi ta’ barra, il-festi ta’ ġol-knisja messithom l-istess xorti wkoll. Biex ikompli jintefa’ l-melħ fuq il-ferita, il-każi tal-covid għadhom magħna u l-imwiet b’dan il-virus għadhom iseħħu wkoll. Dan il-fatt ibeżża’ lin-nies u allura l-folol li darba kienu jidhru fil-festi ma ngħidx għabu, imma nammettu li naqsu.

Mhux l-aħħar tad-dinja!

Sa issa ktibt fuq il-problemi kbar li ser isibu ma’ wiċċhom dawk kollha li b’xi mod għandhom xi responsabilità għall-organizazzjoni ta’ xi festa. Imma mhux kollox iswed, mhux kollox dlam. Minkejja dawn il-problemi kollha għad hemm persuni li għadhom jaħdmu bla nifs biex il-festa tal-patrun jew patruna tibqa’ ssir anke jekk ikollhom jitnaqqsu xi ativitajiet. Wara kollox anke siġra, kultant tkun trid tinżabar.  Għall-ewwel dik is-siġra tidher kerha u stramba f’għajnejna, maż-żmien terġa’ tkabbar friegħi oħra.

Tarbija

Biex nibqgħu fuq il-pożittiv ngħid ukoll li matul ix-xhur li d-dinja kienet donnha waqfet għal kull attività, kien hemm grupp ta’ persuni li waqqfu banda ġdida. Qed nirreferi għar-raħal ta’ Tal-Pietà u Gwardamanġa fejn għadha kemm twaqqfet is-Soċjetà Filarmonika Madonna ta’ Fatima. Illum meta anke soċjetajiet li huma sabbiliti sewwa qegħdin isibu ma’ wiċċhom dawn il-problemi kbar, bla ma trid tammira l-kuraġġ ta’ dawn it-talin. U biex inkun qed ngħid kollox din ma hijiex banda fantażma, hija banda li sejra tieħu sehem fil-festa tal-Madonna ta’ Fatima li ssir fil-parroċċa fl-ewwel Ħadd ta’ Ġunju. Ma tistax ma tammirax lil din il-għaqda li fl-ewwel xhur tagħha, meta għadha daqsxejn ta’ tarbija, ser tagħti żewġ servizzi: Marċ qasir u programm mużikali il-Ħamis tal-festa kif ukoll sejra takkumpanja l-purċissjoni l-Ħadd filgħaxija.

Dawn kienu ftit ħsibijiet fil-bidu tal-istaġun tal-festi tagħna. Mhux kollox ward u zahar imma lanqas hu kollox ħażin!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 28 ta' Mejju 2022

Taqbiliet tfulitna

 

Spiss niltaqa’ ma xi persuni tampari u ħafna drabi l-kliem tagħna jaqa’ fuq id-differenzi li hemm bejn it-tfulija tagħna u dik tat-tfal tal-lum. Nifhmu li l-ħajja nbidlet għal kollox u dak li għandhom it-tfal tal-lum lanqas qatt ma konna noħolmu bih aħna, it-tfal ta’ nofs seklu ilu. Biss ikollna ngħidu wkoll li dak li kellna aħna, it-tfal tal-lum ġew imċaħħdin minnu. Fejn hu dak iż-żmien li konna niġġerrew u nilgħabu barra t-triq bla ebda biża’ li se nittajru minn xi karozza? Fejn huma dawk il-fetħiet kbar ta’ għelieqi qrib djarna? Illum hawn aktar kumditajiet, it-tfal għandhom aktar biex jilgħabu imma l-logħob tagħhom sar mekkanizzat jew aħjar elettroniku. Frott ta’ din il-bidla hija wkoll in-nuqqas ta’ komunikazzjoni bejniethom. Mhux bħalna li konna naraw x’nivvintaw biex nilgħabu.

Taqbiliet

Minbarra l-logħob, dawk tampari kellna ħafna taqbiliet li konna nafuhom ilkoll kemm aħna bl-amment. Taqbiliet qosra li ladarba titgħallimhom tibqa’ tiftakarhom ħajtek kollha. Forsi dak li jkun jinsa xi biċċa imma kemm-il darba xi ħadd ifakkarhielu jerġa’ jiftakarha daqs li kieku għadu kif tgħallimha llum. Ħa nfakkarkom f’xi wħud minnhom!

Għada ma mmurx skola,

għax il-festa tas-Signora,

nitilgħu fuq il-bejt

u nwaddbulha flixkun żejt.

 

Is-signora ma hija ħadd għajr il-kap tal-iskola tal-bniet jew dik li llum isejħulha head teacher. Ma nafx għalfejn konna ngħidu hekk imma din hi waħda mill-aktar taqbiliet popolari li konna ngħidu aħna. Taqbila oħra li konna nafuha lkoll kienet titratta lil ċertu tifel bl-isem ta’ Toninu.

Waqt li Toninu, kien qiegħed jaqra,

b’qattus maġenbu u kelb daqs naqra

Daħlet in-nanna, inkiss inkiss

U tatu bewsa, kif kien imiss.

 

Taqbiliet bla ebda kumplikazzjonijiet ta’ xejn u kultant forsi bla ebda tifsira wkoll. Biss ikollna nammettu li lkoll konna nafuhom,inħobbuhom u ngħiduhom ta’ spiss.

Marbuta mal-fidi

Il-fidi tagħna, il-Knisja u l-qaddisin, qabel kellhom ħafna aktar post importanti fil-ħajja tagħna. Għalhekk ma jistax jonqos li konna nafu xi taqbiliet li kelhom b’xi mod rabta mal-fidi. Bħal din pereżempju:

X’xorti kellha dik Sant’Anna, il-Bambin jgħidilha Nanna,

X’xorti kellu San Ġwakkin, Nannu jgħidlu il-Bambin.

 

Il-festi tagħna wkoll kellhom importanza fil-kalendarju ta’ tfulitna. Mhux biss għax il-festa tar-raħal kienet tfisser tibdila ġdida, bosta drabi meħjuta minn ommijiietna stess, xi zija jew xi ħajjata ġara tad-dar tagħna. Mhux biss għax fil-ġimgħa tal-festa kien ikollna xi ftit ċenteżmi aktar fil-but biex nixtru dak il-famuż hot dog; bezzun imsaħħan fil-fwar b’zalzetta fih u b’kuċċarina fażola biz-zalza tal-bott fuq kollox. Il-festi tagħna kellhom ukoll post fit-taqbiliet tagħna, bħal din:

Santa Marija l-Mosta

Il-Vitorja in-Naxxar

Santa Liena Birkirkara

U tal-Grazzja Ħaż-Żabbar.

 

Jien bħala tifel minn Ħal Qormi niftakarni ngħidu taqbila biex ninku liż-żewġ irħula ġirien tagħna, Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiewi.

San Filep kemm hu iswed,

San Nikola kemm hu xiħ

Eviva Ġorġi tagħna

Kemm hu aħmar u sabiħ!

 

Mur għidilna ta’ tfal li konna li kemm l-istatwa ta’ San Filep kif ukoll dik ta’ San Nikola huma żewġ opri tal-arti mill-aqwa li għandna f’pajjiżna. Imma meta tkun żgħir dawn id-dettalji la tagħti każ tagħhom u lanqas biss taħseb dwarhom. Illum nifhmuha mod ieħor.

Fil-festi kont, u biex ngħidu d-dritt għadek tisma’ quddiem il-vara tal-qaddis jew qaddisa ċerti taqbiliet popolari bħal din:

Kollok deheb kollok djamanti, issa żgur ma jonqsok xejn.

Jonqsok biss it-talb ta’ qalbna u ċ-ċapċip minn tal-idejn.

 

Mal-logħob

Kif semmejt aktar qabel, il-logħob tagħna kien ikun spiss barra l-ħitan ta’ djarna u meta konna niltaqgħu ċorma tfal, kollha mill-istess triq, konna nilagħbu logħob li fih ukoll xi taqbiliet. Bħal ngħidu aħna din:

Pizzi, pizzi kanna, Dolores ta’ Sant’Anna,

Sant’Anna tal-morini, pizzi pizzi pellegrini,

 magħref tal-fidda, bandiera tal-ħarir,

 galletta mxarrba fl-ilma ħażin.

 

Kien hawn verżjonijiet oħra ta’ din it-taqbila imma jiena hawnhekk ġibt dik li konna ngħidu aħna. Il-logħba Pizzi Pizzi Kanna kienet issir fuq is-swaba tat-tfal. Taqbila oħra marbuta ma’ logħba kienet tinvolvi aktar moviment kienet din:

Bum bum il-bieb, onġi onġi onġella.

Bum bum il-bieb, onġijo kavallier.

Min ġie, min ġie, min ġie? Onġi onġi onġella.

Min ġie, min ġie, min ġie? Onġijo kavallier.

 

Din kienet taqbila ħafna itwal minn hekk, jien ktibtilkom biss l-ewwel ftit versi, biss żgur li hawn ħafna minnkom li jafu jkompluha sa tmiemha.

Nistqarr magħkom li dawn it-taqbiliet ġabuli ħafna u ħafna nostalġija, nostalġija ta’ tfuliti, nostalġija għal dak iż-żmien li tar li kif jgħidlu l-poeta  Ġan Anton Vassallo: “O żmien ħelu, kif għaddejtli, żmien ta' meta kont bla ħtija. It-tifkira biss ħallejtli biex il-għira nħoss għalik, int ma terġa’ iżjed għalija, u sal-mewt indum nibkik.”

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 21 ta' Mejju 2022

Santu Rokku

 

Il-ġimgħa l-oħra wassalt xi tagħrif dwar San Bastjan u l-kult tiegħu billi huwa wieħed mill-qaddisin li l-bniedem idur lejhom f’xi epidemija jew pandemija. Daqs tant ieħor ikun mitlub Santu Rokku u għalhekk xieraq li llum inkun u nafu xi ħaġa dwar dan il-qaddis u l-kult tiegħu.

Dwar il-qaddis

Dan il-Qaddis twieled Montpellier fi Franza bejn l-1345 u l-1350 u miet f’Voghera fl-Italja bejn l-1376 u l-1379 ta’ mhux aktar minn tnejn u tletin sena. Is-sorsi fuq dan il-qaddis huma skarsi u mhumiex preċiżi ħafna u jsiru aktar oskuri bil-leġġendi dwaru. Jingħad li waqt li kien f’pellegrinaġġ lejn Ruma huwa kien ta dak kollu li kellu lill-foqra imbagħad waqaf  f’Acquapendente, fil-provinċja ta’ Viterbo, l-Italja.  Hemmhekk beda jiddedika ruħu biex jgħin lill-morda bil-pesta u wettaq xi fejqan mirakoluż tant li dlonk inxterdet il-fama tiegħu. Waqt dan il-pellegrinaġġ lejn l-Italja ċentrali huwa ddedika ruħu għal ħidmiet ta’ karità u għajnuna kif ukoll wettaq konverżjonijiet kontinwi. Kien kważi miet fil-ħabs, wara li ġie arrestat ħdejn Angera, fil-Lombardija,  minn xi suldati fuq suspett ta’ spjunaġġ. Huwa kien ikun mitlub kontra l-mard tal-baqar u d-diżastri naturali, il-kult tiegħu nfirex b’mod straordinarju fit-Tramuntana tal-Italja u dan kien marbut b’mod partikolari bħala protettur kontra l-pesta.

Qabel il-mewt tiegħu, il-Qaddis kien kiseb mingħand Alla r-rigal li jsir l-interċessur ta’ dawk kollha li jomordu bil-pesta li jinvokaw ismu, Fuq il-qabar tiegħu f’Voghera, mill-ewwel beda jiffjorixxi l-kult taż-żagħżugħ Rocco, pellegrin minn Montpellier, ħabib taż-żgħar, il-morda bil-pesta u l-foqra. Il-Konċilju ta’ Kostanza fl-1414 invokah bħala qaddis għall-ħelsien tiegħu mill-epidemija tal-pesta. Il-Papa Girgor XIII (1572-1585) daħħal l-isem ta’ Rokku fil-Martiroloġju Ruman, taħt il-pontifikat tal-Papa Urbanu VIII (1623-1644) il-Kongregazzjoni tar-Riti daħħlet Uffiċċju u Quddiesa għall-knejjes mibnija ad unur il-qaddis. Fl-aħħarnett, fl-1694, il-Papa Innoċenz XII ta l-permess lill-Franġiskani biex jiċċelebraw il-festa b’rit doppju l-festa ta’ Santu Rokku bħala membru tat-Terz Ordni ta’ San Franġisk. Il-knisja tiċċelebra l-festa tiegħu nhar is-16 ta’ Awwissu.

F’Malta

Santu Rokku għandu għadd ta’ kappelli ġewwa Malta u dan juri l-qima li jgawdi. Bosta minnhom inbnew b’wegħda wara xi imxija. Indibu kappelli jew knejjes għal dan il-qaddis fu fil-Belt Valletta.

Qabel l-1658 f’Bubaqra kien hemm żewġ knejjes: waħda dedikata lil San Ġwann u l-oħra lil Santu Rokku. Dawn ingħalqu u flokhom, fl-1676, inbniet il-knisja dedikata lil Santa Marija li tkabbret fl-1961. Il-Qriema wkoll huma devoti lejn il-qaddisin protetturi kontra l-pesta. Nhar l-14 ta’ April 1676 saret purċissjoni penitenzjali waqt Ii l-aħwa Dun Giovann u Giorgio Cauchi għamlu rikors il-Kurja sabiex iwaqqgħu ħames knejjes zħar, biex flokhom jibnu knisja ddedikata Iil Santu Rokku. Din il-wegħda twettqet izda flok Iil Santu Rokku, il-kappella l-gdida kienet dedikata lit-twelid taI-Madonna {il-Vitorja). F’din ii knisja gie ddedikat artal għal Santu Rokku.

Fiż-Żurrieq, fil-parroċċa ta’ Santa Katarina nsibu l-fratellanza ta’ Santu Rokku. Din twaqqfet fl-1606 u hija l-unika fratellanza f’Malta ta’ dan il-qaddis li għadha attiva. Il-festa f’gieħ il-qaddis issir it-tielet Ħadd ta’ Settembru. Il-fratellanza għandha vara tal-kartapesta tal-qaddis, xogħol l-istatwarju Għawdxi Wistin Camillieri. Il-fratelli jilbsu muzetta ħadra bl-emblema tal-qaddis u kurdun aħdar ma’ qaddhom u kuruna tar-Rużarju.

Fit-toroq tagħna

Fit-toroq Maltin insibu xejn anaqas minn 35 niċċa bi xbieha ta’ Santu Rokku. L-akbar numru ta’ dawn in-niċeċ insibuh f’Ħal Qormi uf’Ħaż-Żebbuġ fejn hemm 6 niċeċ li juru lill-qaddis f’kull raħal minnhom. F’Birkirkara, fil-Belt Valletta, f’Ħal Luqa, f’Ħal Balzan u f’Ħal Kirkop insibu żewġ statwi f’kull waħda minn dawn il-lokalitajiet filwaqt li f’Tas-Sliema, , fiż-Żurrieq, fis-Siġġiewi, f’San Ġiljan, f’Santa Venera, fil-Qrendi, fl-Imsida, l-Imqabba, f’Ħal Lija, f’Ħal Għaxaq u fil-Birgu nsibu niċċa bi statwa ta’ Santu Rokku f’kull raħal jew belt minnhom. Fiż-Żejtun insibu statwa tal-qaddis fuq iz-zuntier u oħra f’niċċa

Madwar Malta nsibu għadd ta’ toroq imsemmija għal Santu Rokku: Birkirkara, il-Kalkara, l-Imdina, il-Mosta, Ħal Qormi, ir-Rabat, Ix-Xagħjra,  iż-Żejtun u ż-Żurrieq. F’Ħal Għaxaq minbarra triq hemm ukoll misraħ b’isem il-qaddis. In-naħa tal-Kalkara nsibu l-Forti Santu Rokku.

Fit-taqbil

Dan il-qaddis insibuh imsemmi f’żewġ taqbiliet Maltin. Billi kien hem żmien li kienu jsiru t-tiġrijiet tal-bhejjem fil-festa tiegħu it-tnejn li huma jagħmlu riferenza għal xi tiġrija taż-żwiemel. . Aktarx li dawn it-tiġrijiet kienu jsiru l-Ħadd qabel is-16 ta’ Awwissu, jum il-festa ta’ Santu Rokku.  Dawn it-tiġrijiet jissemmew fit-taqbila popolari:

Ninu, Ninu tal-Milied

Ommi għamlet il-qagħqiet

Il-qagħqiet tal-qastanija

Santu Rokku tat-Tiġrija.

Għaddew il-festi kollha

Baqa’ biss Santa Marija.

 

Taqbila oħra inqas popolari li hi marbuta mat-tiġrijiet ta’ Santu Rokku hi din:

Santu Rokku tat-tiġrija

Għandna żiemel intellquh

‘K jiġi l-ewwel kemm inħobbu

‘K jiġi l-aħħar kemm intuh.

 

Hemm aktar x’ngħidu u xi nsemmu dwar dan il-qaddis fosthom xbihat impittera tiegħu, imma għal-lum nieqfu hawn.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 14 ta' Mejju 2022

Qaddis tal-epidemiji u pandemiji

 

Matul is-snin il-bniedem kellu jħabbat wiċċu ma’ mard li ġieli sar epidemija u xi minn daqqiet żvilupa f’pandemija. Id-differenza bejn dawn iż-żewġ termini hija waħda geografika, Filwaqt li epidemija tkun mifruxa fuq żona partikolari fid-dinja, pandemija tinfirex mad-dinja kollha.  Fil-fatt  il-kelma pandemija ġejja minn Pandemos li fil-Grieg tfisser il-popolazzjoni kollha. Ix-xjentisti jużaw dan it-terminu meta jridu jfissru li l-popolazzjoni dinjija kollha se tkun esposta għall-infezzjoni u li parti kbira mill-umanità sejra timrad.

Malta minkejja li hija gżira, hija parti mid-dinja u l-mard ma jafx bi fruntieri. Kemm-il darba pajjiżna għadda minn xi flaġell ta’ xi marda qerrieda li kienet qed taħkem lid-dinja jew lil xi parti minnha li hija qrib tagħna. Il-Maltin daru lejn Alla u lejn il-qaddisin biex jgħinuhom f’dawn il-waqtiet diffiċi. San Bastjan kien wieħed mill-aktar qaddisin li sarlu talb u wegħdi.

F’Ħal Qormi

Fit-tbatija tal-pesta tas-sena 1813 il-Qriema talbu għal ħniena mill-Mulej bl-interċessjoni tal-qaddisin fosthom tal-Madonna, ta’ San Ġorġ, ta’ Santu Rokku u ta’ San Bastjan. Saru anki diversi wegħdi. Frott ta’ waħda minn dawn l-wegħdi sar lampier tal-fidda li għadu jintrema fil-knisja parrokkjali ta’ San Ġorġ. Sabiex titwettaq wegħda oħra, fl-1815 fit-tarf tar-raħal tqegħdet l-istatwa ta’ San Bastjan magħmula minn ġebla Maltija. Din l-istatwa turi lill-qaddis fil-mument tal-martirju bil-vleġeġ u saret mill-aħwa Ġlormu u Ċikku Fabri mill-Birgu. Din l-istatwa hija meqjusa bħala wieħed mill-kapolavuri ta’ dawn iż-żewġ artisti. Fl-1816 l-Isqof Ferdinando Mattie ta indulġenza lil kull min jitlob quddiem din ix-xbieha. Biż-żmien madwar din l-istatwa inbnew għadd ta’ djar u nħasset il-ħtieġa li tinbena knisja ddedikata lil San Bastjan.

L-ewwel riferenza għal xi knisja ddiedikata lil San Bastjan f’Ħal qormi tmur lura sal-1575. Fi Frar ta’ dik is-sena, Mons. Pietro Dusina, Viżitatur Appostoliku żar Ħal Qormi u sab kappella dedikata lil San Bastjan. Din kienet nieqsa minn ħwejjeġ tal-quddies u affarijiet oħra.

Fil-Belt Pinto nsibu knisja ddedikata lil San Bastjan. Din illum hija magħrufa bħala l-knisja ż-żgħira. Din inbniet bejn l-1880 u l-1890 ħdejn statwa tal-qaddis li kienet twaqqfet fl-1815 biex tfakkar il-ħelsien minn epidemija tal-pesta tal-1813. Il-qima lejn San Bastjan, patrun tal-pesta, bdiet f’Ħal Qormi fis-seklu 16, u reġgħet tħeġġet fil-bidu tas-seklu 19 minħabba l-epidemija tal-pesta fl-1813 li qatlet madwar 740 persuna il-belt Qormija. Iż-żona madwar l-istatwa żviluppat sewwa fis-seklu 19 u fl-1873 l-imgħallem Michele Angelo Azzopardi għamel talba lill-Isqof Gaetano Pace Forno biex jibni knisja ġdida għall-abitanti ta’ dik ix-xaqliba ta’ Ħal Qormi. L-Isqof ta l-permess u l-knisja ta’ San Bastjan inbniet ħdejn l-istatwa bejn l-1880 u l-1890. Minflok il-knisja qabel kien hemm ħanut, li jingħad li ġie mwaqqa’ bil-lejl wara li s-sid tiegħu kien irrifjuta li joħroġ minnu.

Nhar id-9 ta’ Marzu 1890 , Mons. Ġużeppi Mercieca, Vigarju tal-isqof ibierek il-Knisja. Il-knisja saret viċi-knisja parrokkjali fid-19 ta’ Ġunju 1918 u parroċċa separata fl-1935 bl-ewwel kappillan tagħha jieħu l-pussess nhar l-5 ta’ Jannar 1936. Il-pittura tal-artal maġġur ta’ din il-knisja juri lil qaddis fil-martirju tal-vleġeġ u huwa xogħol ta’ Lazzaro Pisani. Il-konsagrazzjoni ta’ din il-knisja saret mill-Arċisqof Charles J. Scicluna nhar il-25 ta’ Ottubru 2019. Il-knisja tkun miftuħa kuljum għall-adorazzjoni sagramentali.

Knisja ġdida

Billi l-parroċċa deher li kienet sejra tikber, mill-ewwel nibet il-ħsieb ta’ knisja ġdida. Fl-1937 saru pjanijiet biex tinbena knisja akbar biex isservi bħala l-knisja parrokkjali. Ix-xewqa kienet li tinkiseb biċċa art tal-gvern li kienet fil-viċin. Din l-art ingħatat sena wara. Fl-1939, l-pjanti għall-knisja l-ġdida saru minn Arthur Zammit u ġew ippreżentati minn Annetto Mifsud Ellul. Fl-4 ta’ Frar, 1940 beda l-ewwel xogħol fuq il-bini tal-knisja l-ġdida. L-ewwel ġebla tqiegħed u tbierket fis-27 ta’ Jannar 1946 mill-Arċisqof Mikiel Gonzi. Il-kripta tal-knisja tlestiet fl-1952 u ġiet imbierka fl-istess sena. Beda jsir il-quddiews fil-kripta. Fl-1956 ix-xogħol fuq il-bini tal-knisja twaqqaf minħabba nuqqas ta’ fondi. Ix-xogħol kompla sentejn wara. Nhar it-30 ta’ Lulju 1969, il-periti George Muscat Fenech u Godfrey Azzopardi jippreżentaw rapport fejn jirraportaw li l-kripta mhix tiflaħ għall-piż tal-knisja u jeħtieg li jsr ċirku tal-konkrit mserraħ fuq kolonni biex isolvu l-problema tax-xquq. iċ-ċelebrazzjonijiet liturġiċi kollha bdew isiru fis-sala ta’ l-iskola tal-gvern. 

Il-knisja fl-aħħar tlestiet fil-bidu tas-snin 80 u ġiet ikkonsagrata fid-19 ta’ Jannar, 1986 mill-Arċisqof Ġużeppi Mercieca. Il-Festa Titulari ta’ San Bastjan tiġi ċċelebrata kull sena fit-tielet Ħadd ta’ Lulju. Mons Arċisqof għolla l-parroċċa bit-titlu arċipretali nhar il-21 ta’ April 2019. F’din il-knisja nsibu l-istatwa tal-injam ta’ San Bastjan minquxa mill-artist Ġorġ Borg bejn l-1936 u l-1938.

Dan hu wieħed biss mill-qaddisin li l-Maltin daru lej għall-għajnuna f’xi epidemija jew pandemija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Mejju 2022

Oberammergau

 

Naħseb li għal ħafna minna l-isem ta’ Oberammergau xejn ma huwa ġdid. Bla dubju ta’ xejn min għandu d-delizzju tal-Ġimgħa l-Kbira żgur li xi darba sema’, jekk mhux ukoll żar, dan ir-raħal.

Oberammergau huwa muniċipju li jinsab fid-distrett ta' Garmisch-Partenkirchen fil-Bavarja, il-Ġermanja. Dan ir-raħal jinsab f’dik li tissejjaħ Alpenstrasse, rotta ta’ madwar 500 kilometru li tkopri l-Alpi tal-Bavarja u l-Awstrija. Dawn l-Alpi jġibu l-isem ta’ Ammergau. Minkejja li dan il-post huwa relattivament ċkejken meta tqabblu ma’ bliet jew irħula Ġermaniżi oħra, huwa famuż għan-numru kbir ta’ affreski li naraw fuq il-faċċati tad-djar, għall-fatt li fih hemm l-iskola tan-NATO u fuq kollox għar-rappreżentazzjoni tad-dramm tal-passjoni ta’ Kristu li jsir kull għaxar snin. Ir-raħal huwa magħruf ukoll għall-ħila ta’ dawk li jonqxu l-injam, u jkollna ngħidu li dan huwa raħal li jista’ jiftaħar bl-iskulturi li twieldu u jgħixu fih. Xogħolhom tarah fil-ħwienet tax-xogħol tagħhom, skulturi fl-injam mill-ifejn li jvarjaw minn statwi reliġjużi għal dawk profani. Fil-fatt f’Oberammergau hemm l-Iskola tal-Bavarja għal dawk li jiskolpu l-injam.

Skultura fl-injam

Oberammergau ilu magħruf għal sekli sħaħ bħala ċentru ta’ tinqix tal-injam. Peress li l-bdiewa tal-post kellhom bżonn isibu modi ġodda biex jaqilgħu dik ix-xi ħaġa tal-flus matul ix-xtiewi twal u iebsa, meta r-raħal ikun miksi kollu kemm hu bil-borra u kienet tkun ħaġa impossibbli kemm għalihom kif ukoll għall-bhejjem tagħhom li jħallu darhom u jmorru fir-raba’. Dawk ir-raħħala minn Oberammergau li jnaqqxu l-injam kienu minn żmien ilu magħrufa għall-ħila tagħhom, uħud jispeċjalizzaw fil-kurċifissi fl-injam, oħrajn f’figuri reliġjużi miżbugħin ferm sbieħ u xeni tal-presepji. Oħrajn kienu jonqxu ġugarelli li jinżebgħu b’kuluri jgħajtu. Dan kollu kien isir minn injam tas-siġar li kienu jitkabbru fir-raħal stess jew fil-qrib. Nafu li l-injam f’din l-inħawi tal-Ġermanja huwa abbundanti.  Biż-żmien dan ix-xogħol ma baqax isir biss minn dawk il-bdiewa li ma jistgħux joħorġu minn djarhom u jmorru fl-għelieqi tagħhom imma sar mestier għal bosta raħħala. Madwar mija u ħamsin sena ilu nfetħet skola għall-iskuturi. Dawk li jtemmu l-istudji tagħhom minn din l-iskola jissejħu "Herrgottschnitzer" li tfisser skuturi ta’ Alla billi ħafna mix-xogħlijiet tagħhom huma figuri reliġjużi. Biex ngħidu d-dritt Herrgottschnitzer jissejħu mhux biss dawk li jistudjaw f’din l-iskola imma dawk li jonqxu l-injam fit-Tirol kollu.

Affreski

Oberammergau huwa wkoll famuż għall-affreski li wieħed jara mpittra mal-ħitan tad-djar tar-raħal. Din hija karatteristika mhux biss ta’ dan ir-raħal imma hija ħaġa komuni f’dawn l-inħawi. Din l-arti bil-Ġermaniż tissejjaħ Lüftlmalerei. Hija pittura li turi xeni mill-bibbja, mill-ħajja ta’ Kristu jew xbihat ta’ qaddisin, xeni minn xi ħrafa tat-tfal, jew xi xena oħra b’xi ftit fantasija wkoll. It-teknika ta’ din l-arti hija li waqt li t-tajn ikun għadu frisk titpitter ix-xena biex b’hekk iż-żebgħa tidħol fit-tajn u għalhekk il-pittura jkollha hajja itwal milli kieku titpitter fuq il-ħajt meta l-kisi jkun nixef. Għalhekk tissejjaħ al fresco din it-teknika.

Dramm

Iżda ma tistax titkellem dwar Oberammergau u tħalli l-akbar avveniment li jseħħ fir-raħal kull għaxar snin. Bla dubju ndunajtu li qed nirreferi għad-dramm tal-passjoni li llum huwa magħruf madwar id-dinja kollha.

L-ewwel rappreżentazzjoni ta’ dan id-dramm sar fis-sena 1634. Jingħad li dan beda jsir wara li r-raħħala ta’ Oberammergau għamlu wegħda biex raħalhom jinħeles mill-pesta li kienet ħakmet lir-reġjun u kienet qed tagħmel ħerba mir-raħħala ta’ dan il-post. Dan id-dramm beda jsir kull għaxar snin, fis-sena li tispiċċa biz-zero, biss fl-1934 sar ukoll billi kien jaħbat it-tliet mitt sena tal-bidu tiegħu. Sar ukoll fl-1983 fit-350 anniversarju. Ma sarx fl-1920 billi kienet għadha kif intemmet l-ewwel gwerra dinjija u sar fl-1922. Ma sarx lanqas fl-1940 minħabba t-tieni gwerra dinjija u ma sarx fl-2020 minħabba l-pandemija tal-Covid 19 imma sejjer issir din is-sena.  

L-istorja tad-dramm nafuha lkoll, biss hemm xi kurżitajiet marbuta mad-dramm. Fih jieħdu sehem atturi li huma kollha minn Oberammergau jew li huma miżżewġin lil xi ħadd mir-raħal u li jkun ilu għaxar snin jgħix hemmhekk. Jieħdu sehem fih madwar elfejn attur minn popolazzjoni ta’ kważi ħamest elef ruħ. Minn elfejn attur madwar, mija u għoxrin biss ikollhom parti li jitkellmu. Il-kostumi kollha jinħietu fir-raħal minn ħajjata mir-raħal stess. Ma jintużawx parrokki u lanqas ma titwaħħal daqna artifiċjali għalhekk dawk kollha li jieħdu sehem fid-dramm, li tajjeb ngħidu jibda minn Mejju u jibqa’ sejjer sa Ottubru, b’ħames rappreżentazzjonijiet fil-ġimgħa, la jkunu jistgħu jaqtgħu xagħarhom u lanqas iqaxxru l-leħja.

Hemm ħafna aktar x’wieħed iżid dwar dan id-dramm li mhux faċli tiktbu fi ftit kliem.

Oberammergau famuż mad-dinja kollha għad-dramm tal-passjoni, imma mhux biss.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 30 ta' April 2022

Radd il-ħajr

 

Illum sirna nużaw il-kelma “grazzi”, kelma ġejja mit-Taljan, minkejja li għandna l-kelma tagħna: Inroddlok ħajr! Intant mhux l-għan tiegħi li nikteb argument dwar ilsien pajjiżna għax jekk nibdew mhux ħaġa ħafifa nispiċċaw.

Waqt udjenza ġenerali li kien qed jagħmel il-Papa Franġisku fit-13 ta’ Mejju tas-sena 2015, huwa qal li fil-ħajja tal-familji għandhom jerġgħu jidħlu tliet kelmiet sempliċi li donnha d-dinja nsiethom. Skont Papa Bergoglio l-edukazzjoni bejnietna għandha tkun anke fil-familja u tajjeb nerġgħu nibdew nużaw il-kliem: “Nista’?”, “Grazzi” u “Skużani”. Ejjew inħallu barra l-ewwel u l-aħħar kelma u nirriflettu ftit dwar il-grazzi. Ngħidu wkoll li dak li kien qal il-Papa għall-familji jgħodd ukoll għal kull sitwazzjoni. Fil-fatt il-Papa raġa’ tkellem f’dan is-sens drabi oħra bħal meta fis-sena 2017 ħeġġeġ biex il-kelma “grazzi” nużawha aktar spiss u  fl-aħħar udjenza tas-sena 2020 fejn huwa qal li kieku kulħadd jibda jgħid “grazzi”, id-dinja tkun wisq aħjar.

Apprezzament

Meta bniedem irodd ħajr lil xi ħadd ikun qed juri sens ta’ apprezzament għal xi att li jkun irċieva. Mill-banda l-oħra min ikun qala’ l-ħajr iħoss li xogħlu jkun qed jiġi stmat u apprezzat u għalhekk ma jħosshiex bi tqila biex jekk ikun hemm bżonn jerġa’ jagħmel dak il-pjaċir li jkun għamel. Mill-banda l-oħra jekk bniedem ma jaqlax il-grazzi jibda jħoss li għemilu ftit li xejn ikun sewa allura jaħsibha darba darbtejn jekk ikun hemm bżonn li dak l-att jiġi mtenni.

Ħafna jgħidulek li għamlu dak li għamlu mill-qalb u ma jistenenwx il-grazzi, imma xorta waħda jkun xieraq li jingħatalhom dak il-ġest ta’ ringrazzjament. Dan jgħodd kemm fil-familja, fuq il-post tax-xogħol, fil-passatempi tagħna u allura ngħidu li l-grazzi għandha postha kullimkien. Li nuru l-apprezzament tagħna lejn ħaddieħor mhux biss juri li aħna edukati imma wkoll li nafu li dak li nkunu rċevejna kien ta’ ġid għalina.

Meta tieħu l-grazzi

F’ilsiena għandna espressjoni li tfisser bil-kontra ta’ grazzi minkejja li tintuża l-kelma stess grazzi! Spiss meta naraw nuqqas ta’ apprezzament lejn xi ħidma li nkunu wettaqna ngħidu: “ħadna l-grazzi!”  Sfortunatament jiġru ħafna okkażjonijet fejn nagħmlu xi att li għalih naħsbu li nkunu ser niġu apprezzati iżda minnflik naqilgħu tumakka. Dan jista’ jseħħ minħabba sens ta’ nuqqas ta’ gratitudni. Kultant anke kelma tista turi nuqqas ta’ gratitudni. Ieqaf aħseb ftit u ara kemm-il darba inti stess għamilt xi ħaġa li ħsibt li ser tkun apprezzat u rringrazzjat għax għamiltha imma jew bqajt bla radd ta’ ħajr jew agħar minn hekk qlajt xi ċamata.

Biss hawn tajjeb wieħed jibqa’ sod u  meta jkun jaf li qed jagħmel xi ħaġa sewwa għandu jibqa’ jagħmilha minkejja li jħossu ftit li xejn apprezzat. Ibqa’ ċert li jekk ikollok twaqqaf dik l-attività issib min jinduna. Taqtax qalbek, illum jew għada l-grazzi toħodha b’mod pożittiv u mhux fis-sens idjomatiku li semmejt hawn fuq.

Għax għandi dritt

Hemm min forsi jaħseb li għax servizz għandna dritt għalih ma hemmx għafejn inroddu ħajr lil min jagħmilulna. Le mhux hekk. Id-dritt tiegħi tassew għandi nieħdu imma li nrodd ħajr lura huwa dritt ta’ min għamilli dak li jien għandi dritt għalih. Ma rridux ninsew li l-ħajja fiha d-drittijiet u d-doveri. Tassew li meta trodd ħajr aktar tkun qed tagħmel ġest ta’ edukazzjoni milli dover, imma ma nagħmlux ħażin jekk ir-radd ta’ ħajr nibdew inqisuh bħala obbligu, bħala dover tagħna anke meta nirċievu servizz li nkunu ħallasna għalih jew li jkollna kull dritt għalih. Kelma kull ma tmur fin-nofs, għid “grazzi” jew “thank you” kif ngħidu spiss aħna l-Maltin. B’din id-daqsxejn ta’ kelma lil dak li qdiek tferrħu u turi li s-servizz li tak kien apprezzat. Darba oħra meta tmur għal dak l-istess servizz tinqeda aħjar żgur. Mela niftakru li jekk servizz huwa bi dritt tagħna, ma’ dan id-dritt hemm id-dover ta’ gratitudni min-naħa tagħna.

Ħajja mgħaġġla

Tassew li qed ngħixu f’dinja mgħaġġla u forsi l-ħafna xogħol li nitgħabbew bih inaqqsilna l-ħin għal xulxin, imma ma għandux inaqqasillna l-edukazzjoni. Ma għandniex nieħdu li ħaddieħor kif jgħidu l-Ingliżi for granted, hekk qisu xejn mhu xejn. Nofs ta’ kelma mhux se ttelliffna wisq ħin imma tista’ tibdel il-burdata ta’ bniedem

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' April 2022

Normalità

 

Issa li ilna aktar minn sentejn għaddejjin minn din il-pandemija, spiss qegħdin nnisimgħu minn jitkellem dwar il-fatt li resqin lejn in-normalità minkejja kollox. Tabilħaqq li l-agħar ħaġa li bniedem jista’ jagħmel f’ħajtu hu li jaqta’ qalbu, li jmewwet it-tama minn ġewwa fih. Għaddejna sentejn li għal bosta minna kienu l-agħar snin ta’ ħajjitna fejn konna msakkrin f’darna donna qegħdin fil-ħabs bla ħtija. Ma stajniex immorru fil-ħwienet li konna nifrekwentaw qabel, il-knejjes għalqu bwiebhom u konna mċaħħdin milli nżuru l-għeżież tagħna fl-isptarijiet u fid-djar tax-xjuħ. Waqfet kull attività, teatri xejn, sport kellna nikkuntentaw naraw dak li jwasslulna l-istazzjonijiet tat-televiżjoni u kellna nwaqqfu l-festi titulari li tant huma popolari f’pajjiżna, l-aktar fix-xhur tas-sajf. Issa jidher li bil-mod il-ħajja qed terġa’ lura għal dak li kienet qabel ma faqqgħet din il-pandemija, fit-tarf tal-mina mudlama li għaddejna minnha qed jidher xaqq dawl, merżuq dawl ċkejken, biex dejjem ikabbar fina t-tama li għad nerġgħu ngħixu kif konna ftit aktar minn sentejn ilu. Imma kemm tabilħaqq din it-tama sejra ssir realtà? Kemm dan il-kliem li dalwaqt nerġgħu lura għal li konna ser iseħħ? Tgħidulix pessimist jew li nara n-naħa l-kerha biss, imma qagħadt ftit naħseb dwar l-effetti li din il-pandemija ser ħalli fuq kull wieħed u waħda minna.

Għal li konna

Aħna nistgħu nerġgħu nibdew ngħixu kif konna qabel Marzu tas-sena 2020, imma min ħalla din id-dinja b’kawża tal-covid żgur ma hemmx normalità għalih. Lanqas għall-qraba ta’ dawk li mietu fil-pandemija ma tista’ qatt tkun normalità assoluta. Għal dawk li minħabba li ħadu l-virus tal-covid, minkejja li ma kellhomx fatalità, iżda ser jibqgħu b’xi difett f’saħħithom, żgur ma tistax issemmilhom il-kelma “normalità” għax naħseb jibgħatukom issaqqi l-ħass tal-Marsa u jkollhom raġun. Għal dawk li tilfu l-post tax-xogħol tagħhom wara tant snin minħabba l-pandemija ma tantx hemm normalità. U nistgħu nibqgħu sejrin insemmu litanija ta’ sitwazzjonijiet li ma tantx jistgħu jerġgħu lura għan-normal minkejja l-isforzi kollha li qed isiru.

Fil-knejjes

Jiena bħala saċerdot ma nistax ma ninnutax li minn wara li l-knejjes għalqu u reġgħu fetħu, in-numru ta’ nies li jattendu naqas drastikament. Il-kurja Maltija kienet qalet li dak li jkun jista’ jisma’ l-quddies minn fuq il-mezzi tax-xandir u din tgħodd xorta waħda. Din il-ħaġa tidher li ntogħġbot għax meta reġgħu nfetħu l-knejjes kien hemm min baqa’ jisma’ l-quddies id-dar. Imma ejjew inkunu sinċieri magħna nfusna: Jekk irridu normalità ma nistgħux nibqgħu d-dar, hemm bżonn inkunu preżenti fil-knisja.

Festi

Jidher li dan is-sajf ser nerġgħu nkunu nistgħu ngawdu l-festi tal-qaddisin patruni tal-irħula u l-ibliet tagħna. Il-festi tal-Ġimgħa l-Kbira u tal-Għid il-Kbir għandhom mnejn ikunu l-ewwel prova. Imma kemm ser ikollna normalità fil-festi? Nibda biex ngħid li biex torganizza festa trid eluf u eluf kbar ta’ ewro u dawn jinġabru permezz ta’ attivitajiet li jsiru. Bil-pandemija dawn l-attivitajiet kellhom jitwaqqfu u għalhekk ingħalaq kull sors ta’ dħul għall-organizzaturi tal-festi bħalma huma l-kumitati tal-armar, l-għaqdiet tan-nar u l-baned. U dan biex ma nsemmix il-Knisja għax wara kollox il-festi titualri ta’ pajjiżna torganizzahom il-Knisja minkejja li ftit li xejn tieħu l-prosit!

Problema oħra marbuta mal-festi hija l-bandisti. Billi ħafna bandisti kienu jqisu d-daqq fil-marċi bħala xogħol part time, bil-waqfien tal-festi matul il-pandemija dawn spiċċaw bla xogħol part time. Xi wħud minnhom sabu xogħol part time ieħor u llum qed isibuha bi tqila biex iħallu dan il-part time u jerġgħu jibdew idoqqu mal-banda. Min ilumhom? Jekk xejn il-part time jitħallas kull ġimgħa, ħmistax jew xahar filwaqt li ħafna drabi s-servizzi mogħtija lill-banda jitħallsu fi tmiem l-istaġun tal-festi jew meta jingħalqu l-kontijiet tas-soċjetajiet filarmoniċi. Dan il-fatt ġab il-problema li llum saret diffiċli ssib bandisti biżżejjed biex tgħaqqad banda sura ta’ nies. Min jaf meta jkun hawn ħafna festi f’daqqa, bħal ngħidu aħna nhar Santa Marija, x’ser isir? Għal min isib ruħu b’dawn il-problemi quddiemu u jipprova jsib soluzzjoni għalihom ma tantx tista’ tgħidlu li wasalna għan-normalità għax malajr jitla’ San Filep, ladarba qed insemu l-festi u l-qaddisin.

Hawn semmejt biss ftit aspetti fejn il-pandemija li ħakmet lid-dinja dawn l-aħħar snin sejra tħalli effett mhux mixtieq fuqna. Ilkoll nittamaw li xi darba jkollna n-normalità li kull jum tal-pandemija xxennaqna għaliha, ittamajna li ma ddumx ma tiġi, imma kemm tabilħaqq xi darba nkunu nistgħu ngħidu li erġajna qed ngħixu b’mod normali?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f''In-Nazzjon - 16 ta' April 2022

Is-Sinjal tas-Salib

 

It-tieni parti

 

Wara li l-ġimgħa l-oħra tkelimmna dwar ix-s-simbolu tas-salib u l-oriġini tiegħu. Semmejna kif beda jidher dan is-sinjal u kif minn salib bdejna naraw il-kurċifiss, is-salib bil-ġisem ta’ Kristu fuqu. Kif daħal fl-arti madwar id-dinja kollha. illum inkomplu naraw aktar tagħrif dwar dan is-sinjal tant mifrux fid-dinja Kattolika.

 

Artisti

 

Minn issa ’l quddiem nistgħu nibdew insemmu lista ta’ artisti li pittru l-kurċifiss, imma nsemmu biss dawk l-aktar famużi. Bejn l-1304 u l-1306, Giotto pitter il-kappella mgħarufa bħala Cappella degli Scrovegni, ġewwa Padova u fost pittura oħra nsibu l-Kristu msallab. Il-beatu Angelico wkoll ħallielna xbiehat ta’ Kristu fuq is-salib. Fil-mużew San Marco ta’ Firenza dan id-Dumnikan għandu l-pittura tal-kurċifiss u pittura oħra ta’ Kristu fuq is-salib qiegħed jiġi minfud bil-lanza, li saru bejn l-1337 u l-1346. Fis-sekli ħmistax u sittax insibu bosta artisti minn madwar l-Ewropa li ħadmu fuq din ix-xena u ħallewlna opri kbar li juru l-kurċifiss. Mathias Grünewald, Paolo Uccello,  Maestro von Sigmaringen, Quentin Massys, Andrea Mantegna, Rembrandt, Robert Campin, Van Eyck, Hans Pleydenwurff,  Johann Koerbecke, Hans von Tübingen, Albrecht Dürer,  Albrecht Altdorfer, Mathias Grünewald, Francesco del Cossa, Luca Signorelli u oħrajn. 

 

Aktar tard komplejna ngawdu opri oħrajn dwar din ix-xena bħal Kristu fuq is-salib ta’ Francisco de Goya tas-sena 1780 u li llum insibuha ġewwa l-mużew del Prado f’Madrid. Opra famuża ta’ żmienna hija l-kurċifiss ta’ Salvador Dali tal-1951 u li tinsab fil-gallerija tal-arti fi Glasgow.

 

Kurċifissi magħrufa

 

Ma nistgħux nitkellmu dwar il-kurċifissi u ma nsemmux is-salib magħruf bħala ta’ San Damjan. Dan il-kurċifiss li nsibu ġewwa l-knisja ta’ Santa Kjara f’Assisi huwa dak il-kurċifiss li quddiemu kien qiegħed jitlob San Franġisk meta semgħu jgħidlu biex jibni mill-ġdid il-Knisja. Huwa salib li l-istil tiegħu kien komuni ħafna ġewwa l-Umbrija fis-seklu XII. Il-kurċifiss li llum insibu fil-knisja ta’ San Damjan f’Assisi huwa replika ta’ dan il-kurċifiss tant għażiż mal-Franġiskani. Tajjeb li insemmu wkoll kurċifiss ieħor li għandu rabta ma’ qaddis kbir ieħor. Ġewwa l-Bażilika ta’ San Domenico Maggiore fil-belt ta’ Napli nsibu l-kappella tal-Kuċifiss. Il-kurċifiss li hemm fiha llum huwa riproduzzjoni tal-kurċifiss antik tas-seklu XIII li skont it-tradizzjoni jingħad li waqt li San Tumas ta’ Akwinu kien qiegħed jitlob quddiemu tkellem u qallu: Tumas, ktibt tajjeb ħafna dwari. Xi trid nagħtik? Il-qaddis dlonk wieġbu: Xejn ħliefek, Mulej!

 

Kurċifissi skolpiti 

 

Semmejna hawnhekk kurċifissi mpittrin u għalhekk jixraq nagħtu ħarsa lejn xi kurċifissi skolpiti li huma famużi. Fil-knisja tas-Salib Imqaddes ġewwa Firenze nsibu l-kurċifiss imnaqqax fl-injam maħdum minn Donatello. Aktarx li nħadem bejn l-1406 u l-1408. Ġewwa l-istess belt, fil-Knisja ta’ Santa Maria Novella nsibu kurċifiss tal-injam minqux bejn l-1410 u l-1415 minn Brunelleschi. Ta’ min jgħid li din hija l-opra waħdanija ta’ dan l-artit li nafu biha li hija minquxha fl-injam. Nerġgħu nsemmu lil Donatello. Bejn l-1444 u l-1447 dan l-artist għamel il-kurċifiss ta’ fuq l-altar maġġur li hemm fil-bażilika ta’ Sant’ Antnin ġewwa Padova. Dan huwa xogħol fil-bronż. Miżmum fis-sagristija tal-Bażilka tal-Ispirtu s-Santu mill-ġdid f’Firenze nsibu kurċifiss tal-injam maħdum mimm Michelangelo Buonarroti li sar għall-ħabta tal-1493. Dan huwa xogħol rari għax dan l-artist kien jippreferi jiskolpi l-irħam milli l-injam. Xogħol ieħor ta’ dan l-artist kbir huwa l-kurċifiss imsejjaħ ta’ Tiglio. Dan huwa kurċifiss żgħir tal-injam għad-devozzjoni privata. Illum jinstab fl-ambaxxata Taljana għas-Santa Sede f’Ruma sewwa sew fil-kamra tad-deputati.

 

F'pajjiżna

 

Minkejja li l-parti l-kbira ta’ dawn il-kurċifissi li semmejna jnsabu l-Italja, ma jfissirx li ma nsibux kurċifissi oħrajn magħrufin u devoti. Ma hemmx għalfejn immorru bogħod minn xtutna, f’Malta għandna l-kurċifiss ta’ Ġieżu. Dan huwa xogħol fl-injam attribwit lil Frate Umile minn Palermo u li nġieb Malta għall-ħabta tal-1630. Sa minn dak iż-żmien dan il-kurċifiss qajjem devozzjoni kbira lejh, liema devozzjoni għadha teżisti sal-lum. Dan il-kurċifiss nistgħu ngħidu li huwa l-kurċifiss l-aktar magħruf f’art twelidna. Ma nistgħux inħallu barra il-bosta kurċifissi tal-Vara l-kbira ta’ xi wħud mill-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira, liema kurċifissi huma tabilħaqq devozzjonali. Ma nistgħux ma nsemmux il-kurċifiss tal-vara l-kbira tal-Belt Valletta u dak tal-vara l-kbira ta’ Ħal Qormi fost tant oħrajn.

 

Dak li kien saħta, dak li kien bluha, dak li kien tkexkix, dak li kien mistmerr illum sar simbolu mill-aktar mifrux madwar id-dinja kollha. Salib, sempliċi salib li kien il-ħsieb ta’ bosta opri tal-arti mill-aqwa artisti mondjali. Kristu msammar ma’ salib sar is-simbolu tas-salvazzjoni rigward il-fidi u sar tema popolari u devozzjonali fejn tidħol l-arti. Mhux ta’ b’xejn l-akbar artisti inkludew il-kurċifiss fix-xogħol tagħhom.

 Fr. Reno Muscat 

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 9 ta' April 2022

 

Is-Sinjal tas-Salib

 l-ewwel parti

Is-sinjal tas-salib huwa s-sinjal Nisrani l-aktar magħruf. Għall-Insara huwa s-simbolu li jfakkar fil-passjoni u l-mewt ta’ Ġesù u l-qawmien mill-imwiet li ssegwi. Għar-Rumani kien il-mezz li bih tingħata l-piena kapitali. San Pawl jgħidilna li s-salib kien “skandlu għal-Lhud u bluha għall-pagani” (1 Kor 1, 23) imma għan-Nisrani huwa fidwa. Illum is-salib bil-ġisem ta’ Ġesù imsallab fuqu jissejjaħ kurċifiss u nsibu r-rapreżentazzjoni tiegħu mhux biss fil-knejjes imma f’mużewijiet, palazzi u fi djar privati. Bosta artisti ta’ fama kbira ħallewlna din ir-rapreżentazzjoni ta’ Kristu fuq is-salib. Illum il-kurċifiss huwa s-simbolu magħruf tal-Kristjanità. Insibu wkoll kurrent kontra il-kurċifiss f’postijiet pubbliċi. Tajjeb inkunu nafu li l-qima lejn il-kurċifiss ma kinitx teżisti mill-bidu tal-kristjaneżmu.

 Bidu

Fl-ewwel snin tal-Knisja mwaqqfa’ minn Kristu, ir-Rumani kienu jqisu lill-Insara bħala Lhud. Tajjeb insemmu li l-Lhud kienu meqjusin bħala poplu antik ħafna b’reliġjon antika wkoll u għalhekk il-Lhudi kien eżentat mill-kult pagan li kienet obbligata tagħti kull persuna li tkun taħt il-ħakma Rumana. Meta l-Insara bdew jorganizzaw ruħhom u nqatgħu għal kollox mil-Lhud, ma baqgħux aktar eżentati milli jqimu lill-allat Rumani. Hawn bdew il-persekuzzjonijiet u l-martirji. L-insara ma kienux jagħmlu xbiehat tal-kurċifiss, l-ewwel ħaġa minħabba l-biża’ tal-persekuzzjoni u t-tieni ħaġa bħala rispett (ma ninsewx li l-mewt fuq is-salib kienet il-mewt tal-kriminali u tal-agħar nies). Kienu jsiru simboli oħrajn minflok is-simbolu tas-salib, simboli bħal ħuta jew pagun li kollha kellhom b’xi mod jew ieħor xi tifsira marburta mal-fidi tan-Nazzarenu.

Jekk irridu nistudjaw l-ewwel żminijiet tal-kristjaneżmu rridu ninżlu fil-katakombi ta’ Ruma. Hemmhekk insibu sinjali ta’ slaleb minquxin fil-ġebel jew impittra mal-ħajt, imma akatrx li din il-ħaġa hija rarità għaliex aktar insibu simboli oħra milli slaleb bħalma huma il-ħuta li diġà semmejna, il-ħobż u l-ankra. Wara d-digriet tal-Imperatur Kostantinu, li ta l-libertà lill-kult Nisrani, bdejna nsibu slaleb fuq il-lapidi tal-oqbra maġenb l-isem tal-midfun. Ovvajment is-salib kien isir biss jekk il-mejjet ikun Nisrani. Insibu tliet tipi ta’ slaleb, forma ta’ T, is-salib Latin t u s-salib Grieg +. Issa is-salib sar is-sinjal universali tal-Knisja u bdejna insibuh fl-ewwel knejjes. Qegħdin nitkellmu dwar slaleb u mhux dwar kurċifissi. Bdejna nsibu slaleb fil-mużajċi tal-apsidi tal-bażiliċi – slaleb imżejnin b’ħaġar prezzjuż sabiex jindika li s-salib huwa t-tron tas-Sultan tad-dinja. Waħda mill-ewwel knejjes li kellha salib ta’ dan it-tip hija l-knisja ta’ Santa Prudenzjana f’Ruma.  Eżempju ieħor ta’ dan it-tip ta’ salib insibuh fil mawsolew ta’ Galla Placida ġewwa Ravenna.

 Kurċifiss

Sa issa l-ebda salib ma kien juri lil Kristu msallab fuqu. L-ewwel darba li kien muri Kristu msallab kien fis-seklu V. Fil-bieb tal-bażilika ta’ Santa Sabina fuq il għolja tal-Aventino ġewwa Ruma – dik li llum hija l-Knisja tal-kurja ġenerali tal-Ordni tal-Predikatari (id-Dumnikani), insibu panew skulturat bi Kristu msallab. Huwa l-ewwel eżempju ta’ din it tip ta’ ikonografija Kristjana. Lil Kristu insibuh b’idejh miftuħin iżda warajh ma hemmx is-salib.

Aktar ma beda jgħaddi żmien aktar il-kurċifiss beda jinxtered fid-dinja Kristjana. Issa anke fil-mużajċi bdejna nsibu is-salib bil-ħaġar prezzjuż u fuqu Kristu msallab. Eżempju sabiħ ta’ din it-tip ta’ ikonografija huwa s-salib fl-arzella tal-bażilika ta’ San Klement f’Ruma.

 Fl-arti

Ma nistgħux nitkellmu fuq il-Kristjaneżmu jekk ma nsemmux l-Italja. Irridu jew ma rridux bilfors min hemm irridu nitilqu biex nitkellmu dwar l-arti Kristjana. Jekk il-fidi Nisranija bdiet fir-raħal ta’ Nazzaret, l-arti Nisranija bdiet fil-belt ta’ Ruma u nxterdet malajr fl-ibliet qrib. Qrib is-sena 1000 bdejna nsibu bosta kurċifissi mpittrin fuq l-injam u mdendlin fil-knejjes. Xi katidrali kienu jiġu mogħtija slaleb tal-fidda mill-isfijiet tagħhom. Tajjeb insemmu xi eżempji minn dawn.  L-isqof Aribertu ta’ Milan kien ta salib tal-fidda lid-Duomo ta’ din il-belt fl-1018 u l-Isqof Iljun offra salib tal-fidda lid-Duomo ta’ Vercelli aktarx fl-1026. Mhux isqfijiet biss kienu jagħmlu offerti bħal dawn. Il-badessa Raingarda kienet tat is-salib tal-fidda tagħha lill-katidral ta’ Pavia madwar is-sena 996.

Wasal imbagħad iż-żmien fejn bdew jitpittru bosta kurċifissi u nistgħu ngħidu li l-Italja hija mimlija b’dawn il-kurċifissi mpittrin fuq l-injam. Xi wħud minnhom huma xogħol ta’ artisti magħrufin.  Aktarx wieħed mill-aktar kurċifissi magħrufin ta’ dan it-tip huwa dak li nsibu fil-Bażilika ta’ San Duminku ġewwa Bologna. Dan huwa xogħol ta’ Giunta Pisano. Huwa xogħol li tpitter bejn l-1250 u l-1254 u llum għadu jinstab fl-istess bażilika. Fuq il-passi ta’ Pisano imxew artisti oħrajn sabiex ħolqu kurċifissi fuq l-istess linja, xejn inqas famużi minn dak ta’ Bologna.  Madwar is-sena 1275, Cimabue pitter kurċifiss simili għall-knisja tas-Salib Imqaddes ġewwa Firenze. Illum il-kurċifiss ta’ Cimabue jinstab fil-mużew ta’ Santa Croce ġewwa l-istess belt. L-istess artist pitter kopja tal-kurċifiss ta’ Pisano għall-knisja ta’ San Duminku  ta’ Arezzo bejn l-1268 u l-1271. Lejn tmiem is-seklu tlettax, Giotto pitter il-kurċifiss li nsibu fil-Knisja ta’ Santa Maria Novella f’Firenze. Din il-knisja hija knisja oħra tad-Dumnikani, dan ifisser kemm dawn il-patrijiet kienu devoti ta’ din ix-xbieha u kemm ħadmu biex ixerdu l-kult lejn il-Kurċifiss.

 Għal-lum niefqu hawn, Inkompli ngħidu aktar il-ġimgħa d-dieħla

 Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 2 ta' April 2022