Ħabaq

 

M’ilux wisq mort nixtri minn stabbiliment u max-xirja li għamilt tfajt pjanta tal-ħabaq. Waqt li kont qed nibdel il-qasrija li kienet fiha u npoġġieha ġo waħda akbar ġietni  kurżità kbira dwar din il-pjanta u ma bqajtx bi kwieti sakemm fittixt li naqta’ din il-kurżità. U dak li sirt naf nixtieq naqsmu magħkom ukoll.

L-isem

L-ewwel kurżità li kelli hija dwar l-isem ta’ din il-ħaxixa aromatika. Naf li l-isem li tajnieha aħna l-Maltin ġej mill-Għarbi għax bl-Inġliż din ix-xitla tissejjaħ Basil u bit-Taljan Basilico. FL-Għarbi il-kelma “Ħabaka” (حبق) tingħad għal meta jkun hemm tibdil fir-riħa tal-arja tal-post, tibdil li jista’ ma jkunx paċevoli. Din il-kelma kienet tintuża wkoll għal diversi ħwawar li meta wieħed jogħrok il-weraq tagħhom ibiddlu r-riħa tal-arja. Interessanti mbagħad il-fatt illi fl-Għarbi il-pjanta tal-Ħabaq tissejjaħ Rajħan (ريحان).

L-isem tal-pjanta f’diversi ilsna Romanzi ġej mil-Latin medevali Basilicum, kelma li kienet ġejja mill-Grieg Basilikon li tfisser “il-pjanta tas-slaten.” Tajjeb ngħidu li fil-Grieg, il-kelma li tirreferi għal Sultan jew Re jew xi tip ta’ monarkija oħra hija Basileus (βασιλεύς). Hawn naraw ix-xebh kbir li jeżisti fil-kliem u dlonk naslu ngħidu li l-kelma Basilcum ħija ġejja mill-fatt li mill-weraq tal-ħabaq kienet issir fwieħa għas-sultan. Biss xorta hemm min ma jaqbilx ma’ din it-teorija. Hi x’inhi, ejjew ma nintilfux fuq il-ftietaq u naraw aktar tagħrif dwar din il-pjanta li tant tfuħ.

Oriġini

Il-Ħabaq huwa indiġenu u jikber selvaġġ fl-Asja tropikali u l-Indja. Dan infirex mill-Lvant Nofsani sal-Greċja Antika u l-Italja fi żmien Alessandru l-Kbir, madwar 350 sena qabel Kristu. Insibu li mis-seklu sittax beda jiġi kkultivat ukoll fl-Ingilterra u nsibu li l-Ewropej ħaduh magħhom meta skoprew l-Amerika. Għandna mnejn naħsbu li l-ħabaq huwa kollu l-istess, biss tajjeb inkunu nafu li madwar id-dinja hawn daqs sittin speċi differenti ta’ ħabaq. Esperti fil-qasam botaniku jgħidu li mhux faċli li wieħed jikklassifika dawn it-tipi kollha ta’ varjanti ta’ din il-pjanta. Anke fl-ilsien Malti nsibu varjati ta’ ħxejjex li isimhom fihom il-kelma “ħabaq” bħal ngħidu aħna Ħabaq il-ħamiema, Ħabaq il-ħnieżer jew Ħabaq ir-raba’ (Theligonum cynocrambe) kif ukoll Ħabaq San Lawrenz (Ajuga reptans) u Ħabaq tad-Demm (Purpurascens). Hi x’inhi, kull varjant tagħha għandu dik ir-riħa u togħma partikolari li tagħmlu tant popolari.

Fil-kċina

Il-koki jgħidulek li biex tieħu l-aqwa tal-ħabaq dan għandu jintuża frisk, meta jkun għadu kif inqata’ mill-pjanta. Biss il-ħabaq jista’ wkoll jitnixxef u jintuża niexef, iżda qatt ma jagħti t-togħma tiegħu mija fil-mija b’dan il-mod. Wieħed jista’ jħalli l-weraq ta’ din il-pjanta fil-fridge u jibqgħu friski għal xi jiem filwaqt li jekk wieħed jifriża dawn il-weraq idumu tajbin għal diversi xhur.

Riċetta popolari li tuża l-weraq tal-ħabaq hija dik li tissejjaħ Pesto alla Genovese. Riċetta sempliċi b’togħma tassew bnina. Ma’ ammont mhux żgħir ta’ weraq tal-ħabaq jiġu mitħuna żerriegħa tal-prinjol, tewm u ġobon Parmigiano. Ma’ dawn l-inġredjenti jiżdied iż-żejt taż-żebbuġa. Il-ħabaq jiġi servut ukoll frisk fuq il-pizza Margerita kif ukoll jiżdied mal-insalata friska. Imur tajjeb ħafna ma’ riċetti li fihom il-brunġiel. Fil-kċina Ażjatika il-ħabaq jintuża spiss fis-sopop, ħaġa mhux daqstant popolari fil-kontinent tagħna.

Fil-mediċina

Din il-pjanta nsibu li tintuża wkoll fil-qasam mediku. Bħala pjanta mediċinali, il-weraq u l-fjuri tal-ħabaq jintużaw biex jippreparaw infużjonijiet b’azzjoni sedattiva, tgħin lis-sistema diġestiva fl-istonku u huwa anti-infjammatorju. Il-ħabaq jintuża wkoll kontra l-indiġestjoni. Wieħed jista’ jgħalli l-ħabaq u l-ilma jużah biex ilaħlaħ ħalqu bih, illum ngħidulu mouthwash. Iż-żejt li jittieħed mill-weraq tal-ħabaq jintuża għall-massaġġi ta’ partijiet tal-ġisem li jkunu milqutin bl-uġigħ jew affettwati mir-rewmatiżmu. Minħabba dawn il-benefiċċji, l-użu tiegħu bħala mediċina tradizzjonali fl-Afrika u fil-Brażil infirex mad-dinja kollha.

Minn studju li sar fuq il-pjanta, sar magħruf li r-riħa li tħalli xejn ma hija maħbuba mill-insetti allura tista’ tintuża wkoll biex dawn jinżammu ’l bogħod minn darna.

Fil-folklor

Sibt żewġ qwiel li fihom jissemma l-ħabaq. Nistqarr li qatt qabel ma kont smajthom, imma għalhekk hija sabiħa r-riċerka! L-ewwel wieħed jgħid hekk: It-tfal bħal ħabaq, jimirdu u jgħaddilhom malajr. Ma nafx x’għandhom x’jaqsmu l-ħabaq u t-tfal, biss nassumi li dan jurina li l-ħabaq jista’ jkollu xi marda u ma jdumx ma jfieq minnha, sewwasew bħat-tfal wara kollox. It-tieni qawl jgħid: Saqqi oħti u baqqi, lil dak il-ħabaq għadsi. Dan kien jingħad lil dik ix-xebba li kienet tkun waslet biex issib lis-sieħeb ta’ ħajjitha. Missierha kien joħroġ qasrija bi pjanta tal-ħabaq fuq ħoġor it-tieqa biex jekk ikun hemm min hu mħajjar għaliha jmur ikellmu jew jibgħat lill-ħuttaba biex joħtob lil dik ix-xebba. Din kienet drawwa li ilha ħafna li nqatgħet, biss ġieli smajna biha.

Din id-daqsxejn ta’ pjanta kemm hemm x’wieħed ikun jaf fuqha għandek tgħid hux?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 8 ta' Mejju 2021

Il-mitjar

Illum il-ġurnata forsi hawn min lanqas jaf xi tfisser il-kelma “mitjar”. Fi tfuliti konna nisimgħuha ħafna drabi fuq il-mezzi tax-xandir. Illum insejħu l-mitjar bil-kelma “ajruport” għax forsi aktar tinstema’ Ewropeja.

Il-kelma Mitjar hija n-nom mimmat tal-verb tajjar. Bħan-nomi mimmati kollha, din hija kelma ta’ nisel semitiku u mhux romanz bħal ajruport. Intant mhux il-ħsieb tiegħi li nikteb dwar l-ilsien Malti iżda ladarba għandna kelma tagħna għażilt li nuża lilha. Forsi minħabba l-pandemija kellna nnaqqsu jew inħassru għal kollox il-vjaġġi li kellna ppjanati u għalhekk ftit li xejn qed naħsbu dwar il-mitjar, biss hemm għadu u qed jistenna li d-dinja terġa’ lura għan-normalità tagħha biex jerġa’ jibda jilqa’ dawk il-folol li kien ikun hemm fih sa madwar sena ilu.

Ajruporti f’Malta

Biex ħadd ma jaħseb li jien xi bniedem kontra kull progress, issa għażilt il-kelma ajruporti! Jien dejjem niftakar l-ajuport ta’ Ħal Luqa, biss kien hawn żmien fejn f’pajjiżna kellna aktar minn ajuport wieħed. Jekk irridu nistgħu nżidu l-ħeliport tax-Xewkija Għawdex, imma ejjew naraw xi ajruporti f’Malta li llum ma għadhomx jintużaw.

Bla dubju l-aktar ajruport li għadu magħruf huwa dak ta’ Ta’ Qali. Dan inbena ftit qabel it-tieni gwerra dinjija u baqa’ jservi sa nofs is-snin ħamsin. Ħtija ta’ dan il-mitjar, l-irħula tal-qrib batew bosta attakki mill-ajru matul il-gwerra. Illum dan il-post qed iservi bħala parti mill-park nazzjonali. Tajjeb ngħidu wkoll li llum parti minn dan il-mitjar isservi biex minnha jittajru mudelli ta’ ajruplani, passatemp ta’ bosta Maltin. Mitjar ieħor konna nsibuh f’Ħal Far. Dan kien l-ewwel ajruport f’Malta. Infetaħ fl-1929 biex ovvjament jaqdi l-qawwiet Brittaniċi. Dan il-mitjar ukoll kien ibbumbardjat bil-kbir waqt il-gwerra. Illum parti mir-runway hija triq u parti oħra tintuża  għal dawk li jħobbu l-isport tad-drag racing.

Il-gallarija tal-ajurport ta' Ħal Luqa (l-antika)

Sibt ukoll li f’Kalafrana kien hemm post fejn jinżlu l-ajruplani. Dan ma kienx mitjar fuq l-art iżda fil-baħar u kien jaqdi lil dawk l-ajurplani li kienu jistgħu jitniżżlu fuq il-wiċċ tal-baħar. Kien iservi bejn l-1917 u l-1946. Sibt riferenzi għal mitjar f’Ħal Safi u ieħor fil-Qrendi iżda dawn nistgħu ngħodduhom bħala partijiet mill-mitjar ta’ Ħal Luqa.

Ta’ min isemmi li għal xi żmien anke l-port il-kbir serva ta’ mitjar għal ajruplan li kien joffri servizz bejn Malta u Għawdex u kien jitla’ u jinżel minn ġol-baħar. Għawdex kien jinżel u jitla’ minn barra l-port tal-Imġarr.

Ajruporti mimlija nies 

L-ajruporti llum saru post komuni għal eluf ta’ nies billi t-trasport bl-ajru sar eħfer minn qatt qabel u allura min juża l-ajruplan ikollu juża l-ajruport. L-aktar ajruport li jużawh nies fid-dinja huwa dak li nsibu f’Hartsfield-Jackson Atlanta. Minn dan l-ajurport internazzjonali fl-Amerika, jgħaddu aktar minn mija u seba’ miljun passiġġier fis-sena. Warajh insibu dak ta’ Beijing fiċ-Ċina, b’aktar minn mitt miljun passiġġier fis-sena. Ara ma taħsbux li fl-Ewropa ma hawnx ajruporti li jużawhom miljuni wkoll! L-ajurport ta’ Heathrow l-Ingilterra huwa l-aktar wieħed użat fl-Ewropa u s-seba’ fil-lista mondjali. Minn hawn jgħaddu ’l fuq minn tmenin miljun passiġġier ta’ kull sena. Warajh bħala mitjar Ewropew insibu dak ta’ Charles de Gaulle ta’ Pariġi fi Franza. Dan jaqdi aktar minn tnejn u sebgħin miljun ruħ fis-sena.

Tajjeb ngħidu li minħabba l-pandemija l-istatistika li tajt hawn fuq inbidlet. Jien ħadt dik tal-2019 meta d-dinja kienet għadha għaddejja biex ngħid hekk “normali” Fis-sena 2020, fl-Ewropa, kien l-ajruport ta’ Istanbul fit-Turkija li minnu għaddew l-aktar nies. Madwar tlieta u għoxrin miljun passiġġier tar minn Istanbul fl-2020 u ħtija tal-Lock downs, Heathrow spiċċa fit-tielet post waqt li Charles de Gaulle baqa’ fit-tieni post. Post il-mitjar ta’ Malta ma jistax ikun fuq quddiem fil-lista għax bejn iċ-ċokon ta’ pajjiżna u l-limitazzjonijiet kollha ma nistgħux nippretendu li nkunu wisq il fuq. Fl-2019 l-Ajruport Internazzjonali ta’ Malta kien fis-sebgħin post fost l-ajruporti Ewropej u għamlu użu minnu fuq seba’ miljun ruħ. Il-pandemija tellfet xejn anqas minn tmintax il-post f’din il-klassifika lill-mitjar Malti.

Numri

L-aktar pajjiż li fih ajruporti huwa l-Istati Uniti b’aktar minn tlettax-il elf wieħed. Fost l-ewwel għaxar pajjiżi bl-aktar numru ta’ ajruporti ma nsibu l-ebda pajjiż Ewropew. Tajjeb ngħidu li fil-pajjiż ġar tagħna, l-Italja, hemm sebgħa u sebgħin mitjar, bl-aktar wieħed qrib tagħna huwa dak militari ta’ Sigonella fi Sqallija.  Forsi ftit jafu li anke fuq il-gżira ta’ Lampedusa hemm ajruport filwaqt li fuq il-gżira ta’ Pantellerija hemm ajruport militari li jintuża wkoll mill-pubbliku.

Nixtieq kieku stajt noħodkom xi mkien miegħi iżda llum wasalna biss sal-mitjar.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 1 ta' Mejju 2021

Sentimenti ta' nostalġija

 

Kultant inkunu qed inqallbu f’xi kexxun u jiġi f’idejna xi ritratt jew xi oġġett li nkunu ilna ma naraw. Dak l-oġġett jew ritratt jista’ jnissel ġewwa fina sentiment jew emozzjoni li tissejjaħ nostalġija, sentiment jew emozzjoni li mhux faċli jiġu mfissra bil-kliem. Dan is-sentiment emozzjonali, biex insejjaħlu hekk,  jista’ wkoll jitqanqal fina meta nkunu qed inqallbu fuq l-internet, l-aktar l-aktar fil-media soċjali, u nsibu xi filmat tal-passat. Jien hekk ġrali llum, sibt filmat ta’ Buġibba tas-snin sebgħin, snin meta dak il-post kien differenti għal kollox  minn kif inhu llum. Biex ngħidu d-dritt, dawk is-snin mhux Buġibba biss kienet differenti imma Malta kollha. Kien filmat li qanqal fija nostalġija ħelwa għal dawk is-snin meta konna mmorru l-baħar hemmhekk.

Dulur jew ferħ?

Nostalġija hija kelma ġejja mill-Grieg, magħmula minn νόστος (nostos) li tfisser ritorn, u άλγος (algos) uġigħ jew dulur. Għalhekk nistgħu ngħidu li l-kelma Nostalġija taf il-bidu tagħha bħala l-uġigħ tar-ritorn. In-nostalġija hija emozzjoni kkaratterizzata minn sens ta’ dwejjaq u dispjaċir għad-distanza mill-maħbubin jew postijiet għeżież jew għal xi avveniment li tkun għext fil-passat u li tkun tixtieq terġa’ tgħix. Jista’ jkun ukoll sentiment paradossalment ta’ dwejjaq u fl-istess ħin ta’ ferħ, ta’ dwejjaq għax tkun tixtieq terġa’ tgħix mument tal-passat jew tixtieq tkun f’post fejn tkun għext jew żort u ta’ ferħ għax dak il-mument kien mument tabilħaqq sabiħ u ferrieħi jew post fejn tkun għaddejt xi wħud mill-isbaħ mumenti ta’ ħajtek. Il-fatt li tiftakar dak il-mument u dak il-post jista’ jġib f’moħħ dak li jkun il-mumenti kuntenti li jkun għex iżda fl-istess ħin jikkawża sens ta’ dwejjaq għaliex l-arloġġ ma tistax treġġgħu lura u l-passat għadda u qatt ma jerġa’ jiġi. Hi x’inhi, in-nostalġija hija emozzjoni li fiha bosta komplikazzjonijiet.

Minkejja li l-kelma nnifisha ġejja mill-Grieg, fi żmien il-Griegi Klassiċi ma kinitx teżisti din il-kelma. Allura nistħajjilkom tistaqsu: “Mela kif daħlet fl-użu tagħna?” Din il-kelma daħlet fil-vokabularju Ewropew fis-seklu sbatax, grazzi għall-istudent tal-mediċina Johannes Hofer li kien jistudja fl-Università ta' Basel, l-Alsazja. Huwa waqt li nnota t-tbatija tas-suldati merċenarji Żvizzeri fis-servizz tar-re Franċiż Luwiġi XIV,  li kienu sfurzati li jibqgħu ’l bogħod għal żmien twil mill-muntanji u l-widien ta’ art twelidhom u ovvjament mill-familja. Dan l-istudent iddedika teżi dwar dan il-fenomenu u kienet ippubblikata f’Basel fl-1688 bit-titlu “Dissertazzjoni Medika dwar in-Nostalġija”. Minn hemm bqajna niltaqgħu ma’ din il-kelma.

Kulħadd fl-istess ilma

Ilkoll kemm aħna għandna s-sentimenti u l-emozzjonijiet tagħna. Nistgħu ngħidu li dawn ftit li xejn ivarjaw minn persuna għal oħra. In-nostalġija pereżempju tolqot lil kulħadd.

Meta dan l-aħħar miet il-Prinċep Filippu, qrajna bosta kummenti li kull meta kien jitkellem dwar Malta kien iħoss ċerta nostalġija. Ovvajment meta kien jgħix f’pajjiżna kien għadu żgħir, u Malta kienet differenti għal kollox minn kif inhi llum. Xi nies li jiftakru l-koppja rjali toqgħod f’Villa Guardamangia f’Tal-Pieta, ukoll jitkellmu b’ħafna nostalġija dwar din il-koppja li kienet tkun bogħod minn ħafna mpenji rjali li jitolbu l-palazzi u hawnhekk setgħu jgħixu ħajjithom bil-libertà. X’ma jħossux nostalġija! Semmejt il-koppja rjali, imma aħna wkoll jiġu waqtiet li fihom inħossu x-xewqa li ngħixu mill-ġdid xi waqt mill-imgħoddi. Għax wara kollox mhux kollha bnedmin aħna? Mhux kollha l-istess għaġna magħġunin?

Xewqa li nerġgħu lura

Iż-żmien igerbeb u aktar ma tikber aktar tarah iħaffef. Tkun għadek tfal, ma tkun trid tispiċċa qatt is-sena skolastika, kuntrarjament għall-vakanzi tas-sajf, tkun bdejt taħdem u minn nhar ta’ Tnejn tibda taħseb għall-jum tal-Ġimgħa li donnu jkun bogħod daqs kemm huwa bogħod il-qamar mid-dinja. Tikber u sena tibda tgħaddi qisha mhix hi, gimgħa tgħaddi daqslikieku kienet ħolma. U t-tgerbib tas-snin ikabbar l-ixkora ta’ ġrajjiet li nkunu għaddejna minnhom u għalhekk tiżdied in-nostalġija meta niftakru f’xi waqt mill-imgħoddi; xi safra li nkunu għamilna f’żgħożitna; fin-namur, fl-ewwel imħabba, fl-ewwel bewsa; fi żmien id-diskoteki li jispiċċaw sad-disgħa ta’ filgħaxija għax kulħadd irid imur lura d-dar bil-karozza tal-linja, il-mużika ta’ meta konna għadna tfal. Il-ħarġiet ma’ tal-Museum u elf sitwazzjoni oħra li lkoll iqanqlu fina n-nostalġija.

Madwar ħamsa u għoxrin jew tletin sena ilu, ċertu bniedem Malti li kien miżżewweġ u jgħix l-Ingilterra kien spiss jiġi Malta biex iżur lill-familja. Kien l-hena tiegħu jiġbed xi filmat. Kienet ħaġa mhux daqstant komuni dawk iż-żminijiet. Illum meta naraw il-filmati li ġibed, tal-Ġimgħa l-Kbira, tal-festa tal-Patrun u tant filmati oħrajn, ngħidu li mnalla kien Danny li ġibed dal-filmati għax kieku tlifna kollox.U dawn il-filmati jqanqlu fina ħafna Nostalġija

Din hija n-nostalġija, xewqa tal-passat imħallat ma’ ftit imrar għax issa għadda darba għal dejjem u ma jerġa’ jiġi qatt.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' April 2021

San Gejtanu

 

Fit-12 ta’ April kien jaħbat it-350 sena mill-kanonizazzjoni ta’ San Gejtanu ta’ Thiane. Żgur li lkoll kemm aħna malli nisimgħu isem dan il-qaddis niftakru fil-parroċċa tal-Ħamrun li hija ddedikata lilu. Forsi nafu dwar il-festa li ssirlu kull sena fil-bidu ta’ Awwissu imma ftit li xejn nafu dwar il-persuna u l-ħajja tiegħu.

Frak minn ħajtu

Vicenza

Fil-grigal tal-peninsula Taljana, fir-reġjun tal-Veneto, madwar 60 kilometru bogħod minn Venezja, imkennija taħt il-għoljiet hekk imsejħin Berici u msoqqija mill-ilma tax-xmajjar Bacchiglione u Retrone nsibu l-belt sabiħa u magħrufa ta’ Vicenza. Din hija belt magħrufa mhux biss għas-sbuħija naturali tagħha imma wkoll għall-patrimonju artistiku li fiha. Belt magħrufa għax-xogħol tal-insiġ u għax-xogħol fl-artiġjanar tad-deheb. Kien propju hawn li twieled Gejtanu fis-sena 1480. Huwa twieled fi ħdan il-familja nobli Thiene li kienet ilha tgħix f’dik il-belt għal madwar mitejn sena.

Gejtanu kien iben il-Konti Gaspare di Thiene u Marija da Porto, terzjarja Dumnikana,  it-tnejn minn Vicenza. Il-ħaġjografi jgħidulna li huwa tilef lil missieru meta kellu biss sentejn Sa minn ċkunitu Gejtanu wera li kien mixħut għall-istudju. Fil-fatt huwa baqa’ jistudja u kiseb il-lawra ta’ Avukat mill-Università ta’ Padova. Madanakollu huwa qatt ma ħadem f’dik il-professjoni għax ix-xewqa tiegħu kienet waħda, dik li jirċievi s-sagrament tal-Ordni Sagri. Fi żmien il-qaddis tagħna, għal familja nobli bħalma kienet dik ta’ Thiene, kien ikun nuqqas jekk xi wieħed mill-ulied ma jitħarriġx fl-arti tal-armi, il-ġlied u l-arti tal-gwerra,  għalhekk il-familja ta’ Gejtu, l-aktar ommu, ma kinitx wisq favur din l-idea, l-aktar għax kienet diġà tilfet żewġ ulied subien, u kienet tara f’Gejtanu l-futur tal-familja u tal-ġid li kienet tippossedi.

Għall-ħabta tal-1506, iż-żagħżugħ Gejtu ħalla belt twelidu u mar jgħix Ruma, il-kapitali tal-Knisja Kattolika, il-belt li darba kienet il-kapitali tad-dinja, Caput Mundi, il-belt eterna. Bħal kull belt oħra, Ruma minn dejjem kien fiha s-sabiħ u l-ikrah tagħha, kien fiha l-ħelu u l-morr, kien fiha l-qdusija u kien fiha wkoll id-dnub. Madanakollu minkejja l-età żgħira ta’ Gejtanu, huwa ma ntelaqx mal-kurrent. Fil-fatt jingħad li darba qal: “Ruma, xi darba kont qaddisa u llum sirt Babilonja!” Huwa beda jħoss li għandu jservi lil Alla iktar mill-qrib għalhekk daħal fil-Konfraternità tal-Imħabba Divina li għenitu ħafna biex jissaħħaħ fis-sejħa għas-saċerdozju. Jingħad li fl-ewwel quddiesa tiegħu kellu dehra fejn il-Madonna tatu lill-Bambin Ġesù f’idejh, kif narawh f’bosta xbihat. Wara li kien ordnat saċerdot ħadem ħafna għall-morda u waqqaf bosta djar u sptarijiet għalihom.

Fuq il-qabar tal-qaddis

Fl-1533 Gejtanu mar jgħix Napli. Hemmehkk flimkien ma’ Giovanni Marinoni  waqqaf dar għall-patrijiet tal-ordni li kien waqqaf hu flimkien ma’ saċerdoti oħra. Ħames snin wara li beda jgħix Napli l-Viċi-re Pedro de Toledo ta lit-Teatini, kif jissejħu l-patrijiet ta’ San Gejtanu, il-bażilika ta’ San Paolo Maggiore. F’Napli Gejtanu ħa ħsieb jifforma lis-saċerdoti li kienu jieħdu ħsieb il-morda li ma kellhomx tama ta’ fejqan. Bejn l-1540 u l-1543 kellu jmur Venezja għax kien magħżul bħala mexxej tal-kunvent tat-Teatini hemmhekk, iżda kif temm dan il-mandatt huwa reġa’ lura lejn il-belt ta’ Napli fejn miet u ndifen fl-1547.

Qaddis

Fl-1629 il-Papa Urbanu VIII bbeatifika lil Gejtanu ta’ Thiene. Kien il-jum tat-8 ta’ Ottubru. Il-fama tal-qdusija ta’ dan il-bniedem ta’ Alla kienet ilha li nxerdet ma’ kull fejn waqqaf xi sptar jew xi dar għal dawk fil-bżonn, iżda l-aktar f’Napli fejn in-nies ħabbewh u u ħabbhom tassew. Napli fejn sal-lum għad hemm il-fdalijiet tiegħu. Napli fejn il-poplu ried iwaqqaf monument dejjiemi għal dan il-qaddis tal-provvidenza. Nhar it-12 ta’ April 1671, Gejtanu ta’ Thiene, kien ikkanonizzat mill-Papa Klement X.

Fil-Ħamrun

F’Malta bħalma għidna, insibu waħda mill-parroċċi tal-Ħamrun iddedikata lilu. Meta dan is-subborg kien għadu jagħmel mal-Parroċċi ta’ Ħal Qormi u ta’ Birkirkara, in-nies bdiet tiżdied u nħass il-bżonn ta’ knisja biex taqdi l-ħtiġijiet spiritwali tal-Insara. L-Isqof ta’ Malta, Gaetano Pace Forno ta l-permess u fuq xewqa tiegħu ntgħażel il-qaddis Ġejtanu biex ikun patrun ta’ din il-knisja ġdida u fl-1 ta’ Diċembru tas-sena 1881 b’digriet iffirmat mill-isqof Carmelo Scicluna, il-Ħamrun sar parroċċa awtonoma. San Gejtanu sar il-patrun ta’ din il-parroċċa ġdida li baqgħet tikber u li minnha ħarġu parroċċi oħrajn. Il-kwadru titulari ta’ din il-knisja, illum Arċipretali, ħareġ minn idejn Pietro Gagliardi  u huwa tas-sena 1882. Il-vara titulari tant maħbuba mill-Ħamruniżi kienet maħduma minn Karlu Darmanin fl-1885. 

Hemm  ħafna aktar x’wieħed jgħid fuq dan il-qaddis hekk imlaqqam “tal-provvidenza”, hemm bosta stejjer dwar ħajtu li mhux possibbli nirrakkontahom hawnhekk. Biss minn dan il-ftit tagħrif dwar dan il-qaddis li ilu 350 sena kanonizzat, meta nisimgħu bih ma naħsbux biss fuq il-festa li ssirlu imma nippruvaw niftakru fil-ġid li wettaq f’ħajtu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' April 2021

Altruwiżmu

 

Spiss nisimgħu l-kelma Altruwiżmu u forsi ma nirriflettux sewwa dwar it-tifsira tal-kelma. Altruwiżmu ġejja mill-kelma Latina “alter” li tfisser ħaddieħor. L-altruwiżmu jirreferi għall-imġieba ta’ dawk li għandhom il-kwalità morali li jinteressaw irwieħhom f’dawk bħalhom. Dan il-kunċett jista’ jiġi applikat kemm fil-bioloġija, fil-psikoliġija, soċjoloġija, antropoloġija kif ukoll fil-filosofija. L-altruwiżmu huwa sewwasew il-kontra tal-egoiżmu. Id f’id mal-altruwiżmu nistgħu nsibu l-personaliżmu. Il-personaliżmu huwa pożizzjoni intellettwali li tenfasizza l-importanza tal-persuna umana.

Fl-1960, Karol Wojtyła, li aktar tard sar il-Papa Ġwanni Pawlu II, fil-ktieb tiegħu Miłość i Odpowiedzialność li tfisser Imħabba u Responsabilità, kiteb hekk dwar in-norma tal-personaliżmu: “Din in-norma, tgħid li l-persuna hija t-tip ta’ ġid li ma jammettix l-użu u ma jistax jiġi ttrattat bħala oġġett ta’ użu u bħala tali huwa l-mezz li jwassal għall-għan.” Fi kliem aktar sempliċi ngħidu li l-bniedem l-ieħor għandu jkun stmat u maħbub daqshekk innifsek għax bħalek kien maħluq, la iżjed u lanqas inqas.

Aħna negattivi

Kultant aħna l-adulti niġġudikaw liż-żgħażagħ tal-lum. Naħsbu li huma għal kollox differenti minna, huma moħħhom imtajjar, ma jridu jafu b’xejn, huma bla kont, traskurati, għażżenin, permessivi żżejjed, egoisti, moħħom biex ipejpu l-ħaxixa, jittaqqbu, jissniffjaw u elf aġġettiv ieħor. Imma naħseb li ma nistgħux nitfgħu lil kulħadd f’keffa waħda. Forsi verament hawn żgħażagħ li huma kif naħsbu aħna li qbiżna n-nofs seklu, imma fi żmienna kulħadd kien bil-għaqal? Kulħadd kien anġlu jimxi fl-art? Ma kienx hawn taħwid fi żmienna? Drogi kienu xi ħaġa ta’ barra minn hawn? Jekk irridu nkunu ġusti jkollna nammettu li kull ġenerazzjoni fiha t-tajjeb u fiha dak li xi wħud jaraw ħażin.

Biss fil-ġenerazzjoni tal-lum ma nistgħux ninsew is-sens ta’ altruwiżmu li għandha. Araw meta jkun hemm xi attività biex jinġabru fondi għal xi kawża ta’ benefiċenza jew karità. Min ikun fuq quddiem? Iż-żgħażagħ. Bil-fors, huma għadhom fir-rebbiegħa ta’ ħajjithom. L-entużjażmu li għandhom huma ilu li ntefa, jew beda jnenmen fina li pass pass qed noqorbu lejn il-kartanzjan! Tabilħaqq iż-żgħażagħ tal-lum jaħsbu u jaġixxu differenti minn kif konna naġixxu u nirraġunaw aħna, imma ma rridux ninsew li d-dinja nbidlet u l-ħajja li qed jgħixu wliedna lanqas qatt ħlomna biha aħna, ħajja ta’ teknoloġija li qarrbet lill-aktar postijiet remoti tad-dinja u ġabet lill-umanità kollha donnha ġirien.

Għalhekk ma għandniex inkunu negattivi; fost iż-żgħażagħ tal-lum hemm sens ta’ altruwiżmu. Forsi differenti minn kif kien fi żmienna, imma ma nistgħux ngħidu li ma hemmx.

Tislima lil Ramiro

Ma nistax insemmi l-altruwiżmu u ma nsemmix persuna li kienet fuq fomm kulħadd ftit tal-jiem ilu. Qed nirreferi għal Ramiro Mallia. Kienu bosta dawk li kienu jafuh, biss min ma kienx jafu sar jaf bih fit-23 ta Marzu. Aħbar li xxukkjat lil Malta: ġuvni ta’ 19-il sena jitlef ħajtu b’mod traġiku fid-dar tal-ġenituri tiegħu!

Jien inzertajt ħabib antik tal-familja ta’ Ramiro, ilni qrib tal-familja minn ħafna qabel ma twieled Ramiro. Kien it-Tlieta tal-ġimgħa tad-Duluri. Kont qed nagħmel kors eżerċizzi spiritwali mill-knisja ta’ Ġieżu r-Rabat permezz ta’ life streeming. Kont għadni kif wasalt ir-Rabat u pparkjajt. Dlonk ħassejt il-mowbajl jivvibra fil-but. Kien ħabib tiegħi. Weġibt u dlonk tani l-aħbar kerha: “Miet it-tifel ta’ Joseph!” “Liema wieħed?” staqsejt jien imbellah. “Ramiro!” Tlabt lill-Mulej li dak li kont għadni kemm smajt ma kienx minnu, tlabt lil Alla li dak il-ħin kont qed noħlom. Kif jista’ jkun li żagħżugħ li fi ċkunitu rebaħ il-gwerra tal-marda qerrieda tal-kanċer issa jmut hekk? Ma ridtx u ma stajtx nemmen. Iżda din l-aħbar ma kinitx ħolma kerha li ħlomt jien, kienet realtà.

Ramiro Mallia

Qed insemmi lil dan il-ġuvni, li fl-omelija tal-funeral tiegħu ddeskrivejtu bħala “Ġuvni sabiħ minn barra imma ħafna u ħafna isbaħ minn ġewwa”, għax huwa każ per eċċellenza ta’ altruwiżmu. Ramiro rebaħ il-marda li kellu, imma ma qagħadx bi kwietu, dejjem kien jara kif jagħmel biex jgħin lil min ikun għaddej mill-istess sitwazzjoni li għadda minnha hu fi tfulitu. L-għadd ta’ messaġġi pożittivi li nxterdu dwar dan il-ġuvni mal-aħbar ta’ mewtu juru biċ-ċar kemm hawn żgħażagħ b’qalbhom tad-deheb. Il-funeral li sarlu, minkejja r-restrizzjonijiet tal-pandemija li ninsabu għaddejjin minnha, juri biċ-ċar kemm anke fl-2021, għad hawn min lil ħaddieħor ma jarahx bħala oġġett imma jarah bħala bniedem bid-dinjità kollha li tixraqlu. Għad hawn min joffri l-ħin ħieles tiegħu biex jaħdem għal xi kawża ġusta. Ramiro huwa wieħed minn dawn il-każi.

Nemmen li billi hawn aktar żgħażagħ altruwisti, l-inizjattivi li beda Ramiro f’ħajtu ser jibqgħu mexjin il quddiem, issa b’anġlu mis-sema jiġwidahom.

Le mhux kollox ħażin fil-ġenerazzjoni tal-lum. L-altruwiżmu għadna nsibuh.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 11 ta' April 2021

L-Għid il-Kbir – drawwiet u kurżitajiet

 

Il-Knisja Kattolika tiċċelebra l-akbar festa tagħha f’dak li nsejħu Għid il-Kbir. Wara l-jiem tar-Randan u l-ġranet tal-Ġimgħa Mqaddsa, tasal din il-festa li tant iġġib drawwiet u stejjer.

Festa waħda – jiem differenti

L-Għid il-Kbir huwa ċċelebrat minn dawk kollha li jistqarru l-fidi fi Kristu. Fost dawn hemm diversi riti. L-aktar tnejn magħrufin huma r-rit Ruman u dak Ortodoss. Issa tajjeb inkunu nafu li minkejja li dawn iż-żewġ friegħi tal-Knisja ta’ Kristu jiċċelebraw l-Għid il-Kbir, madanakollu ma jiċċelebrawhx fl-istess jum. Fl-1583 beda jintuża l-Kalendarju Gregorjan u l-Oċċident ħaddnu mill-ewwel, fosthom il-Knisja ta’ Ruma. Il-Knisja tal-Orjent baqgħet marbuta mal-Kalendarju Ġuljan u għalhekk il-festa tal-Għid tal-Insara Rumani u tal-Kristjani Ortodossi ma baqgħetx isir fl-istess ġurnata u bejniethom jista’ jkun hemm minn ġimgħa sa erba’ ġimgħat differenza. Fil-fatt din is-sena l-Għid fil-Knisja Ortodossa ser ikun iċċelebrat nhar il-Ħadd 2 ta’ Mejju. Dan lanqas ifisser li ma jistax ikun hemm xi sena li jaħbtu fl-istess jum. Il-Konċilju ta’ Niċea fis-sena 325 kien stabilixxa li l-festa tal-Għid il-Kbir għandha ssir l-ewwel Ħadd wara l-ewwel qamar sħiħ tar-rebbiegħa, imma bejn il-kalendarju Ġuljan u dak Gregorjan hemm xi varjazzjonijiet u għalhekk l-Għid tal-Oċċident spiss jiġi qabel dak tal-Orjent.  

Il-glorja

Mal-Għid il-Kbir hija marbuta ħafna il-kelma “Glorja”. Il-glorja hija dik il-parti tal-quddiesa lejn il-bidu li ngħidu kull nhar ta’ Ħadd u f’xi festi partikolari u tibda bil-kliem: “Glorja lil Alla fil-għoli tas-Smewwiet...” Iżda fil-Ħdud tar-Randan il-Glorja ma tingħadx. Matul ir-Randan il-glorja nisimgħuha fis-solennitajiet ta’ San Ġużepp u tat-Tħabbira tal-Mulej, jew kif insejħulha l-Lunzjata, nhar id-19 u l-25 ta’ Marzu rispettivament. Tingħad ukoll f'Ħamis ix-Xirka. Nhar Sibt il-Għid, fil-quddiesa tiġi intunata l-Glorja biex tħabbar il-qawmien ta’ Kristu mill-mewt. Mal-glorja jindaqqu wkoll il-qniepen li jkunu ilhom siekta minn Ħamis ix-Xirka filgħaxija. Il-kelma “Glorja” fiha nfisha tirreferi għal xi waqt sabiħ u tajjeb u l-Knisja tiffessteġġja l-Għid il-Kbir bl-akbar glorja.

Il-bajd tal-Għid

Il-bajda tal-Għid hija oġġett tradizzjonali, li maż-żmien sar wieħed mis-simboli ta’ din il-festa Nisranija. Fil-Kristjaneżmu tissimbolizza l-qawmien ta’ Ġesù mill-qabar. It-tradizzjoni tal-bajda klassika taċ-ċikkulata hija relattivament reċenti, iżda r-rigal ta’ bajd veru, imżejjen bi kwalunkwe tip ta’ tpinġijiet jew dekorazzjoni, ilu relatat mal-festa tal-Għid żmien twil. Id-drawwa Nisranija tal-bajd tal-Għid bdiet fost l-Insara bikrija tal-Mesopotamja, li kienu jiżbgħu l-bajd bil-kulur aħmar b’tifkira tad-demm ta’ Kristu, mxerred fit-tislib tiegħu. Id-drawwa li jingħata bajd imżejjen żviluppat fil-Medju Evu bħala rigal mis-sidien lill-qaddejja tagħhom. Fl-istess perjodu l-bajda mżejna, minn simbolu ta’ twelid tan-natura fir-rebbiegħa, mal-Kristjaneżmu saret is-simbolu tat-twelid tal-bniedem fi Kristu. It-tixrid tal-bajd bħala rigal tal-Għid probabbilment beda fil-Ġermanja, fejn infirxet it-tradizzjoni li tagħti bajd sempliċi fl-okkażjoni ta’ din il-festa. Fis-seklu XX bdiet dieħla d-drawwa li fl-Għid jingħataw bajd taċ-ċikkulata, drawwa li nfirxet tista’ tgħid ma’ kull fejn jiġi ċċelebrat l-Għid il-Kbir. 

La qed insemmu l-bajd tal-Għid jixraq ngħidu liema kienet l-akbar bajda tal-Għid li qatt saret fid-dinja. Din saret fl-Italja f’April tas-sena 2011. Din kienet bajda taċ-ċikkultata għolja għaxar metri u disgħa u tletin ċentimentu. Kienet tiżen 7,200 kilo u kisret ir-rekord tal-akbar bajda tal-Għid ta’ qabilha li kienet saret fl-2005 fil-Belġju u kienet tmien metri u nofs għolja.

Il-figolla

Aħna l-Maltin għandna l-ħelu tradizzjonali tagħna għall-festa tal-Għid: il-figolla.  Aktarx li dan il-ħelu jmur lura eluf ta’ snin u għandu l-għeruq tiegħu fl-istorja pagana iżda aktar reċenti saru ikel jew aħjar ħelu tradizzjonali ta’ wara r-randan u ħafna drabi jingħataw lit-tfal iżda jħobbuhom anke l-kbar. Ġeneralment kienu jkunu fil-forma ta’ ħaruf li jissimbolizza l-Ħaruf tal-Għid imma maż-żmien bdew isiru forom ta’ fniek, friefet, jew forma ta’ rġiel u nisa wkoll. Minkejja li hawn diversi riċetta tal-figolli, l-ingredjenti prinċipali huma l-għaġina ħelwa mimlija bil-lewż. It-tiżjin tagħhom ivarja. Dari kienu kollha jkunu bil-ġelu u xi ftit karta tal-fidda, illum bosta minna jippreferhuma miksijin biċ-ċikkulata. Tista’ tagħmilhom jew tixtrihom minn kullimkien f’dan iż-żmien tas-sena. Ħaġa interessanti hi li dan il-ħelu baqa’ marbut mal-Għid il-Kbir Malti, mhux bħall-qagħaq tal-għasel li kien ħelu tal-Milied u llum issib tixtrihom is-sena kollha.

Figolli kbar f’Malta ġieli saru f’Ħal Qormi. Għall-figolla tas-sena 2013 kienu ntużaw mija u ħamsin kilo dqiq, mitt kilo lewż mitħun mija u ħamsin kilo zokkor, elf u ħames mitt bajda u ħamsin kilo ċikkulata għall-kisi tagħha. Nistħajjilkom tgħidu: “figolla bħal din min ser jikolha?” Din tinqasam u tinbiegħ fil-purċissjoni ta’ Kristu Rxoxt li toħroġ mill-parroċċa ta’ San Bastjan u l-qliegħ minnha jmur għall-karità. Dawn is-sentejn żgur li ma sarux figolli ta’ dan id-daqs għax il-pendemija ġerfxet ħajjitna! Nittamaw li ’l quddiem nerġgħu naraw din id-drawwa tieħu l-ħajja.

Illum rajna xi kurżitajiet marbutin mal-Għid il-Kbir li forsi mhux daqstant nafu dwarhom minkejja li ilna nafu bihom. 

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 5 ta' April 2021

Relikwi tal-Passjoni

 

Din is-sena l-imxija tal-Covid-19 qed iċċaħħadna mhux biss mil-liturġija u l-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira li tant huma għal qalb bosta Maltin, imma wkoll minn bosta wirjiet marbutin mal-istess jiem. Biex bħal nikkompensa ftit li dawn id-dilettanti ħsibt li nikteb xi ħaġa marbuta direttament mad-devozzjoni kif ukoll mad-delizju ta’ bosta. Ser insemmi xi relikwi li għandhom x’jaqsmu mal-Passjoni ta’ Ġesù. Tant hawn li mhux possibbli li wieħed jitrattahom kollha f’artiklu qasir bħal dan!

Liżar

Bla dubju ta’ xejn l-aktar relikwa popolari marbuta mal-passjoni ta’ Kristu huwa l-liżar jew kefen li bosta jemmnu li fih kien imkeffen Ġesù hekk kif tniżżel mis-salib u kien midfun. Dan jinsab fil-Katidral jew Duomo ta’ Turin l-Italja imma mhux minn dejjem kien hemm. Dan huwa liżar tal-għażel li fuqu tidher ix-xbieha ta’ raġel li fuq ġismu jidhru sinjali u daqqiet li juru trattament ħażin u tortura li jaqblu ma’ dawk deskritti fil-Passjoni ta’ Ġesù. L-ewwel kitba serja dwar dan il-liżar illum tinsab f’Turin u tmur lura għall-1353. Il-kavallier Goffredo ta’ Charny bena knisja fil-belt ta’ Lirey fi Franza biex fiha jitpoġġa dan il-kefen. Madankollu, huwa ma jgħidx kif dan il-liżar spiċċa għandu. Minn Lirey ittieħed Chambéry fi Franza stess. Dan kien sar propjetà tal-familja Savoia li din ħaditu ġewwa Turin fl-1578 fejn għadu miużmum sal-lum. Minn żmien għal żmien dan il-kefen ikun għall-wiri tal-pubbliku.

Il-Veru Linju

Ir-relikwa tas-Salib ta’ Kristu hija magħrufa magħna bħala l-Veru Linju. Ir-relikwa nstabet f’Ġerusalemm fis-sena 327-328 minn omm l-imperatur Ruman Kostantinu I, Flavia Giulia Elena, magħrufa bħala Santa Liena. Skont it-tradizzjoni Nisranija, is-Salib kien miżmum biċċa minnu f’Ġerusalemm, biċċa f’Kostantinopli u biċċa f’Ruma. Ir-relikwa ta’ Ġerusalemm baqgħet hemm sal-1187, meta t-traċċi tagħha ntilfu wara li Saladin rebaħ din il-Belt Imqaddsa.

Matul is-sekli ħafna frak ta’ daqsijiet differenti kienu ttieħdu minnu u llum jinsabu f’diversi postijiet. Uħud mill-akbar relikwi tas-Salib jinsabu f’Liébana (Spanja), f’Ruma u f’Pariġi. Il-biċċiet iżgħar huma numerużi ħafna: fis-seklu sittax ix-xiżmatiku Kalvinu, ironikament kien iddikjara li kieku wieħed kellu jiġbor ir-relikwi kollha tas-Salib ta; Kristu ikun jista’ jibni bastiment bihom. Madankollu, din kienet esaġerazzjoni.

Imsiemer

Kristu kien imsammar mas-salib u għalhekk insibu wkoll relikwi ta’ dawn l-imsiemer li żammew lil Ġesù msallab. Fil-bażilika ta’ Santa Croce in Gerusalemme f’Ruma hemm ras ta’ musmar li kienet ittieħed hemm direttament minn Santa Liena flimkien ma’ biċċa mis-salib u parti mill-titulus crucis, l-iskrizzjoni bil-kitba tas-sentenza tal-mewt.

Fil-Katidral ta’ Milan insibu musmar li baqa’ hemm wara l-mewt ta’ l-Imperatur Ruman Teodosju fis-sena 395. L-ewwel dokumentazzjoni dwaru hija tal-Medju Evu. Matul is-sena dan ikun miżmum f’niċċa fin-naħa ta’ fuq tal-abside, madwar 42 metru ’l fuq mill-art. Dan ikun esebit lill-fidili darba fis-sena.

Fil-Katidral ta’ Monza, l-Italja, tinżamm il-Kuruna tal-Ħadid li kienet iċ-ċirku ta’ isfel tal-elmu ta’ Kostantinu. Tradizzjonalment huwa maħsub li d-dawra tal-metall kien fiha musmar mis-salib ta’ Kristu. Madankollu, analiżi riċenti sabu li din il-pjanċa hija kollha tal-fidda għalhekk ma jistax ikun li fiha musmar tat-tislib għax dawn ma kinux tal fidda żgur.

Musmar ieħor kien jiddaħħal fil-Lanza Mqaddsa użata mill-Imperaturi Rumani li issa tinsab fi Vjenna. It-tradizzjoni tgħid li din hija l-lanza li biha Longinus nifed il-kustat ta’ Ġesù. Din tinsab fit-teżor imperjali tal-kapitali Awstrijaka.

Il-kolonna u l-kuruna

Il-kolonna użata mis-suldati Rumani biex fuq il-kmand ta’ Pilatu Ġesù kien flaġellat, llum insibuha f’Ruma, fil-Bażilika ta’ Santa Prassede. Din kienet miġjuba direttament minn Ġerusalemm fis-seklu tlettax mill-Kardinal Giovanni Colonna.

Il-kuruna tax-xewk inżammet f’Kostantinopli sakemm fis-seklu tlettax ir-Re Lwiġi IX ta’ Franza xtraha u poġġieha fis-Sainte-Chapelle li kien bena f’Pariġi għal din ir-relikwi. Illum ma għadx fiha xewk għax matul is-sekli kollha nqatgħu u ġew mogħtija lill-knejjes jew nies importanti.

Il-velu tal-Veronika

Il-maktur tal-għażel li t-tradizzjoni tgħid li kienet użat waħda mara biex tixxotta wiċċ Ġesù waqt it-tlugħ sal-Kalvarju u li fuqu kien stampat il-wiċċ ta’ Kristu jinsab merfugħ fil-Bażilika ta’ San Pietru fil-Vatikan. Ikollna ngħidu li din mhix ir-relikwa waħdanija li jingħad li kienet il-velu ta’ din il-mara li qatt ma nsibu riferiment għaliha fl-Evanġelji.

Il-libsa ta’ Ġesù

Din hija relikwa li nsibu fil-katidral ta’ Trier fil-Ġermanja li tikkonsisti f’biċċa drapp, mingħajr ħjata, li huwa maħsub li kienet parti mit-tunika li Kristu libes qabel it-tislib tiegħu u li skont l-Evanġelju ta’ San Ġwann is- suldati Rumani li kienu fuq il-Golgota tefgħu x-xorti għaliha. It-tradizzjoni tgħid li kienet Santa Liena stess li tat din il-libsa lil San Agrizju, isqof ta’ Trier.

Dan ma humiex l-uniċi relikwi marbuta mal-passjoni ta’ Kristu. Dawn lanqas huma xi dommi ta’ fidi jiġifieri wieħed jista’ jemmen jew ma jemminx l-awtentiċità tagħhom. L-importanti li jressquna lejn dak li jridu jirrapreżentaw.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 27 ta' Marzu 2021

Duluri

 

Waħda mill-akbar devozzjonijiet reliġjużi popolari ta’ pajjiżna hija mċrbuta mal-Ġimgħa l-kbira u tiġi ċċelebrata sewwasew ġimgħa qabel il-Ġimgħa l-Kbira. Qed nirreferi għad-Duluri. Minkejja li anke pajjiżna, bħall-kumplament tad-dinja, l-aktar fl-Ewropa, għaddej minn żmien ta’ sekularizazzjoni, xorta l-pelleġrinaġġi li jsiru fil-parroċċi kollha bl-istatwa ta’ Marija Addolorata jiġbdu lejhom folol kbar ta’ nies. Biex ngħid d-dritt, il-Knisja Kattolika tiċċelebra t-tifkira ta’ Marija Addolorata nhar il-15 ta’ Settembru imma l-pelleġrinaġġi jsiru fir-Randan.

Il-Belt Valletta

Duluri - Belt Valletta

Ma naħsibx li nkun qed niżbalja jekk ngħid li l-akbar purċissjoni bl-istatwa tad-Duluri issir fil-Belt Valletta. Din toħroġ mill-knisja tal-Patrijiet Franġiskani Minuri magħrufin aktar bħala “ta’ Ġieżu”, fejn hemm sett vari tal-Ġimgħa l-Kbira. Kontra rħula u bliet oħra, fil-Belt toħroġ purċissjoni waħda bl-istatwa tad-Duluri, mhux bħalma jsir pereżempju f’Tas-Sliema, Ħal Qormi, Birkirkara, Raħal Ġdid jew il-Marsa. Barra l-Beltin fil-purċissjoni tad-Duluri tal-Belt ikun hemm bosta u bosta nies mhux Beltin. Normalment imexxi dan il-pellegrinaġġ  l-Arċisqof ta’ Malta.

L-istatwa tad-Duluri tal-Belt inħadmet mill-artist Salvu Laferla fl-1740, biss sar bosta tibdil fiha. Sa ftit għexieren ta’ snin ilu r-restawr ma kienx isir bħal-lum. Illum restawr jipprova jġib opra tal-arti kemm jista’ jkun qrib l-istat oriġinali tagħha, qabel min jirrestawra kien jibdel u jżid u jnaqqas kif jidhirlu hu u hekk seħħ fuq l-istatwa tad-Duluri tal-Belt Valletta. L-istatwarju Laferla huwa artist importanti fl-istorja tal-arti ta’ Malta għaliex aktarx kien hu l-ewwel wieħed li ħadem il-kartapesta. Minbarra li għandu statwi oħra fil-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira tal-Belt, huwa ħadem ukoll statwi għall-parroċċi ta’ Ħaż-Żebbuġ u tan-Naxxar.

Irħula Maltin

Il-Kappella tad-Duluri - Tal-Pietà

Malta għandna raħal li jismu għad-Duluri. Tal-Pietà ħa ismu mill-kappella antika li nsibu f’dan ir-raħal. Il-Knisja tad-Duluri nbniet fl-1590 fil-post fejn kien hemm ċimiterju tal-mejtin bil-pesta. Fl-1617 ħdejn din il-knisja ġie mibni kunvent żgħir tal-Patrijiet Agostinjani li marru joqogħdu fih fl-1652, iżda ma damux wisq hemm. Fl-1721 il-knisja saret viċi-parroċċa ta’ San Pawl tal-Belt għan-nies li kienu joqogħdu fix-xatt tal-Pietà, illum magħruf aktar bħal Sa Maison jew ala Maltija Sammiżun,  iżda ma baqgħetx aktar viċi-parroċċa fl-1740 meta viċi-parroċċa saret il-knisja ta’ San Publiju fil-Furjana. Mis-sena 1974 is-Sorijiet Franġiskani tal-Qalb ta’ Ġesù ħadu f’idejhom il-kunvent u bdew jieħdu ħsieb il-knisja. Minn Jannar 2005, b’Digriet ta’ Mons. Arċisqof, Ġużeppi Mercieca, il-Kappella tad-Duluri u l-kunvent ġew fdati f’idejn iċ-Cenacolo Community għall-pastorali taż-żgħażagħ. Min din il-kappella antika ħa ismu r-raħal Tal-Pietà għax wara kollox il-kelma Pietà hija l-kelma Taljana għad-Duluri, flimkien mal-kelma Addolorata.

Minkejja li ma għandux isem id-Duluri, San Pawl il-Baħar għandu l-parroċċa ddedikata lil Madonna taħt it-titlu tad-Duluri u Sultana tal-Martri. San Pawl il-Baħar kien minn dejjem post ta’ villeġġjatura, iżda fil-bidu tas-seklu għoxrin tant kiber li s-santwarju ta’ San Pawl tal-Ħġejjeġ ma baqax kbir biżżejjed, u għalhekk il-Markiża Anna Bugeja, b’tifkira tas-Sena Mqaddsa tal-1900, bniet knisja ddedikata lid-Duluri u tatha lill-patrijiet Franġiskani Konventwali. Il-knisja saret parroċċa fl-1905 u wara ġiet imkabbra kif inhi llum bejn l-1968 u l-1979. Din il-parroċċa hija waħda matriċi għax minnha ħarġu l-parroċċa ta’ Burmarrad fl-1971 u dik tal-Qawra fl-2004. Sa ftit snin ilu l-istatwa titulari tad-Duluri kienet toħroġ kemm fil-festa titulari kif ukoll fir-Randan, biss illum fir-Randan toħroġ statwa oħra u b’hekk titnaqqas il-ħsara li tista’ ssir lill-istatwa titulari.

L-aktar pittura antika
tad-Duluri f'Malta

Minbarra dawn iż-żewġ irħula nsibu għadd ta’ kappelli madwar Malta li huma ddedikati lil Madonna tad-Duluri. Nibdew billi nsemmi dik ta’ Birżebbuġa li fl-1913 saret il-knisja parrokkjali mat-twaqqif ta’ din il-parroċċa u serviet dan ir-rwol għal ħamsa u għoxrin sena. Insibu kappelli oħra ddedikati lid-Duluri fl-Imqabba, Ħaż-Żebbuġ, il-Ħamrun u Ħal Qormi. Il-kappella taċ-ċimiterju taż-Żebbuġ Għawdex hija ddedikata lid-Duluri wkoll u ċ-ċimiterju nazzjonali ta’ Malta, f’Raħal Ġdid huwa wkoll imsemmin għall-Addolorata.

Tajjeb ngħidu li l-aktar kwadru antik tad-Duluri f’pajjiżna jinsab fil-Kolleġġjata ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi. Dan il-kwadru medjevali kien parti minn trittiku li kien il-kwadru titulari tal-knisja Qormija minn nofs is-seklu XV sal-1632.

Doppji

Żejtun- Depożizzjoni 

Fost il-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira f’Malta, insibu tnejn li li fihom vara tad-depożizzjoni jew it-tlettax-il stazzjon. Xi Maltin isejħu din l-istatwa bħala “d-Duluri l-kbira” għax fl-istess purċissjoni hemm statwi tad-duluri tradizzjonali. Dawn insibuhom fil-purċissjoni ta’ Ħal Qormi u f’dik taż-Żejtun. Il-vara ta’ Ħal Qormi saret fl-1965 minn Salvatore Bruno minn Lecce imma kien jaħdem Bari. Dik taż-Żejtun saret fl-istess sena minn Angelo Capoccia ta’ Lecce u hija kopja tal-famuża Pietà ta’ Michelangelo bil-figuri ta’ Ġużeppi ta’ Arimatea u Nikodemu. Dik tal-Qriema hija aktar iffullata għax minbarra Marija u biha Ġesù mejjet fi ħdanha, Gużeppi u Nikodemu naraw ukoll lil San Ġwann u lil Marija Madalena.

Illum rajna xi ftit tagħrif dwar ix-xbieha tad-Duluri, xbieha li f’dawn il-jiem li qegħdin fihom narawha spiss, niltaqgħu magħha kullimkien, fid-djar, fit-toroq tagħna, fuq il-postijiet tax-xogħol u fuq kollox fil-knejjes tagħna.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 20 ta' Marzu 2021 

Il-profezija ta’ San Malakija

 

Mhux darba jew tnejn smajna bil-profezija ta’ ċertu Malakija li tiġbor fiha xi tbassir dwar mija u tnax-il papa. Xi wħud jgħidu li l-elezzjoni ta’ Papa Franġisku tfisser it-tmiem tad-dinja. Hija l-viżjoni ta’ qaddis tas-seklu XII jew ix-xogħol ta’ profeta falz?

Min kitibha

Malakija kien qaddis Irlandiż u Arċisqof ta’ Armagh, li lilu ġew attribwiti diversi mirakli. Wara żmien twil ta’ studji hu ġie ordnat saċerdot fl-1119. Huwa twieled f'Armagh fl-1094. San Bernard jgħid li Malakija kien imwieled minn familja nobbli.  Fil-ktieb Life of Saint Malachy, il-biografu tiegħu San Bernard ta’ Clairvaux jgħid li Malakija kien magħruf għall-ħeġġa, l-umiltà, l-ubbidjenza, il-pudur, u d-diliġenza vera fl-istudji tiegħu. San Karlu Borromeo faħħar lil San Malakija talli dejjem għen lil min kien fil-bżonn, ġab li s-sagramenti mqaddsa  jingħataw għal kulħadd bl-istess mod u kabbar il-ħrara tal-poplu meta jirċevihom. Kien abbati ta’ diversi abatiji Benedittini fosthom dak ta’ Bangor. Fl-1124 inħatar Isqof ta’ Down u fl-1132 wara li miet l-Arċisqof Ċelasju ta’ Armagh, kien magħżul hu biex imexxi din id-djoċesi wkoll. Ħalla influwenza kbira fid-djoċesijiet tiegħu tant li ġieli jitqabbel ma’ San Bonifaċju u dak li wettaq fil-Ġermanja. Huwa rtira minn arċisqof fl-1136 jew sena wara. Fl-1148 żar Ruma għat-tieni darba u fi triqtu lura għadda Clairvaux, fi Franza. Hemmhekk huwa marad u miet f’idejn San Bernard fit-2 ta’ Novembru ta’ dik is-sena. Huwa ndifen hemmhekk. Il-festa tiegħu tiġi ċċelebrata l-għada għax jum il-mewt tiegħu jaħbat l-Għid tal-Imwiet.

Il-profeziji

L-allegati profeziji tiegħu madankollu, ma konniex nafu bihom sal-ħabta tal-1590. Hemm leġġenda li tgħid li Malakija kellu viżjoni li fiha ġie mogħti dehra lejn il-papiet tal-passat, tal-preżent u tal-futur, u li hu kiteb kollox dwar din il-viżjoni bħala serje ta’ versi kriptiċi. Il-profeziji kienu pjuttost preċiżi sa madwar l-1590, iż-żmien  li fih instabu, iżda mbagħad saru pjuttost vagi, u ħafna bdew jaħsbu ħażin dwarhom u kien hemm min qal li kienu profeziji foloz. Ix-xettiċiżmu dwar din il-kitba għadha fostna sal-lum.

Il-previżjonijiet ta’ dan Malakija  jinsabu miġburin f’lista ta’ 112-il frażi simbolika li suppost jirrappreżentaw lista ta’ 112-il Papa wara xulxin. X’aktarx li l-profeziji nħolqu bħala tentattiv biex jinfluwenzaw l-elezzjoni papali tal-1590 favur il-Kardinal Girolamo Simoncelli billi l-profezija ta’ San Malakija tidentifikah bħala l-papa li kien jmiss. Iżda Simoncelli ma ġiex elett, u minfloku kien magħżul Niccolò Sfondrati, li ħa l-isem ta’ Girgor XIV.

L-aħħar papa

Ejjew ninsew mija u għaxar papaiet mil-lista ta’ Malkija u nsemmu l-aħħar tnejn. Malakija jagħti isem kriptiku, imħawwad jew moħbi lil kull papa. Il mija u ħdax-il wieħed kien msejjaħ bħala “Glorja taż-Żebbuġ,” u ta’ warajh, li jaħbat l-aħħar wieħed fil-lista jissejjaħ “Pietru Ruman.” Skont il-kronoloġija, dawn huma l-Papa Benedettu XVI u l-Papa Franġisku.

Dawk li jsegwu din il-profezija qalu li Benedettu Sittax huwa l-“Glorja taż-Żebbuġ” minħabba li l-Benedittini għandhom fergħa msejħa l-Olivetani, (taż-żebbug, minn Olive bit-Taljan jew Olives bl-Ingliż) għalkemm Benedittu nnifsu mhux Benedittin u allura lanqas Olivetan.

Hekk kif il-papa l-ġdid ħabbar ismu; Franġisku xi “esperti tal-profezija,”  jew dawk li jipretendu li huma esperti tagħha, qalu li l-papa l-ġdid huwa “Pietru r-Ruman”, u għalhekk seħħet il-profezija ta’ San Malakija u b’hekk dan ser ikun l-aħħar papa u warajh ser jasal it-tmiem tad-dinja.

Minkejja li l-Papa attwali huwa Kardinal Arġentin li għażel Franġisku bħala l-isem papali tiegħu, dawk li jemmnu fil-profezija bdew jgħidu u jargumentaw li Jorge Mario Bergoglio għandu l-isem Pietru xi mkien fl-isem tat-twelid tiegħu u li l-Papa Franġisku huwa verament Ruman, peress li l-ġenituri tiegħu huma Immigranti Taljani li marru jgħixu l-Arġentina. Mur merihom!

Il-profezija tkompli tgħid dwar il-Papa suppost finali: “Fil-persekuzzjoni finali tal-Knisja Mqaddsa Rumana, hemm ipoġġu  lil Pietru r-Ruman, li se jirgħa n-nagħaġ tiegħu f’ħafna tribulazzjonijiet, u meta dawn il-ħwejjeġ jintemmu, il-belt ta’ seba ’ għoljiet (riferenza għal Ruma) se tinqered, u l-imħallef terribbli se jiġġudika n-nies tiegħu.”

Nemmen jew le?

Kemm nistgħu noqgħodu fuqha din il-profezija? Hemm lok li wieħed jallarma ruħu u jaħseb li waslet l-aħħar tad-dinja? Il-Knisja ma torbotx fuq din il-profezija, din żgur li ma hijiex xi domma ta’ fidi. Wara kollox meta kien hemm min staqsa lil Ġesù meta ser tispiċċa d-dinja, dan wieġeb li din lanqas l-Iben, jiġifieri Hu stess ma kien jafha għax hija xi ħaġa tal-Missier biss. Allura jiena ngħodd ma dawk ix-xettiċi li jaħsbu li din il-kitba kienet tassew parti mill-kampanja elettorali għall-elezzjoni tal-Papa fl-1590. U allura jekk inhu tassew hekk, din ma hija profezija ta’ San Malakija xejn.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 13 ta' Marzu 2021

Malta Brittanika

 

L-isem ta’ dan l-artiklu għandu mnejn inaffar jew ifantas li xi wħud mill-qarreja għax li tgħid li Malta hija Brittanika wara aktar minn nofs seklu ta’ Indipendenza u aktar minn erbgħin sena Repubblika hija ħaġa li tmur kontra kull raġunament. Biss il-ħsieb tiegħi llum huwa dwar kemm pajjiżna għad għandu rabtiet maż-żmien li Malta kienet kolonja tal-Kuruna Brittanika.

“Fejn hu l-Big Ben?”

Xi snin ilu kien ġie ħabib tiegħi Taljan għal żjara f’pajjiżna. Kienet l-ewwel żjara tiegħu fostna. Bħala ħbieb u eks kollegi tal-Università mort għalih l-ajurport biex nilqgħu. Wara t-tislima tas-soltu, urejtu l-karozza tiegħi u għidtlu jirkeb. Ħasibni sejjer niftaħlu l-bieba xħin rani nersaq lejn in-naħa tal-lemin tal-karozza. Hu segwieni b’ħarsa suspettuża għax billi aħna ħbieb kbar qatt ma stenna li ser niftaħlu l-bieba tal-karozza biex jirkeb fiha, iżda s-suspett malajr inbidel f’daħqa meta ftaħt il-bieba tal-karozza u offrejtlu ċ-ċwievet biex isuq, tbaxxa u ra l-isteering. Mill-ewwel induna li kien hu li għażel in-naħa l-ħażina tal-karozza. Din hija l-ewwel rabta kif ukoll tifkira li għad għandna ma’ żmien l-Imperu Brittaniku f’Malta.

Ftit wara li tlaqna dan sieħbi dar fuqi u qalli: “Il-Big Ben fejn hu?” Ħarist lejh jien issa b’ħarsa suspettuża u dan qalli: “Hawn donnu l-Ingilterra, issuqu fuq ix-xellug tat-triq u kull darba nistħajjel il-karozzi ta’ faċċarta ġejjin għal fuqna. Għalhekk qed nistaqsik fejn hu l-Big Ben!”

Sewqan

La semmejna s-sewqan fuq in-naħa tax-xellug tat-triq tajjeb ngħidu li fl-Ewropa aħna u r-Renju Unit u l-Irlanda biss insuqu fuq din in-naħa tat-triq. Ġibiltà li hija territorju Brittaniku wkoll qalbu n-naħa tat-triq fejn jidħol sewqan billi din hija fruntiera ma’ Spanja u s-sewqan b’mod Brittaniku kien qed joħloq inkonvenjent u periklu. Eks kolonji oħrajn bħalna wkoll isuqu bħalna. L-Indja u l-Awstarlja per eżempju jużaw l-istess naħa tat-triq li nużaw aħna biex insuqu. Il-Ġappun għad li qatt ma kien kolonja Brittanika isuqu bħalna, jew aħjar isuqu fuq in-naħa tagħna għax jekk ngħid li jsuqu bħala jkun hawn min jaħseb li l-Ġappuniżi la jużaw indicator, la għandhom sabar jistennew wara ta’ quddiemhom u nsomma, dak kollu li naraw fis-sewqan Malti!

Bid-dħul ta’ Malta fl-Unjoni Eweropea, bdejna naraw bosta persuni ta’ nazzjonalità barranija jiġu fostna, jew b’vaganza jew biex jgħixu u jaħdmu hawnhekk. Xi wħud minnhom iġibu l-karozzi tagħhom magħhom u jużawhom fit-toroq tagħna. Huwa diffiċli ssuq karozza left hand drive fit-toroq mibnija għal karozzi right hand drive u għalhekk jikbru r-riskji ta’ inċidenti stradali, l-aktar meta wieħed jiġi biex jaqla’ l-karozzi ta’ quddiemu.

Tgħid wasal il-waqt li l-Unjoni Ewropea tipprova bil-mod il-mod tbiddel in-naħa tas-sewqan tagħna? Mhux ħaġa ħafifa għax hawn mijiet ta’ eluf ta’ karozzi imma bħalma għamlu Ġibiltà, hekk nistgħu nagħmlu aħna wkoll.

Aktar rabtiet

Ejjew nerġgħu lura u naraw x’hawn aktar ifakkarna fi żmien it-tmexxija Brittanika f’pajjiżna. Forsi lanqas nindunaw b’żewġ ħaġiet oħra li huma Brittaniċi daqs ir-Reġina u għadhom magħna llum ukoll.

Il-kaxxi tal-ittri li naraw madwar pajjiżna għadhom fil-biċċa l-kbira minnhom ta’ żmien l-Ingliżi. Billi kienu huma li f’Malta organizzaw il-posta  kif nafuha llum, kienu waħħlu għadd ta’ kaxxi tal-ittri bl-arma tal-monarka Brittanika fuqhom. Dan huwa wirt tal-era kolonjali iżda billi llum kollox sirna nibgħatu bil-mezzi ta’ komunikazzjoni moderni li għandna, forsi jgħaddu xhur jekk mhux ukoll snin bla ma ninpustaw ittra. Iżda l-kaxxi tal-ittri hemm għadhom.

Rabta oħra ta’ dak iż-żmien li għadna naraw huma l-kaxxi tat-telefon. Illum kulħadd bil-mowbajl fil-but u lanqas tgħaddilek minn rasek li tmur tuża kabina minn dawn biex iċċempel, biss dawn kienu meħtieġa meta missirijietna mhux biss ma kellhom mowbajl imma lanqas telefon id-dar ma kellhom . Xi wħud minn dawn il-kabini kellhom jitneħħew għax biddlu l-iskop tagħhom u minn kabini tat-telefon saru latrini. Ħasra u għarukaża! Tajjeb li jkun hawn kunsilli lokali li jieħdu ħsieb jerġgħu nwaħħlu dawn il-kabini u jekk hemm bżonn ikollhom kamera fuqhom biex ma jiġrix dan li nsemmejt. Mhux sewwa li ikona storika jkollha titneħħa minħabba l-injoranza u n-ħmieġ ta’ xi wħud.

Tajna ħarsa ħafifa kemm pajjiżna fadallu rabtiet mal-era kolonjali. Ma semmejtx il-bini ta’ djar fuq stil Brittaniku li fadlina xi ftit minnhom ukoll, għad li ħafna minnhom illum inbidlu ma kaxxi tal-konkos imsejħin “Djar Moderni”.

Tejjeb li nibżgħu għal dak li fadlilna minn din l-epoka storika ta’ pajjiżna, mhux wisq imbegħda imma għada pitgħada ħadd ma jibqa’ jiftakarha. Mhux sewwa li għax hija storja moderna inwarrbuha jew ma nibżgħux għaliha għax ta’ warajna għad jirrabbajw għalina,

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 6 ta' Marzu 2021