LUMI u l-użu differenti tiegħu

 

Fosti s-siġar taċ-ċitru l-aktar popolari nsibu s-siġra tal-lumi li l-frott tagħha jintuża f’bosta riċetti ta’ ikel kif ukoll ħelu. Interessanti li minn din il-frotta nistgħu ngħidu li ma jintrema xejn għax bosta drabi jintuża kemm il-meraq kif ukoll il-qoxra tagħha. Minkejja t-togħma aktarx qarsa tagħha, hawn min jiekol lumija donnu qed jiekol larinġa. Jien ngħid għalija nħobb din il-frotta u nikolha bil-qoxra b’kollox.

Oriġini

Ma nafux sewwasew minn fejn oriġinat is-siġra tal-lumi iżda aktarx li din kienet tinstab fl-Asja, lejn iċ-Ċina jew Burma. Aktarx li kienu r-Rumani li daħħlu din il-frotta fl-Ewropa lejn it-tieni seklu wara Kristu. Dawn bdew jikkultivaw din il-frotta fin-Nofsinhar tal-Imperu Ruman, bejn wieħed u ieħor minn Napli ’l isfel. Minn hawn inxterdet lejn il-Persja u l-Eġittu u sa elf sena wara Kristu konna nsibuha madwar il-baħar Mediterran kollu. Fis-seklu XV inbdiet l-ewwel kultivazzjoni fuq skala kbira tal-lumi. Din bdiet fil-belt Taljana ta’ Ġenova. Meta l-Ewropej qasmu l-oċean u sabu l-Amerika, ħadu magħom iż-żerriegħa tal-lumi u kabbru s-siġar ta’ din il-frotta f’dik l-art ġdida. B’hekk nistgħu ngħidu li l-lumija nxterdet mad-dinja kollha u saret frotta li ssibha kullimkien.

Tajjeb ngħidu li jeżistu diversi razez ta’ lumi. Biss biss aħna l-Maltin niddistingwu siġar tal-lumi staġjonali u dawk li nsjeħulhom “ta’ kull qamar” għax jagħmlu l-frott is-sena kollha.

L-użu

Il-lumija tintuża f’ħafna riċetti. Tintuża biex isir ħelu kif ukoll ikel ieħor. Darba kont Turin u offrewli Risotto al limone.  Billi l-lumi nħobbu aċċettajtu iżda ngħid id-dritt nippreferih fil-ħelu.  Mil-lumija sħiħa jsir il-ġamm, il-krema tal-lumi u x-xorb tal-lumi. Il-lumi jisserva wkoll mal-ħut kif ukoll mal-laħam moqli. Xi felli lumija bil-qoxra b’kollox jista’ jinstab isebbaħ it-tazza ta’ xi cocktail.

Il-meraq tal-lumi jintuża biex minnu jsir xorb. Fil-fatt il-luminata propjament hija dik ix-xarba b’togħma ta’ lumi iżda bosta minna jsejħu luminata lil kull forma ta’ xorb mhux alkoħoliku. Il-meraq tal-lumi jintuża biex jiġi mamrinat il-ħut u anke l-laħam. Billi dan huwa xi ftit aċiduż, jingħad li jekk ikollok laħam xi ftit xieref, jirtab bil-meraq tal-lumi. Il-meraq tal-lumi jintuża wkoll ma’ frott li għandu t-tendenza li jiswied bħalma huma t-tuffieħ u l-banana, għalhekk meta jkun preparat dan il-frott jitħallat miegħu l-meraq tal-lumi biex jippriservah u jżommu milli jiswied. Il-meraq ġieli jitħallat bl-ilma kiesaħ u ponta ta’ kuċċarina melħ biex jagħmel xarba li tassew taqta’ l-għatx. Ma nistgħux ma nsemmux li l-meraq tal-lumi jintuża wkoll biex issir il-granita, jew is-sorbette.

Il-qoxra wkoll tintuża speċjalment fil-ħelu. Kemm-il darba nsibu riċetti li jgħidulek iżżid qoxra ta’ lumija maħkuka. Ftakru fl-għaġina tal-figolli! Il-qoxra tista’ tiġi wkoll preservata fil-melħ jew inkella ssir konfettura biż-żokkor. Mill-qoxra jittieħed ukoll iż-żejt tal-lumi li jintuża fl-aromaterapiji u jingħad li għandu effett li jirilassa lil dak li jkun.

Minbarra l-użu fil-kċina, l-lumi għadnu użu fil-mediċina minħabba l-ammont għoli ta’ vitamina ċ li fih. Il-lumi jintuża ħafna kontra l-irjieħat u ġieli nħalltuh mal-għasel.

Ma nistgħux ma nsemmux użu ieħor ta’ din il-frotta. Dan ma huwiex użu fejn jidħol l-ikel iżda għandu x’jaqsam mat-tindif. Il-lumija spiss kienet tintuża biex titnaddaf il-fidda. Tassew li din tindaf bil-lumi iżda llum bosta jsostnu li l-aċidu tal-lumi jagħmel il-ħsara lill-kisja protettiva li jkollha l-fidda u għalhekk ħafna jinsistu li ma jintużax. Aktar minn hekk bosta spapen tal-ħasil tal-platti ikollhom riħa ta’ lumi għax wara kollox ir-riħa ta’ din il-frotta hija wħada pjaċevoli.

Fi kliemna

Il-lumija daħlet ukoll fid-diskors tagħna. Isimgħu l-kummenti lejn xi tim tal-futbol tellief! Tisma’ min jgħajjat “Lumi!” Billi l-lumi jintuża mat-te għal kontra l-uġigħ ta’ żaqq, tintuża din il-kelma għat-tellief. Nużawha wkoll b’sens metaforiku meta bniedem jabbanduna bniedem ieħor wara li jkun ħa dak li ried minnu. Ġieli smajna min jgħid: “Għasarni bħal-lumija u mbagħad ramieni!”

Il-limonċell

Illum sar popolari anke f’pajjiżna x-xorb b’togħma ta’ lumi li jissejjaħ limonċell. Dan huwa xorb alkoħoliku li oriġina lejn Napli u Sorrento. Wara beda jsir ukoll fi Sqallija. Meta wieħed iżur dawn il-postijiet dlonk jinduna kemm is-siġar tal-lumi huma abbundanti u għalhekk ġie vvintat dan ix-xorb tant tajjeb. Isir billi titħalla l-qoxra tal-lumi fl-alkoħol u mbgħad jiżdied miegħu l-ilma u z-zokkor. Illum anke f’pajjiżna nsibu min jagħmel dan ix-xorb.

L-aktar pajjiż li jipproduċi lumi huwa l-Indja. Hawn kull sena jikbru fuq tliet miljun tunellata ta’ dan il-frott. Madwar id-dinja kollha kull sena jkollna madwar għoxrin miljun tunellata ta’ lumi li jintuża għall-ikel, ħelu xorb, mediċina u bosta użi oħrajn.

U ħalli nagħlaq b’qawl Malti: Tajba lumija d-dar! U tajba verament għax tista’ tkun ta’ bosta użu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In Nazzjon - 20 ta' Frar 2021 

IT-TAMA LI M'GĦANDNIEX NITILFU

 

«It-tama hija i-ġid waħdieni li hu komuni għall-bnedmin kollha, anke għal dawk li ma għandhom xejn aktar, iżda għad għandhom it-tama.» Dan il-kliem ma għidtux jien u lanqas qalu xi bniedem li qed jgħix illum, bniedem tat-tielet millenju, iżda ntqal mill-filosfu, astronomu u matematiku Grieg Talete ta’ Mileto li kien jgħix madwar sitt sekli u nofs qabel Kristu u huwa meqjus bħala wieħed mis-seba’ għorrief tal-Greċja l-Antika li għexu bejn is-sekli VII u VI qabel Kristu.

Dan huwa kliem tabilħaqq adattat għad-dinja tal-lum. Huwa adattat għax huwa verità u ladarba wieħed jgħid xi verità din tibqa’ tgħodd għal dejjem għax kemm-il darba din tinbidel allura jkollna ngħidu li ma tkun verità xejn. Ġieli smajna b’xi għaref jew bniedem li jippretendi li huwa għaref li kellu jibla’ dak il-kliem kollu li jkun qal qabel. Dan iseħħ għax dak li jkun ħareġ minn fommu ma jkunx verità, il-verità hija waħda u ma tinbidel qatt, sewwasew kif qal Talete ta’ Mileto dwar it-tama. Il-bniedem tas-sena 2021 mimli tama li jirbaħ il-gwaj li ġie fuq id-dinja nistgħu ngħidu għal għarrieda is-sena ta’ qabel. Il-pandemija tal-Covid19 qalbet id-dinja ta’ taħt fuq, ħarbtet is-sistemi li kienu ilhom għaddejjin snin twal, ħasdet il-ħajja ta’ numru kbir ta’ bnedmin li għadu qed jikber. Imma dan il-virus xorta ma rebaħx fuq it-tama. It-tama tad-dinja hi li kemm jista’ jkun malajr nerġgħu lura lejn il-ħajja li konna ngħixu fiha sa tmiem is-sena 2019.

Aktar filosfi

La semmejt lil Talete fil-bidu, inħossni nonqos jekk ma nsemmix lill-imgħallem tal-ħassieba Aristotli. Dan il-filosfu Grieg qal li: «It-tama hija ħolma bl-għajnejn miftuħa.» Biex ngħidu kollox kien l-istoriku Grieg Dijoġene Laerzio li fil-kitba tiegħu dwar il-filosfi Griegi tal-qedem kiteb dan dwar Aristotli.

Billi t-tama hija sentiment importatni fil-programmar tal-ħajja ta’ dak li jkun, kienu bosta ħassieba oħra li tkellmu dwarha. Kollha qalu li hija ingredjent mill-aktar importanti fil-ħajja għax is-sentiment kontra tagħha huwa d-disprament li jwassal lill-bniedem fi stat perikoluż ħafna.

It-tama tidħol ukoll fil-fidi. Kull bniedem, jemmen x’jemmen, jittama li wara din il-ħajja, kemm-il darba jemmen li hemm xi tip ta’ ħajja oħra, ikun aħjar milli kien f’din id-dinja. Forsi minħabba din il-ħaġa Karl Marx jgħid li r-reliġjon hija l-opju tal-poplu, taljenah u tħallih kwiet bit-tama li xi darba ser ikun aħjar. Qisu dak il-ħmar li jorbtulu karrotta quddiem rasu biex jimxi sa ħdejha imma fil-verità ma jilħaqha qatt. Imma jekk hu hekk, ir-reliġjon biss tuża din it-tattika? Jekk naħsbu ftit nindunaw kemm hawn min ipoġġielna karrotti quddiem imneħirna.

Fidi, Tama u Mħabba

Dawn huma it-tliet virtujiet teologali imma hawn ma nixtieqx nitkellem dwar spiritwalità. Allura semmejt dawn it-tliet virtujiet għax kienu wkoll l-ismijiet tat-tliet ajruplani li bdew il-qawwa tal-ajru f’Malta matul it-tieni gwerra dinjija. Biex ngħidu d-dritt dawn kellhom in-numri tagħhom iżda gazzetta lokali jingħad li tathom dawn l-ismijiet: Faith, Hope u Charity. Minbarra l-lat reliġjuż tal-ismijiet, kienu joqgħodu sewwa għal dawk iż-żminijiet diffiċli mhux biss għal pajjiżna iżda għad-dinja kollha. Tajjeb ngħidu li l-ajruplan Gladiator bl-isem Hope inqered waqt attakk fl-4 ta’ Frar 1941, biss it-tama tal-Maltin xorta ma ġietx fix-xejn.

Hope Is the Last To Die 

Nistqarr magħkom li jiena nħobb ħafna naqra jew nara films dwar l-Olokawst, it-taġedja umana li seħħet fi żmien it-tieni gwerra dinjija minħabba ideoloġija żbaljata ta’ razza. Intant bla ma nidħol fis-suġġett innifsu nixtieq insemmi ktieb li jitratta dan iż-żmien ikrah. Miktub mill-Pollakka-Lhudija Halina Birenbaum u jitratta ħajjitha ta’ adolexxenti fil-kamp ta’ konċentrament. Il-ktieb jismu Hope is last to die. U tabilħaqq li hekk hu. It-tama hija l-aħħar li tmut. Dan l-isem ifakkarni fi ktieb ieħor li jitratta l-istess ambjent. Qed ngħid għall-ktieb La Nuit (bil-Malti: Il-Lejl) ta’ Elie Wiesel. Dan wara li għadda snin f’Auschwitz flimkien ma’ missieru, meta nħelsu baqa’ ma’ missieru minkejja li x-xiħ kien fi tmiem ħajtu. It-tama hija l-aħħar sentiment li jmut tabilħaqq.

Illum

Illum għażilt li nikteb xi ħaġa li zgur ilkoll naqblu dwarha, ix-xewqa ta’ futur aħjar, ix-xewqa li din is-sena li qed tgerbeb ġmielha, tkun aħjar mis-sena l-oħra. Jeħtieġ li ma naqtgħux qalbna, jeħtieġ li nkomplu nagħmlu s-sagrifiċċju għal ftit żmien ieħor biex nirbħu lil dan l-għadu komuni li ġie fuqna s-sena l-oħra u għadna bih quddiem wiċċna, għadu ma’ saqajna. Semmejt il-filosfi tal-Greċja antika, semmejt xi nies li kitbu l-esperjenzi tagħhom tal-gwerra. Kollha kellhom it-tama u din għenithom biex jibqgħu mexjin il quddiem.

Aħna wkoll ma għandnioex nitilfu t-tama tagħna. Ftakar li l-kuntrarju tat-tama hija d-disperazzjoni.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 13 ta' Frar 2021

Dinjità umana

 

Spiss nisimgħu min isemmi d-dinjità tal-bniedem imma għandna mnejn ma nifhmux sewwa xi jkollu f’moħħu jew f’qalbu dak li jkun meta jitkellem dwar id-dinjità. Bit-terminu “dinjità” nirreferu għall-valur intrinsiku, neċessarju, intern u naturali tal-eżistenza umana li kull bniedem, bħala persuna, għandu jkun konxju li jirrappreżenta fil-prinċipji morali tiegħu stess, u fil-ħtieġa li jżomm din id-dinjità liberament għalih innifsu u għall-oħrajn u biex jipproteġi lilu nnifsu kif ukoll lill-oħrajn minn min ma jirrispettax id-dinjità umana. Daqsxejn spejgazzjoni tqila, imma dalwaqt niftehmu tibża’ xejn!

L-essere uman

Meta ngħidu “l-essere uman” ma nkunu qed ngħidu xejn għajr “il-bniedem”. Il-bniedem huwa l-kapolavur tal-ħolqien kollu. Huwa kapolavur għax għandu r-raġuni, għandu l-intelliġenza mhux bħal ħlejjaq jew annimali oħra li għandhom biss stint. Il-bniedem wasal fejn l-ebda annimal ieħor ma wasal. Tassew li kultant (biex ma ngħidx ħafna drabi) l-għerf tal-bniedem intuża biex saret ħsara lill-bniedem stess, biss ikollna nammettu li bl-intelliġenza tiegħu wasal biex jagħmel il-meravilji. Ħalli nagħti eżempju sempliċi. In-nar huwa element qerriedi. Hekk kif ikun hemm xi nirien, l-annimali jaħarbu minnu għax jafu kemm huwa perikoluż u jista’ saħansitra jikkawżalhom il-mewt. L-essere uman, grazzi għall-intelliġenza tiegħu, uża n-nar biex isajjar l-ikel tiegħu, biex idawwal l-iljieli u biex isaħħan daru. Il-bniedem uża n-nar ukoll kontra l-għadu tiegħu. Fil-fatt nużaw il-frażi “arma tan-nar.” B’dan l-eżempju tan-nar irrid nurikom kemm verament il-bniedem huwa superjuri għal kull annimal ieħor għax l-ebda annimal ieħor ma wasal jagħmel dak li għamilna aħna l-bnedmin, bit-tajjeb u l-ħażin kollu tagħna u bit-tajjeb u l-ħażin kollu tal-għemejjel tagħna.

Drittijiet u dmirijiet

Il-bniedem għandu dmirijiet kif ukoll drittijiet li tagħtihomlu n-natura stess anke jekk bosta drabi xi drittijiet jiġu miċħudin minn bnedmin oħra. Dritt bażiku tal-bniedem huwa li jgħix b’mod diċenti, jgħix ħajja b’dinjità. Pereżempju l-bniedem għandu dritt għan-nutriment tiegħu. Fid-dinja hawn min qed ibati l-ġuħ. Dan jiġri mhux għax ma hawnx produzzjoni ta’ ikel biżżejjed biex kull maħluq ikollu biżżejjed ikel kuljum, imma minħabba s-sistema ħażina li adatta l-bniedem matul is-snin fejn dak li huwa b’saħtu kompla jissaħħaħ minn fuq dahar dak li huwa dgħajjaf, biex illum spiċċajna f’dinja fejn min qed imut b’mard li jġib l-ikel żejjed u min qed imut minħabba nuqqas ta’ nutriment.

Mad-drittijiet hemm ukoll id-dmirijiet. Jekk id-drittijiet hawn min lanqas bi tromba ma jarahom, l-istess nistgħu ngħidu għad-dmirijiet. Il-bniedem għandu l-obbligu li jħalli dinja abitabbli għal dawk li jiġu warajh. Imma araw ftit x’dinja qed ngħixu fiha, dinja ta’ abbuż ekoloġiku, fejn qed naraw biss sa mneħirna, l-aqwa li l-but ikompli jismen. Araw f’pajjiżna kemm bini tiela’. U dan allura progress? Nibnu bini ta’ għoxrin jew tletin sular u mbagħad issib min jorqod f’karozza jew f’garage! Ngħollu l-bini ’l fuq il fuq u qed nispiċċaw biex ħlief il-lewn tal-konkos ma narawx quddiem għajnejna. Il-bniedem, iva anke l-bniedem Malti, għandu dmir jara li ma jibqax isir dan id-delitt ambjentali. Dan huwa dmir wieħed biss; hemm oħrajn.

Ħelsien

Biex bniedem jgħix b’dinjità irid ikun ħieles. Forsi ġieli qrajtu jew rajtu xi dokumentarju dwar il-kampijiet ta’ konċentrament tan-Nażi fi żmien it-tieni gwerra dinjija. Jew tiftakru żmien l-Apartheid fl-Afrika ta’ isfel? Ma rridux ninsew il-persekuzzjoni li saret lil gruppi etniċi u politiċi fl-Uganda fi żmien id-dittatur kannibalu Idi Amin. Nistgħu nibqgħu nsemmu mhux biss stejjer ta’ pajjiżi mbegħda jew ta’ żmien twil ilu, imma ejjew nieqfu hawn. Jekk il-bniedem jiġu mċaħħad mill-ħelsien ma jifdallux dinjità għax hija l-libertà li tagħti d-dinjità lil kull bniedem.

Imma sa kemm nista’ nkun liberu? Libertà assoluta ma teżistix. Kulħadd għandu bżonn lil ħaddieħor. Ħadd ma huwa f’qagħda li jista’ jgħid li ma għandu bżonn lil ħadd. It-tabib għandu bżonn lill-marid daqs kemm il-marid għandu bżonn lit-tabib. Dik hija l-ħajja. Il-bniedem liberu ma jfissrix li jista’ jagħmel dak li jiġi f’moħħu jew dak li jrid. Illum ħafna jgħidulek li sakemm ma tagħmilx ħsara li ħaddieħor tista’ tagħmel li trid, allura ma fiha xejn li nixrob u nisker kuljum u npejjep kemm insib ħaxixa u niġbed xi linja coke. Dan huwa raġunament falz li ma jagħtix dinjità lill-bniedem. Id-dinjità tal-bniedem tidher, u tkun tabilħaqq teżisti meta dak li jkun iġib ruħu sewwa, miegħu nifsu u mal-oħrajn. Ma tistax tgħid li la ma tagħmilx ħsara lil ħaddieħor tkun qed tgħix b’mod dinjituż. Jekk tonqos lejk innifsek tkun qed tonqos lis-soċjetà kollha kemm hi u s-soċjetà jistħoqqilha d-dinjità. Id-dinjità tas-soċjetà hija dik kollettiva, tiegħek, tiegħi, ta’ dak u ta’ dik u tal-ieħor u tal-oħra lkoll flimkien.

Id-dinjità umana hija dinjità globali, dinjita ta’ kulħadd. Kull att kontra xi dinjità, tkun ta’ min tkun anke ta’ individwu, huwa att kontra l-umanità u d-dinjità umana.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  6 ta' Frar 2021

Wuff Wuff

 

Fost il-ħafna annimali li l-bniedem iddomestika u daħħalhom jagħmlu parti mill-ħajja tiegħu nsibu l-kelb. Forsi dan huwa l-aktar annimal domestiku maħbub min-nies tant li jissejjaħ l-akbar ħabib tal-bniedem. Illum aktar minn qabel saret dehra komuni tara lil xi ħadd biċ-ċinga tal-kelb f’idu. Ħaġa sabiħa oħra hi li f’pajjiżna l-klieb li jiġġerrew barra donnhom għabu u sparixxew. Mhux l-istess nistgħu ngħidu għal pajjiżi oħra. Hu x’inhu l-kelb huwa annimal li mhux biss iservi ta’ għajnuna għall-bniedem imma wkoll iservi ta’ kumpanija.

Oriġini

Il-kelb huwa annimal mill-familja tal-lupi u aktarx li huwa l-ewwel annimal karnivoru li ġie ddomestikat. Madanakollu il-ġenetika tal-kelb tal-lum hija mbegħda mhux ħażin mill-ġenetika tal-lupu modern. Dan kollu huwa xogħol l-evoluzzjoni li firdet li dawn il-familji minn xulxin. Xjenzati moderni llum isostnu li l-kelb u l-lupu tal-lum ma humiex tal-istess razza u li l-antenati tal-kelb kienu lupi li llum ma għadhomx jeżistu fid-dinja. Intant inħallu x-xjenza għax-xjenzati u aħna nkomplu naraw xi ħaġa fuq il-kelb.

Aktarx li l-kelb kien iddomestikat madwar ħmistax-il elf sena ilu. Dan nafuh għax f’qabar ta’ dawk iż-żminjiet instab midfun kelb mal-persuna l-mejta. Żgur li ma kienx sejjer jitpoġġa annimal selvaġġ ġo qabar ta’ xi persuna distinta. Madwar ħdax-il elf sena ilu kienu żgur li jeżistu ħames razez ta’ klieb. Maż-żmien il-klieb tħalltu u r-razez żdiedu. Mhux faċli tgħid sewwa kemm jeżistu razez ta’ klieb illum madwar id-dinja, iżda l-organizazzjoni dinjija li tieħu ħsieb statistika bħal din tgħid li jeżistu tliet mija u disgħa u tletin razza. Fatt kurjuż dwar il-klieb hu li dawk ta’ razza mħallta, jew kif ġieli jissejħu “ippastardjati” aktarx li jgħixu ħajja itwal minn klieb ta’ razza pura.

Tagħna jew mhux

Fost ir-razez ta’ klieb insibu l-kelb Malti. Dan il-kelb kien popolari ħafna kemm fil-Greċja Antika kif ukoll f’ Ruma tal-qedem tant li aktarx li l-kelb tal-filosfu Aristotli kien tar-razza Maltija. Huwa kelb sufi abjad li jħobb il-fsied. L-istoriku Grieg Strabone jgħid li dan il-kelb oriġina f’Malta u għalhekk jissejjaħ hekk. Il-poeta Ruman Marku Valerju Marziale jgħid li ħabib tiegħu bl-isem ta’ Publju kellu kelb ta’ din ir-razza bl-isem ta’ “Issa”. Hemm min jemmen li l-ħabib ta’ Marku Valerju ma kien ħadd għajr Publju, il-gvernatur Ruman tal-gżira ta’ Malta li laqa’ għandu lil San Pawl.

Minkejja isem dan il-kelb, huwa fatt kurjuż li l-kelb nazzjonali ta’ Malta ma huwiex il-kelb Malti imma l-kelb tal-fenek. Dan tal-aħħar minkejja li huma magħruf bħala Pharaoh hound, ma għandu x’jaqsam xejn la mal-Fargħun u lanqas mal-Eġittu imma huwa kelb purament Malti. Biex ngħidu s-sewwa għall-klima ta’ pajjiżna aktar ikun għal qalbu l-kelb tal-fenek milli dak bl-isem ta’ Malta.

Klieb artisti

Fi ċkuniti kienu popolari ħafna s-sensiliet televiżivi bi klieb bħala protagonisti. Niftakar lil Lassie, lil Rin Tin Tin, Sergeant Rex u ma nistgħux ma nsemmux il-karattri animati ta’ Pluto u Droopy li kienu wkoll klieb. Minbarra sensiliet, matul is-snin kien hemm diversi films bi klieb bħala artisti bħal ngħidu aħna Benji, 101 dalmations, Beethoven, Lady and the Trramp u Turner and Hooch. Dawn ma humiex l-uniċi films imma xi wħud mill-aktar popolari. Il-kelb huwa annimal kapaċi jiftakar dak li jkun mgħallem u għalhekk mhux daqstant diffiċli li jsir film b’xi kelb bħala protagonist.

Ta’ għajnuna

Il-kelb huwa wkoll annimal li jgħin lil bniedem. Forsi pajjiżna ma nużawhomx, imma l-kelb tar-razza ta’ San Bennard huwa utli ħafna f’pajjiżi fejn jagħmel is-silġ. F’pajjiżna mdorrijin naraw klien f’idejn il-pulizija. Fil-fatt il-korp għandu s-sezzjoni tal-klieb tiegħu. Dawn huma klieb imħarrġa tajjeb biex jgħinu lil pulizija fi dmirhom kontra l-kriminalità. Mhux hekk biss, il-klieb tal-pulizija ġieli kienu stumetali biex tinstab xi persuna f’kaz ta’ xi diżgrazzja.

Klieb li tassew huma ta’ għajnuna kbira huma dawk li jmexxu lil xi persuna nieqsa mid-dawl. Dawn jitħarrġu biex imexxu lil sidhom fit-triq bla ebda periklu ta’ xejn.  Dan l-aħħar smajna li hawn razza ta’ klieb li ġew imħarrġa biex ixommu lil dawk li jkollhom il-virus tal-Covid19 u skont esperti jingħad li dawn huma professjonali f’xogħolhom u jagħtu r-riżultat dak il-ħin stess. Dan kollu huwa frott is-sens qawwi tax-xamm li għandhom il-klieb.

Kelb jista’ jintuża għal attivitajiet sportivi bħalma huma t-tlielaq tal-klieb kif ukoll huma s-sieħeb fidil tal-kaċċatur.

Illum dorna dawra ħafifa fuq l-annimal li jissejjaħ l-akbar ħabib tal-bniedem. Minkejja li fil-Malti l-kelma “Kelb” għandha tifsira li bniedem ikun kattiv, nafu li l-kelb ta’ veru ma hu kattiv xejn. Il-kelb huwa annimal li lest jissogra ħajtu għal sidu, żgur li mhux kattiv.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 30 ta' Jannar 2021

Il-ġurnalist u l-ġurnaliżmu

 

Fl-24 ta’ Jannar niċċelebraw il-festa ta’ San Franġisk ta’ Sales, isqof u duttur tal-Knisja. Huwa patrun tal-istampa kattolika, tal-ġurnalisti, tal-kittieba u tal-awturi. Bħal kull settur ieħor, il-ġurnaliżmu għandu il-qaddis prottettur tiegħu, u xħin taqra jew tisma’ b’dak li jgħaddu minnu dawn it-talin tasal tgħid li għandhom bżonn l-għajnuna ta’ qaddis. Illum, lejlet il-festa ta’ dan il-qaddis, ħsiebi mar fuq Il-ġurnalist u l-ġurnaliżmu.

Ġurnalisti

Hawn Malta għandna ġurnaliżmu limitat minħabba ċ-ċokon ta’ pajjiżna u s-suq żgħir li l-aħbar issib. Madanakollu xorta waħda hawn numru ta’ ġurnalisti tajbin li jafu xogħolhom sew u jippruvaw iwettquh bl-akbar reqqa u serjertà. Iżda jkollna nammettu li l-istampa ħielsa u indipendenti f’Malta hija ftit li xejn. F’pajjiżna jew ikollok kamra tal-aħbarijiet ta’ partit politiku jew tal-Knisja jew xi oħra li jkollha xi aġenda. Din hija r-realtà fil-ġurnaliżmu ta’ pajjiżna. Ma nagħtix tort lill-ġurnalist imma nagħti t-tort lis-sistema jew lill-mentalità ta’ ħafna minna l-Maltin li l-politika partiġġjana saret il-fidi, it-twemmin, ir-reliġjion tagħna. Il-ġurnalist minkejja li jagħmel xogħlu b’passjoni u mħabba, fl-aħħar mill-aħħar għandu famija fuq spallejh u għalhekk jaħdem biex jaqla’ biċċa ħobż għalih u għall-familja. Minħabba dan, il-ġurnalist ma jistax ikun liberu għax irid jimxi mal-aġenda ta’ min iħaddmu. Għalhekk anke f’pajjiżna ġieli rajna ġurnalisti li minn kamra tal-aħbarijiet imorru jaħdmu f’oħra u jinbidel it-ton ta’ kliemhom. Dan ma jfissirx li ġurnalist ma għandux ikollu opinjoni personali iżda jaqbel jew ma jaqbilx, ikollu jifrex it-tapit għal min iħaddmu u aħbar iwassalha lil min jisma’ skont kif ikun jixtieq l-imgħallem tiegħu. Wara kollox, fl-aħħar tax-xahar, il-paga mingħand min iħaddmu jirċeviha u allura ma jistax joħodha kontra tiegħu. Dan ma jfissirx li ma hawnx lok għal awtokritika.

Ħbieb tiegħi

Meta madwar 17-il sena ilu bdejt nikteb spiss fuq dan il-ġurnal, is-superjuri tiegħi xtaqu li nagħmel kors fil-ġurnaliżmu. Jien ilqajt din il-proposta bil-qalb u għamilt baċellerat f’din ix-xjenza ta’ komunikazzjoni fil-Belt Eterna - Ruma. Hemmhekk bdejt l-isgtudji ma’ grupp ta’ mija u tmenin student imma fit-tielet sena spiċċajna madwar erbgħin. Illum fost il-kollegi universitarji li kelli, hemm min jaħdem mar-Rai u mar-Radju tal-Vatikan. Hemm min minkejja li ġab il-baċellerat, ħadem f’kamp ieħor. Hemm min saħansitra ħalla l-Italja u mar jgħix l-Amerika.

Ma’ dawn ma nistax ma nsemmix il-ġurnalisti Maltin li wkoll matul is-snin saru ħbieb tiegħi wkoll. Insellem lil dawn il-ħbieb li l-ġurnaliżmu laqqagħni magħhom u llum sirna nafu lil xulxin, nibgħatu l-awguri lil xulxin, nistaqsu għall-membri tal-familji ta’ xulxin, nieqfu nitkellmu meta niltaqgħu fit-triq, jew f’xi festa!

Lil dawn il-ħbieb kollha nawguralhom il-festa t-tajba u jalla San Franġisk ta’ Sales jieqaf magħhom.

Ġurnaliżmu u ġurnaliżmu

Mhux kull ġurnaliżmu huwa l-istess. Lanqas f’pajjiżna ma huwa kollu l-istess. Mhux qed ngħid għal dawk l-aħbarijiet li fuq stazzjon jgħidu li ħaġa hija bajda u l-istess aħbar fuq stazzjon ieħor tismagħha tixxandar li dik l-istess ħaġa mhix sewda. Fil-verità jkun qed jingħad l-istess ħsieb iżda bi kliem differenti.  Fil-kontenut tkun l-istess aħbar imwassla lil min qed jisma’ b’mod li jrid il-kap tal-istazzjon jew kamra tal-aħbarijiet, biex tkun taqbel mal-politika jew l-aġenda tiegħu.

Illum anke f’pajjiżna hawn ġurnaliżmu tad-diskors fuq in-nies, dak li jissejjaħ gossip. Ġurnaliżmu li jirrapporta dak li jkun deher fuq Facebook jew Twitter. Personalment dan ma narahx ġurnaliżmu għax dak li jara l-ġurnalist fuq il-mezzi tal-media soċjali nkunu rajnieh jien u int qabel ma reġa’ xandru hu. Imma din hija tendenza ġdida fil-ġurnaliżmu ta’ pajjiżna wkoll, aħbar li jekk tgħasarha ma jibqa’ xejn minnha, aħbar tad-duħħan, aħbar tal-bigilla. Ikollna ngħidu li dan it-tip ta’ gossiping qed jiżdied u nibża’ li dan jgħin biex il-kwalità tal-intelliġenza tal-qarrej dejjem tibqa’ tonqos! Ma rridx insemmi minn dawn il-psewdo aħbarijiet għax mhux sew, imma nitlob lill-ġurnalisti Maltin biex jekk jogħġobhom jirrispettaw l-intelliġenza tal-poplu kollu!

Il-periklu

Il-ġurnalist ġieli jħabbat wiċċi mal-periklu. Qiegħed nitkellem dwar il-ġurnaliżmu internazzjonali, dak il-ġurnalist li jintbagħat fuq il-kamp tal-gwerra, fuq quddiem tal-irvellijiet, fost it-terroristi, biex jien u int naqraw jew nisimgħu dak li qed jiġri fid-dinja. Skont il-Committee to protect journalists kien hemm 30 ġurnalist li tilfu ħajjithom fl-2020 li 21 minnhom inqatlu direttament waqt il-qadi ta’ dmirhom. Dan in-numru huwa aktar mid-doppju tas-sena ta’ qabel. L-aktar pajjiżi perikolużi għall-ġurnalisti kienu l-Messiku u l-Afganistan. Dan it-tagħrif ħadtu min-New York Times tat-22 ta’ Diċembru 2020. Hawn naraw kemm il-ġurnalist jista’ jkun f’periklu biex jaqdi dmiru sewwa. Tassew li jkun hemm ġurnalisti li jkunu ġew assassinati minħabba xi storja oħra, imma l-biċċa l-kbira jinqatlu fuq xogħolhom.

Illum ma stajtx ma naqsamx magħkom dawn il-ħsibijiet dwar dak il-ħaddiem li bis-saħħa tiegħu l-aġenziji tal-aħbarijiet iwasslu lilna dak li jkun qed jiġri fid-dinja kollha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Jannar 2021

Kollezzjoni

 

Żgur li ħafna minnha ġieli bdew xi kollezzjoni ta’ xi ħaġa. Aktarx li meta konna tfal ilkoll konna nġemmgħu xi ħaġa jew oħra. Forsi konna nixtri r-ritratti tal-plejers tal-futbol u nwaħħluhom f’album u sena wara sena nibnu kollezzjoni ta’ dawn l-albums. Il-bniet aktarx ma kinux iġemmu dawn ir-ritratti u għalhekk kelli l-impressjoni li l-kollezzjonijiet huma aktar marbutin mas-sess maskil, iżda maż-żmien indunajt li kont żbaljat.

Bolli

Aktarx li l-akbar kollezzjonisti huma dawk tal-bolli. Billi kull pajjiż għandu s-servizz postali tiegħu, joħorħu bosta settijiet ta’ bolli madwar id-dinja kollha u għalhekk faċli wieħed, jew waħda, jitħajjar jibda dan id-delizzju tat-tifdil tal-bolli. Malta għandna fama li joħorġu bolli varjati u sbieħ u għalhekk huma mfittxija mill-filatelisti, kif jissejħu dawk li jġemmgħu l-bolli. Il-Belt tal-Vatikan ukoll toħroġ għadd tal settijiet ta’ bolli ta’ kull sena u jingħad li dawn huma sors ta’ dħul biex jitħallsu l-ħaddiema li jaħdmu ma’ din il-belt stat.

Il-filatelisti jfittxu dak li jissejjaħ il-first day cover, jiġifieri li l-bolli tagħhom ikollhom it-timbru fuqhom bid-data tal-jum li ħarġu fiċ-ċirkolazzjoni. B’timbru bħal dan, il-valur tal-bolla jiżdied. Waħda mill-akbar kollezzjonijiet tal-bolli nsibuiha fl-Istati Uniti. Hemmhekk hemm mużew mimli b’xejn inqas minn sitt miljun bolla minn madwar id-dinja kollha.

Muniti

Kollezzjoni oħra wkoll popolari hija dik li tissejjaħ numismatika, li tfisser it-tifdil tal-muniti ta’ flus. Ngħid għalija kull meta nsiefer għadni sal-lum niġbor xi muniti tal-post li nżur u nżommhom f’kaxxa. Mhux qed ngħid li għamndi xi kollezzjoni prezzjuża, imma lili tfakkarni fil-pajjiżi li nkun żort. Illum billi parti kbira tal-Ewropa hija fiz-zona Ewro, tlift xi ftit mill-interess, biss anke l-Ewro jista’ jifforma parti minn kollezzjoni ta’ muniti għax wara kollox quddiem huma kollha xorta biss fuq wara kull pajjiż għandu d-disinn tiegħu, Barra minn hekk minn żmien għal żmien jinħarġu muniti ta’ żewġ Ewro biex jitfakkar xi avveniment u allura tinħareġ munita differenti fuq wara tagħha.

Tajjeb insemmu xi kollezzjonijet famużi fid-dinja. F’Washington DC insibu n-National Numismatic Collection li fiha aktar minn miljun u sitt mitt elf munita differenti. F’San Pietruburgu, sewwasew fil-mużew insejjaħ Eremitaġġ, (li dwaru kont ktibt artiklu f’dan il-ġurnal fl-14 ta' Ottubru 2017) insibu kollezzjoni ta’ muniti li fiha madwar miljun u mija u ħamsa u għoxrin elf biċċa. Insemmi wkoll il-mużew Brittaniku fejn hemm madwar miljun munita.

Bajd

La semmejt San Pietruburgu ma nistax ma nsemmix il-mużew li jissejjaħ Faberge. Dan huwa l-post fejn wieħed jista’ jara kollezzjoni ta’ bajd mhux tat-tiġieġ jew ta’ xi għasfur ieħor imma bajd taċ-ċeramika jew ta’ xi materjal prezjuż li tant huma popolari ġewwa r-Russja. Dan il-bajd hemm minnu mżejjen b’deheb u ħaġar prezzjuz li ħafna minnu kien xi riġal ta’ xi peruna li tappartjeni għall-familji rjali tal-pajjiż. Dawn il-bajd kienu kollha maħdumin mid-ditta ta’ Gustav Faberge u għalhekk dan il-mużew iġib ismu.

Santi

Kien hemm żmien li mal-pakketti taċ-ċikwejra kien ikun hemm xi santa ta’ xi qaddis. Illum  ħafna lanqas biss jafui x’inhi ċikwejra. Din kien prodott li jitħallat mal-kafe. Ma nafx kemm hawn minna li jiftakru dawn is-santi. Jien ma niftakarhomx, imma naf li kien hawn min ifaddalhom u min għandu xi kollezzjoni bħal din illum tiswa kemm tiswa. Naf min jagħmel kollezzjoni tas-santi, mhux minn dawk taċ-ċikwejra imma santi li ssib f’xi knisja. Hawn min jiġbor is-santi tal-mejtin u tarah imur fejn ikun ajf li hemm xi funeral biex jiddobba xi santa oħra għall-kollezzjoni tiegħu.  

F’dan il-qasam ukoll hawn kollezzjonijet ta’ livell għoli li llum nistgħu nsejħulhom patrimonju. Aktar ma jgħaddi żmien dawn is-santi aktar qed isiru rari. Jien niftakar li meta konna tfal kull qasam tal-Museum kien ikollu daqsxejn ta’ vetrina li fiha jkun hemm is-santi għall-bejgħ. Naħseb li din il-ħaġa llum ma għadekx issibha.

Ta’ kollox

Kieku kelli nibqa’ nikteb dwar kollezzjonijiet li nsibu fid-dinja lanqas qatt ma nieqaf għax tant hawn min ifaddal ħwejjeġ differenti: arloġġi, tazzi, fliexken, inbid, statwi, pupi tal-kostum, armi, ash trays, key rings, ikoni, basktijiet tal-plastik, li llum naqsu ħafna mill-idejn, tappijiet tal-fliexken tax-xorb minerali, pakketti tas-sigaretti, kaxxi tas-sulfarini u nsomma nistgħu nibqgħu sejrin bil-lista u ma nispiċċaw qatt.

Kollezjoni tista’ tibda minn xi ħaġa ċkejkna, anzi, aktarx li b’hekk tibda, imma naqra naqra, ħaġa wara ħaġa tista’ tinbidel f’kollezzjoni interessanti u forsi anke prezzjuża. Il-kollezzjonist tant jidħol fl-ispirtu tal-kollezjoni li jibda jixxennaq li jkompli jkabbar il-kollezzjonin tiegħu. Kollezzjoni tista’ tkun ukoll passatemp.

U inti tfaddal xi ħaġa? Jekk le, ipprova ibda kollezzjoni ta’ xi ħaġa.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  16 ta' Jannar 2021

Ħarsa lura u oħra ’l quddiem

 Ħsibijiet fil-bidu ta’ sena ġdida

Hekk kif tintemm sena u tibda oħra bla ma rridu nagħtu ħarsa lura biex naraw kif morna fis-sena li tkun intemmet u fl-istess waqt nibdew inħarsu lejn is-sena li tkun għadha kemm bdiet, bit-tama li dik li jkollna quddiemna tkun aħjar minn dik li nkunu għadna kif ħallejna warajna.

Fil-bidu ta’ din is-sena, din ir-riflessjoni żgur li kulħadd sejjer jagħmilha, tfal, adolexxenti, żgħażagħ, adulti u xjuħ. Is-sena 2020 kienet waħda li ħadd minnha ma jiftakar waħda bħalha, kienet sena li ma nistgħux insejħulha “tajba”, imma minkejja kollox għadna għaddejjin. Żgur li x-xewqa ta’ kull wieħed u waħda minna hija li s-sena 2021 tkun differenti għal kollox minn dik li tnemmet ftit jiem ilu.

X’tgħallimna?

Kien fl-ewwel ġimgħat tas-sena 2020 li bdejna nisimgħu b’virus ġdid li beda jinfirex fiċ-Ċina. Billi llum id-dinja kollha saret donnha raħal wieħed, sewwasew kif bassar il-Kanadiż Marshall McLuhan fil-kotba tiegħu The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man tas-sena 1962 u Understanding Media li ħareġ sentejn wara, din il-marda ma kinitx inkwetanti biss fiċ-Ċina imma spiċċat biex kiddet id-dinja kollha. Mal-“Global Village” ta’ McLuhan inżid it-teorija ta’ Zygmunt Bauman li titkellem dwar soċjetà likwida, jiġifieri soċjetà mhux stabbli f’post wieħed, umanità li dejjem tiċċaqlaq sewwasew bħal element likwidu li ma jibqax stabbli bħalma jibqa’ wieħed solidu. Mela bit-teoriji ta’ McLuhan u ta’ Bauman nistgħu nikkonkludu li billi d-dinja saret qisha raħal wieħed u dak li jkun faċli jivjaġġa minn post għal ieħor bla bosta xkiel żejjed u għax is-soċjetà tad-dinja kollha saret likwida, timxi minn post għal ieħor il-ħin kollu, dan il-virus inxtered mad-dinja kollha tant li l-Għaqda Dinjija tas-Saħħa, (WHO) iddikjarat pandemija.

Kellna nibdlu l-istil tal-ħajja tagħna. Bniedem li tafu ma bqajtx toħodlu b’idu u persuna għażiża ma bqajtx tgħannaqha u tħaddanha miegħek. Dawk il-ġesti li kienu jfissru mħabba jew għaqda dlonk spiċċaw ifissru l-kuntratju tat-tifsira oriġinarja tagħhom. Imma x’tgħallimna? Kellna ħin nitgħallmu jekk irridu. Indunajna li biex isir ix-xogħol ma hemmx bżonn li wieħed iħalli daru. Hemm ħidmiet li jistgħu jsiru mid-dar. Ovvjament mhux kull xogħol jista’ jsir minn darna, imma iva, hemm xogħol li tista’ tagħmlu minn kamartek bla ma tħalli darek. Dan huwa eżempju wieħed biss. Kien hemm bosta okkażjonijiet oħra li stajna nitgħallmu  minnhom is-sena l-oħra.

Il-widnejn

Is-sena li għaddiet indunajna li l-bniedem għandu par widnejn mhux biex jisma’ minnhom biss, mhux biex ikollu fejn ipoġġi n-nuċċali biss, mhux biex intaqqbuhom għall-misluta. Widnejna bdew ikollhom magħhom il-lasktu tal-maskra. Kemm qalulna l-awtoritajiet tas-saħħa biex il-maskra nilbsuha sewwa, li trid tgħatti l-imnieħer il-ħalq u l-geddum. Madanakollu xorta bqajna naraw ħafna jilbsu l-maskra mhux kif suppost. F’dawn il-każi widnejna servew biss għal-lasktu tal-maskra, widnejna kienu hemm biss bħala ornament għax ma smajniex.

Żewġt iqwiel

Il-qwiel ma huma xejn għajr għerf missirijietna, għerf li aħna writna mingħandhom, għerf li bnew huma mill-esperjenza tal-ħajja. Matul din il-pandemija bdew jiġu f’moħħi żewġ proverbi Maltin. L-ewwel wieħed huwa: “Tgħoddx il-flieles qabel ma jfaqqsu.” Dan il-proverbju għandu ħuħ bil-kontra tiegħu li wkoll jgħidlek biex tkun prudenti: “Tinfaxxax rasek qabel taqsamha!” Fil-pandemija naħseb li kien hemm fejn għoddejna l-flieles qabel ma faqqsu u rasna ħallejniha tinqasm bla ma nfaxxajniha.

Qawl ieħor li ġie f’moħħi f’dawn ix-xhur huwa dan: “Il-paroli fil-vojt lanqas għall-avukati mhu tajjeb!” Kemm smajna u kemm qrajna ħmerijiet, dwar il-virus, dwar il-vaċċin u dwar elf ħaġa oħra. La bdejna bil-qwiel insemmin ieħor: “il-ħobż tih lil min jaf jieklu u x-xogħol lil minn jaf jagħmlu.” Minn wara t-tastiera tal-kompjuter tista’ tgħid jew aħjar tikteb li trid, u jkollna ngħidu li kien hawn min kiteb il-ħmerijiet.

Il quddiem

Imma l-ħajja tibqa’ għaddejja. Il-ħajja tibqa’ miexja ’l quddiem bla ma tieqaf jew tieħu xi waqfa qasira. Irridu nħarsu lejn dak li ġej mingħajr ma ninsew dak li għaddejna minnu. Jekk ninsew x’seħħ fis-sena 2020, din tkun sena moħlija, sena li għaddiet minn fuqna u ħlitilna ammont ta’ ġimgħat minn ħajjitna. Irridu nħarsu il quddiem b’ottimiżmu, b’tama li ser inkunu aħjar milli aħna bħalissa. Il-pandemija tat daqqa ta’ ħarta lid-dinja kollha, lil kulħadd, lil kull settur fid-dinja. Kellna nagħmlu sagrifiċċju, kellna nwarrbu dak li xtaqna nagħmlu, dak li kellna programmat. Imma sakemm għad għandna l-ħajja nistgħu inwettqu dak li pjanajna aktar il quddiem. Dawk li ħallewna biss ma jistgħux jibdlu l-ħolm tagħhom f’realtà. Aħna għadna hawn minkejja kollox. Aħna xxurtjati aktar minn dawk li matul is-sena 2020 temmew il-vjaġġ tagħhom fuq din id-dinja. It-tama hija l-aħħar li tmut.

Jalla s-sena 2020 tkun waħda li minnha tgħallimmna xi ħaġa u l-2021 tkun waħda aħjar minn ta’ qabilha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 9 ta' Jannar 2021

Il-25 ta’ Diċembru

Ftit jiem oħra u nkunu qegħdin niċċelebraw festa li niċċelebraw kull 25 ta’ Diċembru – il-Milied. Dwar dan is-suġġett hemm ħafna x’wieħed jgħid imma l-ħsieb tiegħi llum mar fuq l-għażla ta’ dan il-jum. Irridu jew ma rridux ikollna nammettu li dan il-jum huwa marbut mat-twelid ta’ Ġesù. Minkejja li llum isir minn kollox biex din il-persuna tintesa u titwarrab minn dan il-jum, ma nistgħux niċħdu l-verità tal-fatti. Anke l-isem Ingliż “Christmas” juri xi tkun din il-festa. Iżda tajjeb inżommu f’moħħna li aħna ma niċċelebrawx it-twelid storiku ta’ Ġesù għax kieku nfittxu sewwa l-jum li fih twieled u mhux inżommu l-25 ta’ Diċembru bla ma ninsabu ċerti li twieled fih, anzi bil-kontra, ninsabu ċerti li ma kienx dan il-jum li fih seħħ dak it-twelid fl-Għar ta’ Betlem.

Il-bidu

Kostantinu 

L-Imperatur Kostantinu, li kien u baqa’ ukoll marbut mal-kult ta’ alla Xemx, meta fis-sena 330 ħaddan il-fidi Nisranija, biddel il-festa ta’ Sol Invictus li kienet issir fil-25 ta’ Diċembru f’festa Nisranija. Qabel, sewwasew fis-sena 321 dan l-istess Imperatur kien biddel ukoll l-isem tal-ewwel jum tal-ġimgħa u minn Dies Solis (il-venerabbli jum tax-xemx) għal Dominus, (jum il-Mulej). Dawn il-bidliet mhux dejjem kienu milqugħa tajjeb, tant li fl-Ewropa ta’ fuq baqa’ jintuża l-isem antik tal-jum tax-xemx: Sunday, fost is-Sassoni u Sontag fost il-Ġermaniċi. Id-dinja Semitika ma tużax l-ismijiet Rumani għall-jiem imma tuża l-ismijiet Għarab, bħalna l-Maltin li nsejħu l-ewwel jum tal-ġimgħa: il-Ħadd. Il-jiem f’dawn l-ilsna jikkorrispondu għan-numri, għajr il-jum tal-Ġimgħa fejn id-dinja Musulmana tinġabar f’gemgħa għat-talb.

Dan kien il-bidu taċ-ċelebrazzjoni tal-Milied fil-25 ta’ Diċembru.

Qabel

Bla ma jrid, dak li jkun jibda jistaqsi: “Allura qabel żmien Kostantinu, meta kien jiġi ċċelebrat jum il-Milied?” Tajjeb ngħidu mill-ewwel li fl-ewwel snin tal-Knisja din il-festa ma kinitx tkun iċċelebrata. Kien jiġi ċċelebrat l-Għid il-Kbir iżda mhux it-twelid tal-fundatur tar-reliġjon Kristjana.

Fl-ewwel tliet sekli tal-Kristjaneżmu, it-twelid ta’ Kristu kien jiġi ċċelebrat f’dati differenti. Kien hemm fejn jiċċelebrawh fit-18 ta’ April, oħrajn fid-29 ta’ Mejju. Għal San Ċiprijanu kien fit-28 ta’ Marzu, għal San Ippolitu kien fit-23 ta ’April. Skont San Klement ta’ Lixxandra kien hemm Knejjes li jiċċelebraw il-Milied fl-20 ta’ Mejju, oħrajn fl-10 ta’ Jannar jew fis-6 ta’ Jannar.  Is-6 ta’ Jannar għadu sal-lum il-jum tal-Milied għad-dinja Ortodossa.  Dan l-aħħar jum kien ġie stabbilit fil-Lvant kollu u minn hemm wasal ukoll Ruma sakemm seħħet il-bidla deċiżiva minn Kostantinu u wara kienet affermata mill-Papa Ġulju I. Mela qed naraw li anke fl-Ewropa il-jum tal-Milied ma kienx minn dejjem dak li huwa llum.

Il-Papa Ġulju I u oħrajn

Fis-sena 337 il-Papa Ġulju I għamel  il-jum tal-25 ta’ Diċembru bħala d-data uffiċjali tal-Milied mall-Knisja Kattolika kollha. Hekk kiteb f’waħda mill-kitbiet tiegħu San Ġwann Kriżostomu fl-390: “F'dan il-jum, il-25 ta’ Diċembru, in-natività ta' Kristu kienet finalment iffissata wkoll f'Ruma”. Fil-354, il-festa Kristjana tal-25 ta’ Diċembru tissemma’ għall-ewwel darba f’kalendarju tal-liturġija Rumana. Fl-461 din l-għażla reġgħet kienet ikkonfermata mill-Papa Ljun il-Kbir. Xi awturi ekkleżjastiċi oħra jgħidu li l-ewwel ċelebrazzjoni tal-Milied fil-Punent nhar il-25 ta’ Diċembru kienet fis-sena 354 mal-Papa Liberju. L-għażla tal-Knisja ta’ Ruma biex it-twelid ta’ Kristu jkun jaħbat mal-akbar festa pagana li kienet tkun iċċelebrata, kien tentattiv biex inaqqas il-kult lejn alla xemx. B’hekk il-poplu tal-imperu Ruman baqa’ jiċċelebra festa imma issa kienet adattata għar-reliġjon il-ġdida.

Nuqqas ta’ qbil

L-Imperatur Ġustinjanu, madwar mitejn sena wara, illegalizza din id-data għall-Punent kollu. Ma rridux ninsew li l-Imperu Ruman ma kienx biss il-Punent, kien mifrux mal-Mediterran kollu. Knejjes Insara oħra, bħall-Ortodossi, Kopti u Armeni, ma aċċettawx din il-bidla u komplew jiċċelebraw it-twelid ta’ Ġesù fis-6 ta’ Jannar. Fil-Knisja Rumana f’dan il-jum ikun iċċelebrat jum l-Epifanija; id-dehra ta’ Ġesù lid-dinja. Dak iż-żmien, l-Insara tal-Mesopotamja akkużaw lil ħuthom “Rumani” b’idolatrija għax qalu li dawn qed jaduraw lix-xmx minħabba li adottaw il-festa tax-xemx bħala l-festa tat-twelid ta’ Kristu.

Mija u tletin sena wara d-deċiżjoni ta’ Kostantinu, fl-460, il-Papa San Ljun il-Kbir fil-prietka tal-Milied ta’ dik is-sena qal: “Din il-qima lejn ix-xemx hija kbira ħafna tant li xi Nsara, qabel ma jidħlu fil-Bażilika ta’ San Pietru, wara li jkunu telgħu t-turġien, iduru lejn ix-xemx u jbaxxu rashom f’ġieħ dik l-istilla tleqq. Aħna mnikkta u jiddispjaċina ħafna għal dan il-fatt li huwa frott tal-mentalità pagana. L-Insara għandhom joqogħdu lura minn kull kult tal-allat.” Biex ikompli l-argument ta’ Papa Ljun, Sant Ambroġ qal: “Kristu huwa x-xemx il-ġdida tagħna.”

llum rajna ftit kif madwar id-dinja beda jkun iċċelebrat jum it-twelid ta’ Ġesù nhar il-25 ta Diċembru. Storja interessanti ħafna li forsi ftit hawn min jaf biha!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 19 ta' Diċembru 2020

Il-Barokk

Meta nisimgħu l-kelma “Barokk” moħħna bla ma jrid imur fuq dak l-istil ta’ arti, arkitettura jew mużika estravaganti, elaborata u kkumplikat. Ma nkunux qed niżbaljaw meta naħsbu hekk għax il-Barokk huwa stil artistiku elaborat għall-aħħar. Nistgħu ngħidu li dan l-istil wasal wara r-rinaxximent u l-arti rinaxximentali u qabel ir-Rokoko, stil ta’ arti aktar goff mill-barokk li xi wħud ġieli sejħulu “Barokk tardiv”.

Il-bidu

Kienet il-Knisja Kattolika li għenet bil-kbir biex dan l-istil ta’ arti jinfirex. Il-konċilju ta’ Treno, konċilju li beda fl-1545 u baqa’ sejjer sal-1563, bl-iskop li jirribatti r-riforma protestanta, beda l-kontro-riforma. Fejn il-Protestati bdew ifittxu l-awsterità u s-sempliċità għall-knejjes tagħhom, il-Knisja ta’ Ruma riedet li l-knejjes tagħha jkunu jirriflettu l-ġmiel tas-sema. Dan l-istil artisitku twieled fl-Italja imma ma damx ma nxtered mad-dinja. Qegħdin nitkellmu meta pajjiżna kien fil-bidu tal-ħakma tal-kavallieri ta’ San Ġwann, għalhekk anke aħna nistgħu nsibu bosta binjiet, l-aktar knejjes, fuq stil Barokk. Il-Barokk ma damx ma nfirex sewwa ma’ bosta pajjiża tal-Ewropa, bħal Spanja u l-Portugall u aktar tard Franza, kif ukoll fil-pajjiżi li kienu maħkumin mill-Ewropej. Il-ħakkiema Portuġiżi u Spanjoli ħadu dan il-moviment artistiku ġewwa l-Amerika Latina.

L-isem

Żgur li l-kelma “Barokk” ġejja mill-Franċiż, imma aktarx li l-Franċiżi ħadu dil-kelma mill-Portugiż  “barroco” li tfisser perla li ma tkunx tonda perfetta. Għall-bidu din il-kelma ma kellha x’taqsam xejn mal-arti, mużika jew arkitettura imma kienet tintuża biss fejn tidħol il-ġojjellerija. Fl-1764 ħareġ dizzjunarju Franċiż fejn fih insibu l-kelma “Baroque” li tista’ tintuża biex tirreferi għal xi ħaġa irregolari jew tal-biża’ iżda fl-edizzjoni tal-1835 tal-istess dizzjunarju, insibu din il-kelma li tfisser stil artisitiku jew mużikali.  Minn hawn il quddiem il-kelma Barokk saret marbuta mal-istil artistiku estravaganti u elaborat. 

Il-Konċilju ta’ Trento talab biex il-postijiet fejn issir il-qima jkollhom stil aktar komdu għall-poplu. Bdew jinbnew knejjes bi spażju fin-nofs fejn isir l-artal maġġur u koppla fuq biex tagħti d-dawl u twassal ukoll sens ta’ kobor. Bosta drabi l-koppla minn ġewwa kienet titpitter b’figuri ta’ qaddisin jew anġli u b’hekk dak li jkun taħtha kien jimmaġina li hemm fuq hemm il-ġenna. Issa l-ħitan tal-knejjes ukoll bdew jew jitpittru bi xbihat ta’ qaddisin jew angli jew issirilhom skultura ta’ anġli. Il-faċċati tal-knejjes ukoll bdew jinbidlu u bdew isiru aktar monumentali.

Tixrid

Fi Spanja l-Barokk inxtered bis-saħħa tal-Knisja Kattolika u l-aktar tal-patrijiet Ġiżwiti. Ġewwa Madrid il-knisja ta’ San Sidor hija meqjusa bħala l-ewwel arkitettura Barokka fil-pajjiż. Lejn tmiem is-seklu XVII sar xi tibdil fuq il-bini tal-katidral ta’ Santiago di Campostela li issa sar knisja Barokka.

Chiesa del Gesù - Ruma

Biss il-Barokk ma nsibuhx biss fil-knejjes. Bosta palazzi rjali nbnew jew ġew modifikati biex saru fuq stil Barokk. Eżempju eċċellenti huwa l-palazz ta’ Versailles f’Pariġi fi Franza. Dan mhux knisja u lanqas inbena minn xi membru tal-kleru. Insemmu wkoll palazzi li nsibu fir-Russja. Minkejja li r-Russja ma hijiex pajjiż Kattoliku, xorta nsibu l-Barokk. F’SanPietruburgu niltaqgħu ma’ bosta eżempji ta’ biniet Barokki.

Il-Barokk f’pajjiżna daħal fl-istess żmien li kien qiegħed jixxerred ġewwa l-Italja. Kienu l-Kavallieri li tawna binijet u monumenti fuq stil Barokk. Bosta knejjes Maltin huma mibnijin fuq dan l-istil, li nistgħu ngħidu baqa’ popolari magħna. Il-kapolavur tal-knejjes barokki bla dubju huwa l-katidral tal-Imdina mibni fuq pjanta ta’ Lorenzo Gafà. Fi żmien il-Gran Mastru Pinto il-Barokk f’Malta kien fl-aqwa tiegħu. L-aqwa eżempju ta’ dan huwa l-bini tal-berġa ta’ Kastilja fil-Belt Valletta.

Fil-fidi

Il-Barokk fih ukoll il-parti antropoloġika tiegħu. Għalfejn il-bniedem fir-reliġjożità tiegħu irid il-lussu, is-sabiħ, l-estravaganti? Qed ngħid għar-reliġjożità u mhux għar-reliġjon. Reliġjon hija l-fidi li dak li jkun  jemmen, id-duttrina, it-twemmin. Ir-reliġjożità hija l-mod kif il-bniedem jesprimi b’mod estern dak li jkun jemmen.

L-ewwel eżempju li se nġib ta’ reliġjożità barokka huwa l-presepju Napiltan. F’dan it-tip ta’ presepju wieħed isib kull xorta ta’ lussu, fl-ilbies, fix-xenarju u fl-oġġetti relatati miegħu. Eżempju ieħor huwa l-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira li nsibu f’għadd ta’ lokalitajiet ġewwa Spanja: ilbies tal-bellus, ħarir, damask u brukkat. Rakkmu, bizzilel u glalen. Issa wieħed għandu mnejn jistaqsi: “Kristu twieled fil-faqar, x’sens jagħmel presepju mimli b’kull lussu bħalma nsibu fil-presepju Napiltan?” u “Kristu ħa l-passjoni, ġie mneżża’ minn ħwejġu, dawk li kienu qed jaraw x’qed jiġri jew dawk li nzertaw fil-post ma kienux  liebsa dak il-lussu li naraw fil-vari tal-Ġimgħa l-Kbira ta’ Spanja, għalfejn mela jitlibbsu hekk?”

Palazz ta' Versailles

It-tweġiba hija waħda xi ftit jew wisq ikkomplikata. Billi n-Nisrani jaf li l-bniedem ma ġabx ruħu sewwa u ma laqax lil Ġesù kif suppost, iħoss bħal ħtija fuq spallejh. Għalhekk fir-rappreżentazzjoni tat-twelid ta’ Kristu biex bħal jikkompensa xi ftit min-nuqqas li għamel il-bniedem ta’ qabel, jipprova joffri xena ta’ kif kien xieraq jintlaqa’ fid-dinja Kristu. L-istess fil-passjoni. Biex bħal jitpatta xi ftit dan it-tort li l-bniedem għamel, il-pupazzi, jew statwi li jitlibbsu biex jirrapreżentaw din il-ġrajja jkunu mlibbsin bl-akbar lussu. Dan huwa s-sens antropoliġiku tal-Barokk fir-reliġjon.

Illum żmien il-Barokk spiċċa, imma xorta għadna napprezzaw dan l-istil rikk u elaborat

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f''In-Nazzjon - 12 ta' Diċembru 2020

Iż-Żebbuġ

 Il-ħsieb tiegħi illum ma huwiex fuq is-siġra jew il-frotta li tagħtina din is-siġra hekk imsejħa taż-żebbuġ, lanqas ser nitkellem dwar il-belt Rohan, jew kif insjeħulha Ħaż-Żebbuġ imma dwar ir-raħal pittoresk li nsibu fil-majjisteral ta’ Għawdex: Iż-Żebbuġ.

Ftit tagħrif

Iż-Żebbuġ huwa wieħed mill-aktar irħula għoljin li nsibu fil-gżira ta’ Għawdex. Sewwasew huwa jinsab mibni fuq żewġ għoljiet imsejħin Ta' Abram u x-Xagħra taż-Żebbuġ. In-numru kbir ta’ siġar taż-żebbuġ li fil-qedem kienu jinstabu f’din ix-xaqliba tal-gżira ta’ Gelmus taw isem lil dan ir-raħal. Il-konfini tar-raħal huma l-akbar li nsibu f’Għawdex u minkejja li bħala raħal jinsab fuq l-għoljiet, miegħu nsibu xejn inaqas minn tliet bajjiet: ix-Xwejni, il-Qbajjar u dik tant popolari mal-Għawdxin mal-Maltin kif ukoll mat-turisti li jżuru Għawdex, Marsalforn.

Minkejja li bħala firxa huwa l-ikbar raħal, fejn tidħol popolazzjoni jitlef dan il-post. Hawn insibu lill-Belt Victoria fuq quddiem u warajha hemm ix-Xagħra, in-Nadur, ix-Xewkija u Għajnsielem. Warajhom hemm iż-Żebbuġ b’madwar elfejn u ħames mitt ruħ jgħixu fih.

Iż-Żebbuġ ta’ Għawdex kien abitat sa mill-qedem u xhieda ta’ dan huma xi fdalijiet li nsibu fil-konfini tiegħu. Ma għandniex xi ngħidu, dawk li kienu joqgħodu f’din ix-xaqliba kienu raħħala, bdiewa u xi ftit sajjieda li kienu jniżżlu d-dgħajjes tagħhom mill-port ta’ Marsalforn. Fis-seklu XIII nafu li kien hemm komunità tgħix hemmhekk tant li nbniet kappella biex taqdi l-ħtiġijiet spiritwali ta’ dawn ir-raħlin.

Parroċċa antika

Il-parroċċa ta’ dan ir-raħal antik hija ddedikata lill-Assunta, jew kif nafuha aħna l-Maltin, Santa Marija. L-ewwel parroċċa jew parroċċi Għawdxin kienu ġewwa r-Rabat imma l-ewwel waħda warajhom kienet dik taż-Żebbuġ. Din twaqqfet fl-1688 mill-isqof ta’ Malta David Cocco Palmieri, billi dak iż-żmien Għawdex kien għadu mhux djoċesi. Diġà għidna li l-firxa ta’ art li taqa’ taħt iż-Żebbuġ hija kbira ħafna u qabel kienet akbar fejn tidħol kura spiritwali għax ir-raħal tal-Għasri sakemm sar parroċċa fl-1921 kien jagħmel parti miż-Żebbuġ, minkejja li kien viċi parroċċa.

Sentejn wara t-twaqqif tal-parroċċa Żebbuġija ingħata l-bidu għall-bini ta’ knisja ġdida għax il-knisja li kienet isservi lill-parroċċa kienet ċkejkna. Din tlestiet u kienet ikkonsagrata fl-1726. B’hekk nistgħu ngħidu li din hija waħda mill-eqdem knejjes parrokkjali li nsibu fil-gżira kollha. Din kompliet titkabbar bejn l-1938 u l-1942 minkejja li dak kien żmien it-tieni gwerra dinjija. Fl-1963 il-parroċċa saret waħda arċipretali.

Irħam

Min jidħol fil-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ ma jistax ma jindunax mill-ewwel bl-irħam sabiħ li hija miksija bih. Ma hijiex il-knisja waħdanina ġewwa Għawdex li hija miksija bl-irħam iżda din għandha storja partikolari għaliex l-irħam li bih hija miksija instab fiż-Żebbuġ stess.

Kien Salvu Cefai li fl-għalqa tiegħu, fiż-Żebbuġ stess instab tip ta’ rħam li jissejjah Onice. Dan Salvu waħħalha f’moħħu li l-irħam tal-għalqa tiegħu kellu jiksi l-knisja tar-ral, kif fil-fatt sar. Minbarra l-pilastri u l-ħitan tal-knisja wieħed jara maħdum minn dan l-irħam, opri oħra bħalma huma l-artal mejda, is-sedji tal-kor, il-konfessinarji kif ukoll il-brazzi. Ix-xogħol tal-kisi u t-tisbih bl-irħam inbeda fis-snin tmenin.

Statwi

Il-parroċċa taż-Żebbuġ tista’ tiftaħar b’waħda mill-isbaħ statwi titulari maħdumin mill-kumpanija li kien hemm f’Marsilja fi Franza li kienet timmanifattura l-istatwi. Il-Kumpanija Gallard et Fils ħadmet din l-istatwa li waslet fil-parroċċa fl-1863. Il-poetessa Għawdxija Mary Mejlak issejjaħ din l-istatwa bħala waħda ta’ sbuħija rari.

Fil-parroċċa Żebbuġija nsibu wkoll sett statwi tal-Ġimgħa l-Kbira. Din bdiet issir fl-1919 wara li l-istatwarju Għawdxi Wistin Camilleri  kien ħadem sett vari li kien fih it-tmien stazzjonijiet tradizzjonali. Billi fis-snin tletin tkabbret il-knisja u dawn il-vari tħallew fiha, saritilhom ħsara kbira u għalhekk il-purċissjoni kellha titwaqqaf. Fis-snin sittin Wistin irrestawra l-istatwi li kien ħadem f’żgħożitu u magħhom żied ukoll l-istatwa tal-aħħar ċena. Din hija l-purċissjoni waħdanija fil-gzejjer Maltin li l-vari kollha li fiha ħarġu minn id artist wieħed. Dawn il-vari huma mlibbsin ilbies ta’ veru. L-ilbies li naraw fuqhom illum huwa drapp minsuġ Għawdex stess, dak li kien jissejjaħ in-newl. Din il-ħaġa tkompli tkabbar l-uniċità ta’ din  il-purċissjoni.

Insibu wkoll statwa ta’ Kristu Rxoxt maħduma mill-artist Pawlu Aquilina. Din toħroġ nhar Ħadd il-Għid akkumpanjata mill-Banda tar-raħal.

Għażżiela

Għażżiela

Iż-Żebbuġ għandu drawwa li ma nsibu mkien ieħor. Din hija l-għażżiela. Din tkun bħal rota tal-għaġina bin-Nome di Maria f’nofsha. Ħafna jżommu din l-għażżiela mdendla fit-tieqa jew wara l-bieb ta’ barra għax jemmnu li tbiegħed is-sajjetti u minn perikli oħra. Hemm issir il-festa tal-Madonna tal-Għażżiela. Bosta nies li ma joqgħodux iż-Żebbuġ imorru hemm u jitolbu għażżiela biex joħduha magħhom id-dar. Ovvjament dawk li jkunu jafu biha. Issa sirtu tafu biha intom ukoll jekk ma kontux tafu!

Dan huwa ftit minn dak li wieħed jista’ jiltaqa’ miegħu meta jżur dan ir-raħal antik u sabiħ fil-gżira Għawdxija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 5 ta' Diċembru 2020