RONALDO - Rigal mhux lid-dinja sportiva biss

 

Ma hemmx għalfejn tkun xi fanatiku tal-futbol biex tkun smajt bl-isem ta’ Cristiano Ronaldo. Huwa plejer tal-futbol Portugiż li sal-bieraħ kien attakkant tat-tim tal-Juventus u għadu tat-tim nazzjonali Portugiż, li tiegħu huwa wkoll il-kaptan. Meqjus bħala wieħed mill-aqwa plejers tal-futbol ta’ kull żmien, huwa fost l-iktar skorers prolifiċi fl-istorja tal-futbol. Fil-fatt huwa skorja aktar minn tmien mitt gol fi ftit aktar minn ħdax-il mitt logħba. Huwa sa issa jiġi t-tieni fil-lista tal-akbar skorers, sewwasew wara Josef Bican li f’ħames mija u tmienja u għoxrin logħba kien skurja tmien mija u għoxrin gol.  Fil-karriera tiegħu, Cristiano Ronaldo libes il-gerijiet ta’ Sporting Lisbon, Manchester Utd, Real Madrid u Juventus. Mat-tim nazzjonali Portugiż huwa pparteċipa erba’ darbiet fit-Tazza tad-Dinja; dik tal-2006, tal-2010, tal-2014 u tal-2018 kif ukoll lagħab f’ħames kampjonati Ewropej; fl-2004, fl-2008, fl-2012, fl-2016 u fl-2020 (li saru fl-2021). Bla dubju dan huwa rekord assolut fid-dinja tal-futbol.

Familja

Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro twieled f'São Pedro, Funchal, fil-gżira Portugiża ta’ Madeira, u trabba f'Santó António, Funchal. Huwa r-raba’ u l-iżgħar tifel ta’ Maria Dolores dos Santos Viveiros da Aveiro, koka, u José Dinis Aveiro, ġardinar mal-kunsill lokali tal-post. In-nanna tiegħu, omm missieru, Isabel da Piedade, kienet mill-gżira ta' São Vicente, Cape Verde. Huwa għandu ħuh ikbar, Hugo, u żewġ ħutu bniet akbar minnu wkoll, Elma u Liliana Cátia. Huwa trabba f’ambjent fqir imma ġie mgħallem valuri Kristjani sodi.

Ommu, Dolores Aveiro fi ktieb li ġie ppubblikat bl-isem “Il-Kuraġġ ta’ Omm” tgħid li meta ħarġet tqila bih kienet  marret għand tabib f’Madeira u qaltlu: “Irrid nagħmel abort.” Imma t-tabib ma qabilx magħha.  Li jkollha r-raba’ tarbija fis-sitwazzjoni ekonomika li kienet tinsab fiha l-familja dak iż-żmien,  ma kinitx ħaġa li xtaqet Dolores. Minbarra l-qagħda ekonomika xejn sewwa tal-familja, il-missier, José, kellu problema tax-xorb li kienet tkompli tgħarraq il-qagħda tal-familja.

Dolores kienet beżgħana u nervuża imma r-risposta tat-tabib kienet “Le, jien ma nagħmlux l-abort.  Għandek biss 30 sena u ma hemm l-ebda raġuni fiżika li m’għandux ikollok tarbija.  Ħares lejha  bħala l-ferħ tal-familja.” Hija marret lura lejn id-dar iżda l-ħsieb tal-abort baqa’ jberren f’moħħha.

Ronaldo ma' ommu

Dolores ippruvat issib rimedji oħra biex twettaq l-abort li kellha f’moħħha u għalhekk talbet l-għajnuna ta’ waħda mill-ġirien,  imma ma rnexxilhiex.  Fl-aħħar il-fidi tal-familja rebħet u Dolores kompliet bit-tqala tagħha – deċiżjoni li setghet biddlet il-ħajja ta’ binha għal dejjem.

“Jekk ir-rieda ta’ Alla hi li dit-tarbija titwieled, jalla jsir hekk”. Kienet qalet Dolores. Wara ftit xhur twieled Ronaldo fil-5 ta’ Frar 1985 u Dolores stqarret li kien ġab ċertu ferħ fil-familja tagħha.

Qalb tad-deheb

Cristiano Ronaldo spiss iddistingwa ruħu wkoll għall-azzjonijiet tiegħu barra l-kamp sportiv: fl-2004, wara filmati televiżivi tat-terremot u t-tsunami li seħħew fl-Oċean Indjan, filmati li wrew immaġini ta’ tifel, orfni liebes flokk tat-tim nazzjonali Portugiż, Ronaldo ddeċieda li jżur il-belt ta’ Aceh fl-Indoneżja sabiex jiġbor fondi għar-rikostruzzjoni tal-belt. Fl-2008, wara li rċieva kumpens mill-gazzetta The Sun, f’kawża mirbuħa għal malafama mill-gazzetta, il-plejer tal-futbol iddeċieda li jagħti l-flus li rċieva lill-istituti tal-karità ta’ Madeira; Imbagħad ta donazzjoni ta’ 100,000 Lira Sterlina lill-isptar li salva lil ommu mill-kanċer biex jinbena ċentru tal-kanċer fil-gżira. Huwa wkoll qrib il-kawża Palestinjana, fl-2012 biegħ bl-irkant iż-Żarbuna tad-Deheb miksuba s-sena ta’ qabel, u l-miljun u nofs ewro li nġabru minnha ngħataw għall-finanzjament ta’ skejjel għat-tfal ta’ Gaża; fl-2012 ukoll, huwa ħallas għal kura speċjalizzata għal tifel ta’ 9 snin li jbati minn kanċer terminali, filwaqt li f’Diċembru ngħaqad mal-programm tal-FIFA 11 for Health biex iqajjem kuxjenza fost it-tfal dwar kif jiġu evitati kundizzjonijiet bħall-vizzju tad-droga, l-HIV, il-malarja u l-obeżità. Fi Frar 2013, ftit qabel il-partita tal-UEFA Champions League bejn Real Madrid u Manchester Utd, huwa għadda ċekk għal €100,000 li qala’ mill-UEFA għall-programm ta’ riabilitazzjoni tal-Kumitat Internazzjonali tas-Salib l-Aħmar fl-Afganistan. L-2014 ta donazzjoni ta’ €70,000 lil familja Spanjola, wara li rkanta l-ger u ż-żraben tiegħu. Din il-familja riedet tiffinanzja kompletament it-trattament ta’ tarbija ta’ 10 xhur li kienet tbati minn marda f’ moħħha. Fl-2015 huwa ġie nnominat bħala l-iktar sportiv tal-karità wara li ta aktar minn €6, 000, 880 bħala għajnuna wara t-terremot tan-Nepal tal-25 ta' April 2015.

Immaġinaw kieku ommu rnexxielha tagħmel abort! X’telfa kbira kienet tkun mhux biss għad-dinja sportiva imma għall-umanità kollha. Din hija in-naħa umana ta’ dan l-istilla tal-futbol. Ronaldo ma huwiex biss rigal lid-dinja sportiva imma lill-umanità kollha.

 

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 28 ta' Awwissu 2021

Il-Polonja

 

Wieħed mill-pajjiżi li dawn l-aħħar snin aħna l-Maltin bdejna nżuru spiss huwa l-Polonja. Dan il-pajjiż li ssieħeb fl-Unjoni Ewropea magħna għandu ħafna x’joffri u għalina l-Maltin, żjara fih għandha tkun vakanza mill-aqwa.

Il-Polonja, jew kif uffiċjalment jissejjaħ: ir-Repubblika tal-Polonja, huwa pajjiż li jinsab fl-Ewropa Ċentrali. Huwa maqsum f’16-il provinċja amministrattiva, li jkopru żona ta’ 312,696 kilometru kwadru u għandu klima staġjonali fil-biċċa l-kbira moderata. B’popolazzjoni ta’ kważi 38.5 miljun ruħ, il-Polonja hija l-ħames l-iktar stat membru popolat tal-Unjoni Ewropea. Il-kapitali tal-Polonja hija Varsavja. Bliet kbar oħra jinkludu Krakovja, Łódź, Wrocław, Poznań, Gdańsk, u Szczecin. L-oriġini tal-isem "Polonja" ġejja mit-tribù Slav tal-Punent ta’ Polans jew Polanie, li kienu jabitaw fuq ix-xatt tax-xmara Warta tar-reġjun tal-Polonja l-Kbira tal-lum. L-oriġini tal-isem Polanie nnifisha ġejja mill-kelma Proto-Slava pole li tfisser għalqa. F’xi lingwi, bħall-Ungeriż, il-Litwan, il-Persjan, ir-Russu u t-Tork, l-isem tal-pajjiż huwa derivat mil-Lendjani li kienu joqogħdu fit-tarf tax-Xlokk tal-Polonja tal-lum. Isimhom ukoll ġej mill-kelma Pollakka antika lęda li tfisser art miftuħa jew pjanura.

Ftit storja

Meta wieħed jaqra l-istorja ta’ dan il-pajjiż jinduna kemm niesu minn dejjem batew iżda minkejja kollox baqgħu sodi u dejjem iġġieldu għal pajjiżhom. Il-Polonja bdiet tifforma f'entità magħquda u pajjiż rikonoxxut lejn nofs is-seklu 10 taħt id-dinastija ta’ Piast. L-ewwel ħakkiem tal-Polonja li huwa storikament dokumentat kien Mieszko I li aċċetta l-Kristjaneżmu bħala r-reliġjon uffiċjali tad-dinastija tiegħu. Dan ir-rikonoxximent tal-Knisja Latina fis-sena 966 nistgħu ngħidu li kien il-Magħmudija tal-Polonja. Fl-1569 il-Polonja ngħaqdet mal-Litwanja u fis-sekli XVI u XVII kien hemm bosta kriżijiet fit-tmexxija tas-saltna. Il-Pollakki qamu kemm-il darba kontra l-mexxejja tagħhom. Fl-1807 din l-art għaddiet taħt idejn Napujun li ddikjaraha bħala d-Dukat ta’ Varsavja. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija l-Alleati kollha qablu dwar ir-rikostituzzjoni tal-Polonja. It-Tieni Gwerra Dinjija bdiet bl-invażjoni tal-Polonja mill-Ġermaniża Nażista fl-1 ta’ Settembru 1939. Din kienet segwita mill-invażjoni Sovjetika fis-17 ta' Settembru. Fit-28 ta’ Settembru 1939, Varsavja waqgħet. Kif miftiehem bejn is-Sovjetiċi u n-Nażisti, il-Polonja kienet maqsuma f'żewġ żoni, waħda okkupata mill-Ġermanja Nażista, l-oħra mill-Unjoni Sovjetika. Is-snin tal-gwerra kienu snin tal-biża’ għall-polonja. Hemmhekk kien hemm għadd ta’ kampijiet ta’ konċentrament li kellhom l-għan li jeqirdu lil-Lhud u warajhom bosta u bosta oħrajn. Wara l-gwerra dan il-pajjiż daħal fl-era Komunista li baqgħet sejra sas-snin disgħin. Mal-ħelsien mill-Komuniżmu l-Polonja bdiet it-triq lejn tisħib fl-Unjoni Ewropea, li seħħ fl-1 ta’ Mejju tas-sena 2004.

L-aktar magħruf

Bla dubju l-aktar bniedem magħruf li tat l-art Pollakka kien dak li kien il-264 papa fl-istorja tal-Knisja Kattolika mis-16 ta’ Ottubru 1978 sa mewtu li ġrat fit-2 ta’ April tas-sena 2005. Karol Wojtyla twieled fit-18 ta’ Mejju 1920, f’Wadowice, fin-nofsinhar tal-Polonja. Huwa tilef lil ommu meta kien għadu tfal. Lejn nofs is-sena 1938, Karol flimkien ma’ missieru marru jgħixu ġewwa Krakovja fejn il-ġuvnott beda jsegwi kors tal-filosofija ġewwa l-Università. Ma għaddewx wisq xhur li ma faqqgħetx it-tieni gwerra dinjija. Il-Polonja inħakmet min-Nażisti Ġermaniżi u l-Università li fiha kien jattendi Karol ingħalqet. L-irġiel kellhom imiddu jdejhom għax-xogħol u kellhom iwarrbu l-istudju. Karol kellu jmur jaħdem f’barriera tal-ġebel  u aktar tard bħala spiżjar ġewwa fabbrika tal-kimiki. Xejn ma kien żmien sabiħ għad-dinja. Xejn inqas sabiħ kien dan iż-żmien għall-Polonja.  Biex il-ħajja tkompli ddewwaq l-imrar minn tagħha liż-żagħżugħ Wojtyla, nhar it-Tlieta, 18 ta’ Frar, 1941, imut missieru b’ attakk tal-qalb fl-età ta’ 61 sena. Karol kien għad għandu 20 sena. Aktar tard huwa kien qal “Ta’ għoxrin sena kont tlift lil dawk kollha li kont inħobb, lil dawk kollha li stajt inħobb, bħal oħti l-kbira li jgħidu li mietet sitt snin qabel ma twelidt jiena.” Għalina l-Maltin jibqa’ papa speċjali għax kien l-ewwel suċċessur ta’ San Pietru li ġie jżurna. U biex ngħidu kollox ġie aktar minn darba!

Turiżmu

Il-Polonja bdiet tesperjenzat żieda sinifikanti fin-numru ta’ turisti wara li ssieħbet fl-Unjoni Ewropea. Il-pandemija tal-Covid19 ħarbtet dan is-settur madwar id-dinja kollha. Bi kważi 21 miljun turist internazzjonali fl-2019, it-turiżmu jikkontribwixxi konsiderevolment għall-ekonomija ġenerali u jifforma proporzjon relattivament kbir tas-suq tas-servizzi tal-pajjiż. L-attrazzjonijiet turistiċi fil-Polonja jvarjaw, mill-muntanji fin-nofsinhar sal-bajjiet bir-ramel fit-tramuntana. L-iktar belt li jżuruha turisti hi Krakovja, li kienet fl-antik il-kapitali tal-Polonja u llum isservi bħala relikwa tal-età tad-deheb tal-Polonja u tar-Rinaxximent.

Il-kapitali Pollakka Varsavja u l-Belt il-Qadima storika tagħha ġew mibnija mill-ġdid wara li nqerdu bil-gwerra. Bliet oħra li jiġbdu għadd ta’ turisti jinkludu Gdańsk, Poznań, Lublin, Toruń kif ukoll i-kamp ta’ konċentrament Ġermaniż ta’ Auschwitz f'Oświęcim. Post li jżuruh bosta huwa l-Minjiera tal-Melħ f’Wieliczka. Din hija minjiera tas-seklu 13 donnha labrint li fiha wkoll kappella minquxin mill-minaturi minn melħ tal-blat taħt l-art.

Il-Polonja hija art li ta’ min iżurha. Hemm ħafna xi tgħid dwarha, jien semmejt ftit biss.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 21 ta' Awwissu 2021

Bħal-lum tmenin sena

 

L-14 ta’ Awwissu għal ħafna minna jista’ jkun jum bħal ħafna oħra u ma jfisser xejn għalina. Biss f’dan il-jum, sewwasew tmenin sena ilu, miet, jew ġie maqtul bniedem li ta’ min jgħid xi ħaġa fuqu. Qed nirreferi għal San Massimiljanu Kolbe.

Żmien il-gwerra

Iż-żmien li qed nitkellmu dwaru huwa żmien it-tieni gwerra dinjija. Żmien xejn sabiħ fl-istorja tal-umanità, biss imbagħad hemm waqtiet minn dan iż-żmien li huma aktar ta’ mistħija minn oħrajn, bħal ngħidu aħna t-twaqqif tal-Kampijiet ta’ Konċentrament.

Auschwitz - Kamp ta' Konċentrament

Illum, tant snin wara din il-paġna tal-istorja li tħammar wiċċ il-bniedem ċivilizzat, l-isem Auschwitz u ismijiet oħra marbutin mal-magna tal-mewt,  għadu jkexkixna, ibeżżagħna, ibikkimmna u jbikkina. F’dak il-post fejn miljuni ta’ bnedmin, il-parti l-kbira tagħhom Lhud, sabu it-tmiem tagħhom, ġew sterminati, meqruda, maqtula..... minħabba filosofija żbaljata, minħabba twemmin falz li kien inxtered fost il-mexxejja tal-poplu Ġermaniż – filosofija li tifred il-bniedem skont ir-razza! Filosofija li tgħallem il-qerq għax fostna l-bnedmin ma hemmx razez, aħna lkoll maħluqin xorta. Jeżistu iva varjazzjonijiet fil-lewn tal-ġilda tagħna, jeżistu differenzi fil-fiżjonomija ta’ bnedmin minn oħrajn, imma aħna lkoll membri tar-razza umana.

Il-qerda ta’ tant miljuni ta’ bnedmin Lhud kienet frott filosofija ħażina u żbaljata, biss daqstant ieħor hija żbaljata l-filosofija tal-gwerra, filosofija li matul is-seklu li għadda tatna għal darbtejn gwerer dinjin. Il-gwerra hija “Straġi Inutli.” Hekk sejħilha l-Papa Benedettu XV fl-ittra appostolika tiegħu lill-Popli antagonisti tal-ewwel gwerra dinjija, ittra li ħariġha nhar l-10 ta’ Awwissu, 1917. Straġi inutli li fiha kulħadd joħroġ tellief u fejn ħadd ma jirbaħ xejn. Hekk jiġri fi gwerra.

80 sena ilu

Illum jaħbat it-tmenin sena mill-mewt ta’ bniedem fil-kamp ta’ konċentrament ta’ Auschwitz. Nistħajjilkom tgħiduli li ma jiena qed ngħid xejn speċjali għax f’dak il-kamp kienu jmutu jew jinqatlu mijiet, jew eluf ta’ bnedmin kuljum. Imma llum huwa t-tmenin anniversarju mill-mewt ta’ Massimiljanu Marija Kolbe, il-patri Franġiskan Konventwali li ta ħajtu biex jinħeles bniedem ieħor.

Maximiljanu Marja Kolbe, imwieled Rajmund Kolbe fi Zduńska Wola, l-Polonja nhar it-8 ta’ Jannar, kien qassis Pollakk u Franġiskan li offra li jieħu post missier ta’ familja, destinat għall-bunker tal-ġuħ fil-kamp ta' konċentrament ta’ Auschwitz. Huwa ġie beatifikat fl-1971 mill-Papa Pawlu VI, li sejjaħlu "martri tal-imħabba" u mbagħad ipproklamat qaddis fl-1982 mill-Papa Ġwanni Pawlu II.

Patri Massimiljanu Kolbe OFM Conv.

Wara li faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, Massimiljanu Kolbe kien wieħed mill-ftit patrijiet li baqgħu fil-kunvent ta’ Niepokalanów, fejn twaqqaf sptar temporanju. Wara li l-belt inqabdet mill-Ġermaniżi, huwa ġie arrestat minnhom fid-19 ta' Settembru 1939 iżda meħlus fit-8 ta' Diċembru. Huwa rrifjuta li jiffirma d-Deutsche Volksliste, dokument li kien jagħtih drittijiet bħal dawk taċ-ċittadini Ġermaniżi. Mal-ħelsien tiegħu huwa kompla jaħdem fil-kunvent tiegħu, fejn hu u patrijiet oħra pprovdew kenn lir-refuġjati fosthom 2,000 Lhudi li ħeba fil-kunvent ta’ Niepokalanów mill-persekuzzjoni Ġermaniża.

Fit-28 ta’ Mejju, 1941, Kolbe wasal fil-kamp ta’ konċentrament ta’ Auschwitz, fejn kien irreġistrat bin-numru 16670 u impjegat f’xogħlijiet tabilħaqq umiljanti bħalma huma t-trasport ta’ katavri. Huwa ġie msawwat diversi drabi, iżda ma qatax qalbu u baqa’ juri solidarjetà ma’ sħabu l-priġunieri. Minkejja li kien ipprojbit, Kolbe ċċelebra l-quddiesa b’mod sigriet tal-anqas darbtejn u kompla bl-impenn tiegħu bħala presbiteru.

Pittura ta' San Massimiljanu Kolbe li tinsab fil-
Kolleġġjata ta' San Ġorġ Ħal Qormi 
 Xogħol Manuel Farrugia

Ftit minn  ħajtu

Forsi l-aktar parti tal-ħajja tal-Qaddis Kolbe li aħna midħla tagħha hija din l-aħħar biċċa, imma biex huwa seta’ jgħix b’dak il-mod, kellu pedamenti sodi. Kolbe ma beniex id-dar tiegħu fuq ir-ramel u meta ġie l-maltemp waqqagħlu kollox, Kolbe bena daru fuq il-blat.

Kolbe kiber f’familja reliġjuża, li fiha sab sostenn u appoġġ għall-vokazzjoni tiegħu. Fiċ-ċentru tal-ispiritwalità tiegħu poġġa l-figura ta’ Marija Immakulata, li huwa kien jaraha bħala r-rabta bejn il-bniedem u Alla, u li lilha jista’ jafda ruħu bl-imħabba u l-fiduċja. Kien hu li waqqaf “Il-Milizja tal-Immakulata” għax kien jaf li bħalma l-Immakulata saħqet ras is-serp, kellha s-setgħa titlob lil Binha jeqred il-ħażen mill-ħajja tagħna. Kolbe mar ixandar lil Kristu fl-artijiet tal-missjoni. Huwa mar kemm il-Ġappun kif ukoll l-Indja sabiex iwassal l-Evanġelju ta’ Kristu lil dawk il-popli!

Wara mewtu

Kolbe ġie beatifikat fis-17 ta’ Ottubru tas-sena 1971 mill-Papa Pawlu VI u kkanonizzat fl-10 ta’ Ottubru 1982 mill-Papa Ġwanni Pawlu II, Pollakk bħalu. Fil-jum tal-kanonizzazzjoni tiegħu, il-Papa Wojtyła fl-omelija tiegħu ddefinieh bħala "martri qaddis, patrun speċjali għaż-żminijiet diffiċli tagħna, patrun tas-seklu diffiċli tagħna" u "martri tal-karità". Preżenti wkoll għaċ-ċerimonja kien hemm Franciszek Gajowniczek, ir-raġel li kien salva mill-mewt fil-kamp tal-konċentrament.

Il-Knisja Kattolika tiċċelebra l-memorja tiegħu dakinhar tal-mewt tiegħu, l-14 ta ’Awwissu.

Dan huwa dak li niċċelebraw illum, il-mewt ta’ bniedem kbir, sewwasew tmenin sena ilu!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f' In-Nazzjon - 14 ta' Awwissu 2021

Komunikazzjoni

 

Il-bniedem huwa annimal ikkomplikat, annimal li jaħseb, annimal li jħobb, annimal li għandu l-fakultà tar-raġuni u huwa annimal li jikkomunika. Kull annimal għandu xi mod li bih jikkomunika biex inkunu qed ngħidu d-dritt, imma l-ebda annimal għajr il-bniedem ma huwa kapaċi jikkomunika bħalma jagħmel il-bniedem. Komunikazzjoni ma hija xejn għajr li dak li jkun jitfa’ f’post komuni dak li jkollu f’moħħu.

Ilbieraħ

Sa mill-ħolqien tiegħu l-bniedem beda jfittex u joħloq sistemi ta’ komunikazzjoni. Beda juża d-duħħan biex iwassal messaġġ lil xi ħadd il bogħod. Aktarx li dan kien ikun messaġġ li jkun riesaq xi periklu. Fiċ-Ċina, minn fuq il-Ħajt il-Kbir li nsibu f’dak il-pajjiż, kienu jintbagħtu messaġġ bid-duħħan minn torri għal ieħor li hemm ma’ dan l-hekk imsejjaħ ħajt. Il-messaġġi mibgħutin kienu jfissru li jkun hemm l-għadu qrib u li jkun ser jinvadihom. Ma hemmx għalfejn immorru daqstant bogħod, f’pajjiżna stess it-torrijiet tal-għassa li nsibu mxerrdin matul il-kosta kienu jużaw mod simili meta kienu jilmħu l-għadu ġej lejn artna minn fuq il-baħar. Minflok duħħan kienu jqabbdu ħuġġieġa imma l-messaġġ kien jasal xorta.

Min żar il-belt ta’ Krakovja fil-Polonja, jaf li fil-pjazza ċentrali, sewwasew minn fuq il-kampnar tal-knisja ta’ Santa Marija, kull siegħa tindaqq biċċa fanfarra bi trumbetta. Din tfakkar il-fatt meta għassies ra l-għadu riesaq u beda jdoqq biex javża lin-nies. L-għassies intlaqat f’għonqu minn vleġġa sparata min-naħa tal-għadu u għalhekk il-fanfarra waqfet ħesrem. Dan huwa mod ieħor ta’ kif kienet issir il-komunikazzjoni. Ladarba qed insemmu strumenti mużikali fil-komunikazzjoni tajjeb insemmu li f’xi postijiet fl-Afrika għadhom jintużaw it-tnabar biex iwasslu il-messaġġi.

Mużika

Il-mużika wkoll twassal messaġġ. Hemm mużika li tferraħ u hemm ukoll mużika li twassal messaġġ ta’ niket. Niftakru ftit fil-marċi li tant huma popolari f’pajjiżna. Hemm dawk li d-dilettanti jsejħu: marċi volanti, marċi ferrieħa li nisimgħuhom fil-festi tagħna, ovvajment mhux waqt il-pandemija, u li fihom id-dilettanti jkantaw, jaqbżu u jiżfnu. Hemm imbagħad il-marċi funerbi li jindaqqu f’okkażjonijiet li fihom ma jsirx qbiż u żfin bħal ngħidu aħna fil-Ġimgħa l-Kbira u f’xi funeral. La qed insemmi dawn id-drawwiet popolari ta’ pajjiżna inkunu nonqsu jekk ma nsemmux il-Valzi li xi rħula tagħna jsemmgħulna nhar Ħadd il-Għid. Kull tip ta’ mużika fiha messaġġ, kull mużika tista’ tkun parti minn komunikazzjoni.

Skiet

Kultant anke s-skiet jista’ jikkomunika xi ħaġa. Persuna quddiem pulizija li jkun qed jinterrogaha tista’ tagħżel is-skiet bħala risposta. Persuna li tkun ġiet offiża tista’ tagħżel is-skiet bħala arma – sewwasew kif jgħid il-Malti: is-skiet risposta. Iva s-skiet jista’ jkun ukoll komunikazzjoni. Nieħdu eżempju banali imma reali. Raġel jasal lura mix-xogħol, jiftaħ il-bieb ta’ barra u  kif jagħmel ta’ kuljum isejjaħ lil martu: “Wasalt jien ħanini.” Is-soltu kien ikun hemm it-tweġiba: “Hawn qegħda qalbi!”, imma llum xejn, skiet taqtgħu b’sikkina. Ir-raġel jidħol ħdejn martu u jsejħilha b’isimha u hi tibqa’ muta....... ma tridx wisq biex tinduna li hemm xi ħaġa ħażina. Is-skiet tagħha wassal messaġġ li dakinhar mhux kollox sew bħas-soltu.

Tekonolġija

Illum ma għadniex nużaw id-duħħan jew il-ħġejjeġ biex inwasslu dak li rridu nwasslu. Anke l-istrumenti naqsu fejn tidħol komunikazzjoni imma mhux għax ma għadniex nikkomunikaw iżda għax sirna nikkomunikaw b’modi oħra. Il-komunikazzjoni mingħajr fil taf il-bidu tagħha lir-radju. X’passi ta’ ġgant saru f’dan il-qasam, mhux biss fejn jidħol ir-radju imma f’kull qasam tat-tekonoloġija. Il-komunikazzjoni gawdiet bil-kbir minn dawn l-avvanzi. Bil-wasla tat-televiżjoni kien hemm min beża’ li r-radju kien ser imut mewta naturali. Tiftakruha d-diska tal-grupp The Buggles bl-isem “Video killed the Radio star”?  Minkejja li din id-diska ħarġet fl-1979, titratta s-sena 1952 meta t-televiżjoni kien għadu qed jevolvi. Illum nafu li din kienet biża’ fiergħa għax ir-radju għadu popolari sal-lum. Għax waqt li tkun qed issuq, waqt li tkun qed tagħmel xi ħaġa fid-dar, tista’ tibqa’ tisma’ r-radju imma mhux possibbli tara t-televiżjoni.

Imbagħad l-akbar qabża fejn tidħol komunikazzjoni u teknoloġija saret mal-wasla tal-internet. L-idea ta’ netwerk tal-kompjuters li tippermetti sidien ta’ kompjuters differenti jikkomunikaw ma’ xulxin żviluppat f’diversi stadji. Il-qofol ta’ dawn l-iżviluppi kollha wasslet għan-netwerk ta’ netwerks, dak li llum nafuh bħala l-Internet. Illum kważi kulħadd juża l-internet u għal bosta minna sar għodda indispensabbli li rriduha magħna l-ħin kollu u għalhekk inġorruha fil-but. X’inhu smart phone jekk mhux komputer? Tassew suppost huwa telefon, imma aktarx li l-anqas li nużawh huwa biex inċemplu. Aħna li qbiżna n-nofs seklu kellna nidħlu f’din id-dinja ta’ komunikazzjoni teknoloġika, imma dawk li għandhom nofs l-età tagħna twieldu f’dan l-ambjent, twieldu f’dinja teknoloġika.

Dan kollu huwa dovut għall-fatt li l-bniedem huwa l-aktar annimal li jikkomunika, anzi ma jistax ma jikkomunikax u għalhekk dejjem ra kif itejjeb il-mezzi ta’ komunikazzjoni – mis-sinjal bid-duħħan għat-telefon ċellulari!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 7 ta' Awwissu 2021

Xi sħana!

 

Ninsabu fl-eqqel tas-sajf u jkollna nammettu li din is-sena s-sajf diġà wriena snienu waħda u sew għax ilna ngorru bis-sħana. Għaddejna jiem li fihom kellna imwieġ ta’ sħana. Ma hemmx x’tagħmel, fis-sajf qegħdin!

Mewġiet ta’ sħana

Mewġa ta’ sħana, fil-meteoroloġija, hija perjodu ta’ temp atmosferiku li matulu t-temperatura tkun ogħla meta mqabbla mat-temperaturi medji ġeneralment f’dak il-perjodu u dan it-temp għandu tendenza li jdum. Jekk tkun ġuranta waħda sħuna aktar min-normal, ma nsejħulhiex mewġa. Mewġa ta’ sħana iddum għadd ta’ jiem.

Mewġa ta’ sħana tvarja minn żona għal żona, jiddependi mill-klima tal-post. F’pajjiż li ġeneralment ikollu temp frisk, jekk it-temperatura taqbeż il-25 grad celcius u dan it-temp itul għal madwar ħamest ijiem, jingħad li jkun hemm mewġa ta’ sħana. Jekk dan it-temp insibuh matul is-sajf f’xi pajjiż sħun bħalma hu pajjiżna, ma nkunux nistgħu ngħidu li nkunu għaddejjin minn mewġa ta’ sħana, anzi kważi kważi ngħidu li jkun il-frisk. Għalhekk naraw li mewġa ta’ sħana hija marbuta anke mal-post għax dak li jgħodd għal naħa tad-dinja ma jgħoddx għal naħa oħra. B’dan l-istess argument u bl-istess metodoloġija nistgħu nitrattaw mewġiet ta’ kesħa li ġieli jkollma fix-xhur xitwin.

Hawn tajjeb insemmu l-mewġa ta’ sħana li għaddiet ukoll minn fuq pajjiżna f’Awwissu tas-sena 1999. F’dik il-mewġa l-uffiċċju meterjoloġiku ta’ Malta kien irreġistra l-ogħla temperatura li qatt irreġistra: 43.8 grad. Iżda kkonsla, f’din il-mewġa il-gżira ta’ Sqallija marret agħar minna. Hemmhekk it-temperatura f’dawk il-jiem kienet bejn il-45 u t-48 gread. Iva Monreale u Noto rreġistraw temperatura ta’ 48 grad celcius!

Kulħadd ifittex il-frisk

Hawn min iħobb ix-xitwa u hawn min jipprefri s-sajf. Hu x’inhu, jkollna ngħaddu mill-istaġuni kollha kemm huma, inħobbuhom jew le! Biss anke dawk li jippreferu s-sajf mix-xitwa, xorta jaraw kif jaħarbu s-sħana. Hawn qed tiġi quddiem għajnejja xena ħelwa li kont niltaqa’ magħha Napli. Meta kont nirkeb il-ferrovija fis-sajf, kien ikun hemm xi bejjiegħa tal-imrewwaħ li jitilgħu fil-vaguni biex iħajru lill-passiġġieri jixtru waħda biex inqassu xi ftit mill-għomma. Kemm ilni ma nisma’ l-kelma “Għomma”. Il-bużnanna tiegħi kienet tużaha spiss! La qed insemmi lill-bużnanna naqsam magħkom drawwa li kellha. Fix-xhur tas-sajf, għall-ħabta ta’ nofsinhar jew is-siegħa, kienet toħroġ barra u titfa’ bott ilma frisk fuq il-bankina waqt li tgħid: “Għall-erwieħ!” Kienet temmen li dak il-bott ilma kien ser itaffi xi ftit mis-sħana jew l-għatx lill-erwieħ tal-puragtorju. Darba ta’ tifel li kont tħajjart jien ukoll nitfa’ ftit ilma għall-erwieħ imma minflok bott tfajt barmil sħiħ, mingħalija li ser nagħmel xi ħaġa kbira. Il-bużnanna qaltli li b’dak l-ilma kollu kont xarrabthom għasra lill-erwieħ mhux tajthom jixorbu. X’reliġjożità kellhom in-nanniet tagħna għandek tgħid. Mietu huma u magħhom intemmu dawn id-drawwiet ħelwin li kellhom. U la qed insemmu l-imgħoddi, insemmu qawl antik li jfaħħar is-sħana. Dan jgħid li s-Sajf kapott tal-fqir!

Intaffu s-sħana

Illum bosta djar qed iwaħħlu apparat tal-arja kondizzjonata. Il-karozzi wkoll qed joħorġu b’dan l-apparat magħhom. Lil ħadd ma tagħti tort li jipprova jaħrab mis-sħana li jġib miegħu s-sajf. Biss hemm ħwejjeġ li nistgħu nagħmluhom biex intaffu xi ftit is-sħana.

Jekk tpoġġi ftit weraq tan-nagħniegħ fi flixkun bl-ilma u tħallih fil-fridge ikollok xarba li taqta’ l-għatx. Ilma tal-gas b’lumija magħsura fih u ponta ta’ kuċċarina melħ fih hija xarba oħra li taqta’ l-għatx u tnaqqas xi ftit mis-sħana. L-alkoħol ma għandekx tħares lejh jekk ma tridx tħoss sħana. Fis-sħana għandna nixorbu spiss u l-aħjar li nixorbu xorb frisk.

Imbagħad hemm xi ħwejjeġ prattiċi oħra li wieħed jista’ jagħmel. Fan imwaħħal mas-saqaf għadnu t-tendenza li jitfa’ l-arja ta’ qrib is-saqaf lejn l-art. Issa aħna nafu li l-arja sħuna titla ’l fuq, għalhekk fannijiet ta’ mas-saqaf jistgħu ma jkunux effettivi daqs dawk bis-sieq li jitpoġġew fl-art. Fil-kċina pprova sajjar ikel frisk u kemm jista’ jkun evita li tixgħel il-forn għax dan jitfa’ ħafna sħana. Jekk imbagħad ikollok tixgħelu, pjana biex waqt li l-ikel ikun fil-forn, inti tagħmel xi ħaġa f’kamra oħra basta mhux fil-kċina.

Dawk li jużaw il-kompjuter jafu li dan jarmi wkoll xi ftit sħana. Għalhekk meta ma tkunx qed tużah aqbad u itfih. Toqgħodx tgħid li dan imur waħdu fuq sleep mode, itfi u erġa’ ixgħel la tkun ser terġa’ tużah. Kien hemm żmien li kienu jgħidulna li titfi u tixgħel jista’ jagħmel ħsara lis-software. Illum qed jgħidulna li dan mhux minnu. U ħaġa oħra la qed insemmu l-kompjuter, taħdimx bih fuq kuxtejk għax dan jixwihomlok. Mhux ta’ b’xejn illum ma għadhomx jissejħu laptop imma saru jgħidulhom notebook!

Sħana u xejn aktar! Wara kollox issa huwa żmienha. Nippruvaw naddattaw irwieħna għaliha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 31 ta' Lulju 2021

 

 

 

Ir-reġjun tal-Basilicata

 

Aktar ma jidħol is-sajf aktar dak li jkun iħoss ix-xewqa ta’ xi vaganza lil hinn mix-xtut ta’ pajjiżna. Il-pandemija ħarbtet lil kulħadd, ħassret il-pjanijiet kollha li kellna u kkanċellat is-safar li kellna ppjanat imma qatt ma tista’ tnaqqas ix-xewqa li nsiru nafu dwar xi post jew pajjiż li nistgħu nżuru ladarba nerġgħu naqbdu r-rutina ta’ qabel. Illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar reġjun Taljan li għandi l-impressjoni li ma tantx huwa popolari magħna l-Maltin minkejja li mhux wisq imbiegħed. Qed ngħid għall-Basilicata. Jekk l-Italja narawha bħala żarbuna, dan ir-reġjun jiġi sewwasew fl-għaksa.

Ir-reġjun

Bħala reġjun dan insibuh imiss mal-Calabria, il-Puglia u l-Campania. Għandu parti fix-xatt tal-baħar Tirren kif ukoll xatt fil-baħar Jonju. Huwa reġjun żgħir minkejja li ma huwiex l-iżgħar reġjun Taljan. Huwa it-tielet l-iżgħar bil-Molise u Valle d’Aosta jiġu warajh. Hawn qed nirreferi għall-popolazzjoni għax bħala kobor insibu li minbarra dawn iż-żewġ reġjuni li diġà semmejt, lill-Umbria, lill-Friuli-Venezia Giulia, lill-Liguria u lill-Marche wkoll iżgħar fid-daqs. Il-Basilicata jgħixu fiha ftit aktar minn nofs miljun ruħ u hija mifruxa fuq ftit aktar minn għaxat elef kilometru kwadru. Hemm żewġ provinċji, dik ta’ Potenza, li tinsab fuq in-naħa tal-baħar Tirren, u dik ta’ Matera li tmiss mal-baħar Jonju. Il-capoluogo tar-reġjun hija l-belt ta’ Potenza. Hemm mija u wieħed u tletin kunsill lokali, mija minnhom fil-provinċja ta’ Potenza u l-kumplament f’dik ta’ Matera. Ta’ interess partikolari huwa l-fatt li n-nies ta’ dan ir-reġjun ma jissejħux Basilikati jew xi ħaġa simili imma jgħidulhom Lucani.

Dan huwa reġjun muntanjuż li 8% tal-art tiegħu biss hija pjanura u l-bqija muntanji u għoljiet. Fir-reġjun hemm vulkan mhux attiv bl-isem ta’ Monte Vulture. Fenomeni vulkaniċi sekondarji kienu nnutati minnu sal-1820. Bil-klima Mediterranja u bil-muntanji u l-widien li jinstabu f’dan ir-reġjun, huwa post tajjeb ħafna għall-industrija tal-films kif ukoll għal vaganza għall-kwiet.

Potenza

Potenza

Tassew li Potenza hija l-akbar proivinċja ta’ dan ir-reġjun imma minbarra isem ta’ provinċja nsibu wkoll Belt. Din hija belt li tinsab aktar minn tmien mitt metru ’l fuq mill-baħar u fiha jgħixu madwar sitta u sittin elf ruħ. Iċ-ċentru storiku ta’ din il-belt huwa għani fejn jidħol bini li jmur lura għal żmien il-Medjuevu. Insibu knejjes u palazzi li mhux ta’ min ma jżurhomx ladarba jkun hemmhekk.

Il-katidral ta’ San Ġerardu huwa l-knisja prinċipali tal-post u nsibuh fil-qalba tal-belt. Minn skavi li saru sar magħruf li dan inbena fuq xi binja Rumana, biss il-binja tal-lum hija waħda medjevali. Fl-1930 kien ġarrab ħsarat kbar f’terremot li kien sar u għalhekk kellu jsiru restawr estensiv fuqu. Reġa’ sofra bosta ħsarat waqt it-tieni gwerra dinjija għax intlaqat waqt ħbit mill-ajru. Reġa’ kien restawrat u nfetaħ fl-1950, biss kif ngħidu aħna l-Maltin, fuq tliet toqgħod il-borma. Fl-1980 ġarrab ħsarat oħra mit-terremot li kien heżżeż liż-żona. Hemm bosta knejjes oħra ta’ interess bħalma huma dawk ta’ San Franġisk, ta’ San Mikiel u l-monasteru ta’ San Luqa. Fost il-bosta palazzi tal-belt ma nsitgħux ma nsemmux dak li jissejjaħ Palazzo della Prefettura. Wieħed jista’ jżur ukoll bosta ġonna li jsebbħu lil din il-belt.

Matera

Matera

Belt oħra popolari fir-reġjun ta’ Basilicata hija dik li wkoll isimha huwa wkoll isem tal-provinċja. Matera tinsab aktar lejn il-Puglia u jgħixu fiha madwar sittin elf ruħ. Tinsab erba’ mitt metru ’l fuq il-livell tal-baħar. Hawn isibu dak li jissejjah Sassi di Matera, post magħruf mad-dinja kollha għaliex huwa parti minn belt l-aktar antika fid-dinja li għadha abitata sal-lum. Fl-1993 il-UNESCO għarfet dan il-post bħala wirt tal-umanità. Hemm ħafna x’wieħed jara fil-belt, il-katidral fuq stil Romanesk u l-knejjes ta’ San Ġwann Battista, u dik maestuża ta’ San Franġisk ta’ Assisi fost oħrajn. Fost il-bosta palazzi sbieħ tal-belt wieħed għandu jżur Palazzo Sedile u Palazzo Lanfranchi.

Matera kien il-post li fih inħadmu bosta films popolari. Insemmi biss The Gospel According to St. Matthew  ta’ Pier Paolo Pasolini, Ben Hur tal-2016 u The Pasion of the Christ ta’ Mel Gibson. Minħabba l-ambjent naturali primittiv li għadu kkonservat f’dawn l-inħawi, bosta diretturi tal-film jippreferu dan il-post meta jkunu ser jaħdmu xi xeni antiki, l-aktar fil-films bibliċi. Mhux films bibliċi biss inħadmu f’Matera imma bosta oħrajn ukoll.

Biex tasal

Billi l-Basilicata tmiss ma’ Campania u mal-Puglia wieħed jista’ jasal għaliha kemm mill-ajruport ta’ Bari kif ukoll minn dak ta’ Napli. Jekk wieħed minn Ruma jkun irid jinżel Matera jew Potenza bil-ferrovija jrid ilesti ruħu għal vjagg ta’ bejn sitta u di’sa sigħat u jkollu jbiddel xi erba’ ferroviji. Tabilħaqq li s-servizz tal-ferrovija f’din il-parti tal-Italja mhux effiċjenti daqs in-naħa ta’ fuq tal-pajjiż, imma wieħed jista’ jinqeda bih faċilment.

Illum rajna ftit reġjun Taljan li ftit nafu dwaru imma li fih ħafna x’wieħed jara.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' Lulju 2021

Isqof

 

Bħal kull għaqda jew istituzzjoni li teżisti, il-Knisja għandha wkoll il-ġerarkija tagħha. Bħalma d-dinja hija maqsuma f’pajjiżi, hekk ukoll il-knisja hija maqsuma f’partijiet jew nistgħu nsejħulhom żoni. Kull żona, li tissejjaħ Djoċesi, tkun immexxija minn isqof. Illum nixtieq ngħidilkom xi ħwejjeġ interessanti marbutin mal-isqof.

L-isqof huwa r-responsabbli jew kif spiss jissejjaħ “ir-ragħaj” ta’ djoċesi f’xi Knejjes Kristjani bħalma huma l-Knisja Kattolika, dik Ortodossa kif ukoll dik Anglikana. Fil-Knejjes kollha li jemmnu fl-episkopat storiku, l-isqof huwa meqjus bħala s-suċċessur tal-appostli. Minkejja li aħna l-Maltin insejħulu “Isqof”, għal dak kollu marbut miegħu nużaw il-kelma li għandha għeruq Griegi. Aħna ngħidu “Episkopat” għaż-żmien li jdum imexxi l-isqof. Pereżempju ngħidu: Dan il-Millenju Malta diġà rat l-Episkopat ta’ Ġużeppi Mecieca, Pawlu Cremona u Charles Scicluna. Nistgħu wkoll nirreferu għall-palazz tal-isqof bħala l-Palazz Episkopali. Il-kelma ġejja mill-Grieg επίσκοπος (epìscopos), li tfisser “dak li jħares”, “sorveljant”. Fil-Greċja tal-qedem dan it-terminu kien użat biex jindika kap ta’ skola filosofika jew direttur ta’ akkademja, peress li dawn ħafna drabi kellhom funzjoniji ta’ sorveljanza.

Suċċessjoni Appostolika

Aħna ngħidu li l-isqof huwa suċċessur tal-appostli jew inkella li għandu s-suċċessjoni appostolika. Imma xi jfisser sewwa dan il-kliem?

Kull isqof biex ikun ikkonsagrat irid ikun “midluk” isqof minn tliet isqfijiet oħra, wieħed prinċipali u tnejn oħra assistenti. Din ir-regola ma tgħoddx kemm-il darba isqof ikun ikkonsagrat mill-Papa. F’dan il-każ ma jkunx hemm il-ħtieġa li jkunu tliet isqfijiet imma l-Papa jista’ jikkonsagra isqof waħdu. Issa dawn l-isqfijiet li jkunu qed jikkonsagraw isqof ġdid, kienu xi darba huma wkoll ikkonsagratri minn isqfijiet oħra li dawn ukoll kienu kkonsagrarti minn oħrajn. Wieħed wara l-ieħor dawn l-isfijiet jibqgħu sejrin sa żmien l-appostli, isqof jikkonsagra lil ieħor. Din hija li tfisser is-suċċessjoni appostolika, li l-konsagrazzjoni ta’ dan l-isqof hija ħolqa f’katina li bdiet mill-appostli u baqħet ma nqatgħet qatt.

L-isqfijiet ta’ Malta

La qed isemmu s-suċċesjoni appostolika tajjeb naraw ftit l-isqfijiet ta’ pajjiżna minn min kienu kkonsagrati. Ser insemmu biss il-konsagrant prinċipali (tinsewx li għidna li jridu jkunu tlieta, wieħed prinċipali u żewġ assistenti)

Mons. Charles Scicluna kien ikkonsagrat isqof minn Monsinjur Pawlu Cremona u dan minn Monsinjur Ġużeppi Mercieca. Il-konsagratur prinċipali ta’ Mons. Mercieca kien l-Arċisqof Mikiel Gonzi u dan kien ikkonsagrah l-Arċisqof Mauro Caruana li kien ikkonsagrat mill-Kardinal Rafael Merry del Val. Il-katina tibqa’ sejra sal-appostli imma nieqfu hawn. Tajjeb ngħidu wkoll li Monsinjur Scicluna kien l-isqof prinċipali fil-konsagrazzjoni ta’ Mons. Joseph Galea Curmi, mela fil-katina, wara Mons Scicluna nsibu lil Mons Galea Curmi.

Mons. Anton Teuma kien ikkonsagrat mill-Kardinal Mario Grech u dan kien midluk isqof minn Mons Nikol Cauchi. Lil Cauchi kien nikkonsagrah l-Arċisqof Amerikan Mons. Martin John O'Connor.

Maltin

Minkejja li f’Malta għandna żewġ djoċesijiet, bosta Maltin oħra qed iservu ta’ isqfijiet lil hinn minn xtutna. Nibda billi nsemmi l-Isqof Mons Ġorġ Frendo. Dan kien ikkonsagrat isqof minn Mons Rrok Kola Mirdita ta’ Tirana l-Albanija li kien midluk isqof mill-Papa qaddis, Ġwanni Pawlu II. Mons. Antoine Camilleri u Mons Alfred Xuereb kienu ordnati isqfijiet minn Papa Franġisku. Ma’ dawn hemm lista oħra ta’ Maltin li qed iservu bħala isqfijiet madwar id-dinja, biex ngħidu d-dritt; fil-ħames kontinenti, bħall-Isqfijiet Cefai fil-Perù, Alessandro fil-Kenja, Bonello fil-Ħonduras, Bugeja fil-Libja, Costa fil-Brażil, Zammit f’Ġibiltà, Baldacchini fl-Istati Uniti, Spiteri fil-Libanu u Gauci l-Awstralja. Ma’ dawn hemm l-Isqof Darmanin li huwa rtitat.  

Mhux isem wieħed

Minkejja li s-sagrament tal-Ordni Sagri huwa wieħed li jinqasam fi tlieta, Djakonat, Presbiterat u Episkopat, mhux l-isqfijiet kollha jissejjħu l-istess. F’ċerti djoċesijiet antiki u ta’ ċerta importanza nsibu lil dak li jissejjaħ Patrijarka. Insibu l-Patrijarki tal-Orjent, bħal ta’ Ġerusalemm, kif ukoll dawk tal-Oċċident bħal dak ta’ Venezja jew ta’ Milan. Imbagħad insibu l-Arċisqof u fost dawn insibu l-Arċisqof Metropolita. Il-mexxej tad-djoċesi ta’ Malta huwa Arċisqof Metropolita. Metropoliota huwa l-isqof li jieħu ħsieb provinċja ekkleżjastika. Arċisqof Metropolita minbarra li jkollu s-setgħa fuq id-djoċesi tiegħu, li tissejjaħ Arċidjoċesi, jkollu wkoll sa ċertu punt taħt il-ħarsien tiegħu id-djoċesijiet l-oħra tal-provinċja. Arċisqof aktarx ikun il-mexxej ta’ djoċesi li jkollha ċertu prestiġju. Djoċesi li taqa’ taħt arċidjoċesi tissejjaħ djoċesi suffreġġjanti.

Isqof Ko-adjutur huwa isqof awżiljari fi djoċesi bi dritt li jieħu post l-isqof ladarba dan iwarrab jew imut. Mhux kull isqof awżiljarju huwa Ko-adjutur. Isqof titulari huwa dak li jingħata titlu ta’ mexxej ta’ djoċesi li tkun spiċċat imma nżamm it-titlu tagħha.  Pereżempju l-Isqof Awżiljaru ta’ Malta, Mons. Galea Curmi huwa Isqof Titulari ta’ Cebarades, djoċesi li llum ma għadiex teżisti li kienet testendi mit-Tuneżija sax-xatt tal-Libja.

Ilum tajna ħarsa ħafifa dwar persuna li minkejja li nisimgħu dwarha spiss, jew narawha sikwiet, ftit li xejn inkunu nafu dwar ir-rwol tagħha.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Lulju 2021 

Fejn għex Ulisse

 

Meta kont għadni nistudja Bologna kelli professur magħruf li tant kien iħobb lil Malta u aktar u aktar lil Għawdex. Kont naħseb li huwa kien żar pajjiżna kemm-il darba għax kien isemmi bosta ħwejjeġ jew poĊtijiet li jew tkun qrajt sewwa dwarhom jew tkun żorthom tal-anqas darba f’ħajtek. Darba staqsejtu kemm-il darba kIEn żar pajjiżna u stagħġibt meta qalli li qatt ma kien ġie Malta għax huwa jibża’ jirkeb ajruplan u biex jasal bil-baħar irid ħafna ħin biex minn Bologna jinżel sa Napli u mbagħad jaqbad vapur minn hemm jew jibqa’ nieżel sa Sqallija u jasal bil-baħar minn hemmhekk.

Issa nistqarr magħkom li tħawwadt. Kif jista’ jkun li bniedem qatt ma jkun żar pajjiż u jkun jafu daqstant sewwa? Staqsejtu biex naqta’ din il-kurżità. Qalli li huwa jħobb ħafna lil Malta u aktar u aktar lil Għawdex għax hemm għex Ulisse għal snin sħaħ. Dan il-professur, għani fl-għerf u maħbub tal-kultura, sar jaf pajjiżna għax jissemma fil-mitoloġija Griega. Kollu ta’ xejn li stedintu fuq li stedintu biex jiġi jara lil dan il-pajjiż li tant kien jaf dwaru, il-biża’ mill-ajrupalani ċaħditlu din l-opportunità. Fakkarni fi kliem wieħed xiħ li fi tfuliti ġieli smajtu jgħid li l-ajru għall-għasafar u l-baħar għall-ħut.

Min kien Ulisse?

Nistħajjel li hawn minnkom li jafu min kien Ulisse iżda jista’ jagħti l-każ li jkun hawn min mhux daqstant midħla tal-istorja u l-mitoloġija l-aktar dik Griega, allura ngħid xi ħaġa fuq fuq dwaru.

Ulisse jew l-isem tiegħu propju, Odissew ġej mill-Grieg tal-qedem: Ὀδυσσεύς [odysse͜ús]. Dan huwa karattru ċentrali fil-mitoloġija Griega. Imwieled fil-gżira Griega ta’ Itaka, imsejħa wkoll l-art tax-xemx, kien iben Laertes, wieħed mill-eroj Akei deskritti u rrakkontati minn Omeru fl-Iljada u fl-Odissea, ix-xogħol letterarju li għandu bħala l-protagonist lil Ulisse jew Odissew u li jieħu ismu minnu.

Ulisse għex għal għadd ta’ snin ġewwa l-għar ta’ Calipso. Skont l-istorja ta’ Omeru, l-awtur tal-Odissea,  Calipso kienet it-tifla ta’ Atlas u għexet fil-gżira ta’ Oġiġja. Calipso kienet mara sabiħa u immortali li ġiet ikkastigata mill-allat. Hija ġiet sfurzata tibqa’ tgħix fuq il-gżira ta’ Oġiġja, fejn kienu jintbagħtulha rġiel sbieħ li wara li kienet issir tħobbhom kienu jitilqulha.

Darba waħda Ulisse, wara li ħarab minn Karibdi, monstru tal-baħar tal-mitoloġija Griega, niżel fuq il-gżira ta’ Oġiġja u ltaqa’ ma’ Calipso u ħabbha mill-ewwel. Fl-Odissea nsibu li Calipso ħabbitu u żammitu magħha, skont Omeru, għal seba’ snin iżda skont Pseudo-Apollodorus ħames  snin u skont Hyginus sena waħda biss. Calipso offriet lil Ulisse l-immortalità iżda dan l-eroj baqa’ jirrifjutaha. Ulisse kellu fil-fond ta’ qalbu x-xewqa li jirritorna f’Itaka, u ma ħalliex lilu nnifsu jiġi sedott minn din il-mara sabiħa.

Għawdex

Bosta jaħsbu li l-gżira Oġiġja ma hija mkien għajr il-gżira ta’ Għawdex. Ovvjament, il-kitba ta’ Omeru hija mitoloġija u mhux storika, imma poġġiet li din in-nitfa ta’ gżira Maltija fuq il-kotba tal-mitoloġija Griega.

Jekk wieħed joqgħod jaħseb ftit dlonk jinduna kemm din l-istorja miktuba minn Omeru u min jaf minn kemm il-fomm kienet irrakkuntata, ħalliet xi ftit tal-influwenza fuq Għawdex. Bosta huma l-ismijiet ta’ postijiet jew stabbilimenti kif ukoll xi prodotti artiġjanali li ħadu isimhom minn xi parti tar-rakkont tal-kitba tal-Odissea. Dan il-fatt ipoġġi wkoll piż fuq kull min hu nkarigat miż-żamma ta’ pajjiżna.

Fil-ġejjieni

Jekk il-professur Taljan li semmejt fil-bidu ta’ dan l-artiklu kien jibża’ jsiefer, mhux bħalu huma bosta oħrajn. Għalhekk tajjeb li pajjiżna jieħu vantaġġ mill-fatt li Għawdex huwa l-post fejn kienet mibgħuta Calipso u fejn inżamm Ulisse. Żgur li bosta turisti jkunu interessati jżuru l-postijiet fejn il-mitoloġija Griega tal-qedem poġġiet lil dawn il-personaġġi. Pajjiżna għandu jisfrutta dan il-fatt u joffri l-possibilità ta’ żjajjar gwidati fuq il-passi ta’ Calipso u Ulisse.

Biss jekk irridu nisfruttaw dan il-ġid aktarx moħbi, ma nistgħux nibqgħu nħallu lil Għawdex jitlef il-karatteristiċi uniċi li għandu. Diġà tellifnieh ħafna, irridu nibżgħu għal dak li fadallu. Spiċċa ż-żmien li titla’ Għawdex u ssib ħajja differenti minn dik ta’ Malta. Qed jintemmu l-irħula segragati, maqtugħin għalihom b’għadd ta’ raba’ li joffri minn kull ġid tad-dinja agrarja. L-istorbju wkoll sar jiksi lil din il-gżira sbejħa, strobju ta’ karozzi, ta’ daqq u ta’ ma nafx xiex aktar. Ma nistenniex li Għawdex jibqa’ kif kien ħamsin jew sittin sena ilu, imma hemm bżonn daqstant bini? Mhux sewwa kieku kellu jieqaf il-progress fil-gżira Għawdxija, wara kollox ma għadniex fi żmien Calipso u Ulisse, imma lanqas huwa sew li ma jkun hemm l-ebda differenza bejn Malta u Għawdex.

Jekk Malta u Għawdex ikunu l-istess, konkos, bini għoli, storbju u l-kumplament, xi jmur jagħmel dak li jkun fil-gżira tat-tliet għoljiet? Jekk l-id tal-progress tibqa’ teqred, fejn se nsibu fejn kien jgħix Ulisse?

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Lulju 2021

Vjolenza fl-Isports

Issa li l-partiti tal-kampjonat tal-EUFA Euro 2020, riesaq lejn it-tmiem tiegħu, ġie f’moħħi l-ħsieb ta’ kemm l-isports kollu huwa maħluq biex dak li jkun jehda bih imma kemm ġieli kien okkażjoni ta’ ġlied.

Sfortunatament il-vjolenza hija fenomenu mifrux f’kull attività sportiva, u mhux biss illum, iżda wkoll fl-imgħoddi. Diġà fil-Greċja tal-qedem, li hija l-oriġini tal-istorja sportiva Ewropea tagħna, l-atti ta’ vjolenza kienu dejjem preżenti, speċjalment fl-isports bħall-lotta u agħar minn dan kienu dawk it-taqbidiet li fihom biex wieħed jirbaħ kien meħtieġ li jinqatel l-avversarju. Fl-isport fejn ma kienx neċessarju li jinqatel l-għadu bħalma huwa l-ġiri, qbiż fit-tul u logħob atletiku ieħor mhux meqjusa vjoleni, ħafna drabi kien jiġri li l-ġurijna (judges) kienu jinxtraw u ġieli ġew mhedda, sabiex tkun garantita r-rebħa. Għalhekk b’dan il-qerq jew brikkunati nistgħu ngħidu li minn dejjem kien hemm vjolenza, tilwim, ġlied u wara rikonċiljazzjoni bejn l-atleti.

Problema soċjali serja 

Fl-isport tal-lum, il-vjolenza tidher ukoll fost il-partitarji, li jitfgħu bombi tad-duħħan, murtaletti jew oġġetti perikolużi oħra fuq l-avversarji jew fil-grawnd. Dawn l-attitudnijiet vjolenti jseħħu fl-isports kollha, speċjalment f’logħbiet importanti u bejn timijiet b’saħħithom ħafna u magħrufa. Meta nara ġesti vjolenti fuq it-televiżjoni jiddispjaċini ħafna u tmut fija x-xewqa li nsegwi l-isport. L-atturi tal-vjolenza mhumiex biss il-partitarji iżda xi drabi wkoll l-isportivi nfushom. Ġieli jiġri li ma jaċċettawx id-deċiżjonijiet tar-referee u dan kultant jikkawża ġlied fil-grawnd. Jista’ jiġri li t-tilwima tkun frott ta’ drogi illegali li jintużaw biex itejbu l-prestazzjoni iżda min-naħa tagħhom jikkawżaw reazzjonijiet mhux mixtieqa.

Irridu ngħidu wkoll li llum l-isport huwa marbut sew mal-potenzjal ekonomiku. Il-plejer b’saħħtu huwa oġġett ta’ negozju għat-tim u għalhekk jista’ jkun soġġett għal trattamenti illegali u perikolużi għas-saħħa. Meta jiġri hekk ikun intilef kull sens sportiv.

Il-vjolenza fil-futbol 

L-isport huwa importanti ħafna biex isaħħaħ il-ġisem, għall-gost, imma fuq kollox biex titgħallem ħafna regoli ta’ koeżistenza ċivili. Mhux kulħadd jifhem li tistax tirbaħ dejjem; l-isport ifisser ukoll li tkun taf titlef, li taċċetta l-limiti tagħha l-bnedmin.

Huwa importanti ħafna li t-tfal li jilagħbu b'mod san, nadif, jiġifieri jieħdu gost billi jitgħallmu jirrispettaw lill-oħrajn u jobdu r-regoli li l-logħba timponi. Huwa għalhekk li huwa essenzjali għalihom li jkollhom eżempji pożittivi kemm mill-plejers, li għandhom jerġgħu jiskopru x-xewqa li jilagħbu waqt li jirrispettaw lilhom infushom, kif ukoll minn xi partitarji li jridu jitgħallmu mill-ġdid u jżommu f’moħħho  li wara kollox ...  din hija biss logħba.

L-istrateġiji biex tiġi limitata l-vjolenza fl-isport ilhom maħsuba għal żmien twil. Inħolqu liġijiet li jipprovdu l-kontroll ta’ nies li jidħlu fi grawnds, sanzjonijiet ekonomiċi għal dawk li għandhom fuqhom oġġetti perikolużi, u saħansitra projbizzjoni ta’ xi persuni milli jidħlu fil-grawnd biex jaraw il-partita.

Ultras

L-Ultras huma tip ta’ partitarji tal-futbol ta’ xi għaqda jew klabb li huma magħrufa għall-appoġġ fanatiku tagħhom. It-terminu oriġina fl-Italja iżda jintuża mad-dinja kollha biex jiddeskrivi lil dawk li jappoġġjaw tim partikolari tal-futbol u li jkunu organizzati b’mod predominanti. It-tendenza fl-imġieba ta’ gruppi ultras tinkludi l-użu ta’ murtali jew bombi oħra, appoġġ vokali, għajjat u kant fi gruppi kbar u l-wiri ta’ strixxuni fi grawnds tal-futbol, ​​li kollha huma mfassla biex joħolqu atmosfera li tħeġġeġ lit-tim tagħhom stess u biex jintimida lill-avversarji; kemm plejers kif ukoll partitarji.

L-azzjonijiet tal-gruppi ultras huma xi kultant estremi u jistgħu jkunu influwenzati minn ideoloġiji politiċi bħall-konservattiżmu jew ir-razziżmu. F’xi każijiet dan il-fanatiżmu jmur sal-punt fejn għal xi wħud l-appoġġ passjonat u leali tat-tim isir sekondarju għall-ideoloġija teoretika tal-fenomenu ultras. K’każi bħal dawn wieħed bla ma jrid jistaqsi kemm tabilħaqq din l-attitudni tixraq li titħallat mal-isports?

Hooligans

Filwaqt li l-gruppi tal-ultras jistgħu jsiru vjolenti, tajjeb ngħidu wkoll li l-maġġoranza tal-logħbiet li jattendu għalihom l-ultras jintemmu mingħajr inċidenti vjolenti. B’differenza għall-agir tal-hooligans, li l-għan ewlieni tagħhom huwa li jiġġieldu ma’ hooligans ta’  klabbs oħra. Bil-kontra tal-ultras li l-għan ewlieni tagħhom ġeneralment huwa li jappoġġjaw lit-tim tagħhom stess. Xi hooligans jippruvaw ikunu diskreti meta jivvjaġġaw; is-soltu ma jilbsux flokkijiet tat-tim sabiex ma jinqabdux u jitwaqqfu mill-pulizija. L-ultras għandhom it-tendenza li jkunu iktar evidenti meta jivvjaġġaw lejn il-grawnd u lura d-dar kemm-il darba it-tim tagħhom joħroġ rebbieħ. Dawn tarahom b’xalel, bnadar u l-flokkijiet tal-klabb tagħhom waqt li jaslu fil-grawnd bil-mijiet. Din il-ħaġa tippermetti lill-pulizija żżomm għajnejha miftuħa fuq il-movimenti tagħhom. Il-hooligan aktarx ikun aktar diskret, ma jinġabarx ma’ gruppi kbar ħafna imma r-riżultat aħħari jkun differenti minn dak tal-ultras.

Kemm hi ħaġa ta’ dwejjaq li fi sport li suppost qiegħed hemm għall-mistireħ u l-mogħdija taż-żmien ikun hemm atti ta’ vjolenza!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 3 ta' Lulju 2021

  

George Orwell

 

Spiss nara ċerta ħwejjeġ jiġru, spiss nisma’ stejjer ta’ inġustizzja jew kultant forsi nirċievi jiena atti ta’ inġustizzja u dlonk tiġi f’moħħi frażi qasira mill-ktieb ta’ George Orwell “Animal Farm”. F’dan il-ktieb, li huwa wkoll maqlub bil-Malti minn Ġorġ Borg u jġib l-isem “Ir-Razzett tal-Bhejjem” (li sfotunatament f’edizzjoni aktar riċenti sar jismu: “Il-farm tal-annimali”), fost bosta battuti oħra li jolqtu lil dak li jkun fil-laħam il-ħaj hemm il-kmandament: “L-annimali kollha huma ndaqs” liema kmandament biż-żmien żdied miegħu il-kliem: “imma ċerta annimali huma ndaqs aktar!”  Ċertament lill-Orwell kienet l-inġustizzja li kien jara sseħħ quddiem għajnejh li waslitu biex jikteb dan ir-rumanz li b’mod metaforiku fisser dak li jseħħ madwar id-dinja, fil-politika u f’kull post li hemm xi forma ta’ tmexxija, fejn kollox jibda sewwa u sabiħ imma ma jdumx wisq ma l-ħolm u s-sabiħ imwiegħed jintemm fix-xejn. L-awtur ta’ dan ir-rumanz soċjali jgħid li l-ħnieżer, li fir-rumanz kienu saru l-mexxejja tar-razzett u tal-bhejjem kollha, tant tħalltu mal-bnedmin, wara li kienu keċċewhom mir-razzett li kien iġib l-isem “Manor”, li bilkemm wieħed kien jagħraf liema kienu l-ħnieżer u liema kienu l-bnedmin għaliex kollha kienu jixorbu l-wiski u jiġu jaqgħu u jqumu minn dawk li hemm taħthom.

Stejjer bħal din smajniehom kemm-il darba. L-istorja tal-bniedem mhux nieqsa minn atti fejn ta’ fuq jikkalpesta lil dak ta’ taħtu, fejn reġim tela’ fil-poter bl-aktar mod demokratiku u spiċċa f’reġim totalitarju. Imma ejjew naraw xi ħaġa dwar l-awtur ta’ dan il-ktieb.

Eric Arthur Blair 

Jekk insemmu dan l-isem forsi ftit ikunu dawk li jafu min hu. Dan ma huwa ħadd għajr George Orwell. Goerge Orwell huwa l-isem li bih kien jippubblika il-kitbiet tiegħu dak li fil-verità kien jismu Eric Arthur Blair.

Orwell twieled f’Motihari, Bihar, l-Indja, fil-25 ta’ Ġunju, 1903 minn familja ta’ dixxendenza Skoċċiża, li tappartjeni għall-klassi medja, jew aħjar kif kienet tissejjaħ lower-upper-middle class. Irridu nżommu ġewwa moħħna d-diversi kasti u klassijiet li kienu u għadhom jeżistu fl-Indja. Ma ninsewx ukoll li fiż-żmien li qed insemmu, l-Indja kienet għadha taħt l-Imperu Brittaniku.  Missier Orwell kien ta’ oriġini Anglo-Indjani u kien uffiċjal tal-amministrazzjoni Ingliża fl-Indja. Fl-1904 ċ-ċkejken Orwell ma’ ommu Ida fir-Renju Unit. Miegħu marru wkoll iż-żewġ ħutu bniet,  Marjorie Frances u Avril Nora. Mal-wasla tagħhom fl-Ingilterra kienu joqogħdu f’Henley-on-Thames, Oxfordshire, fejn aktar il quddiem it-tfajjel daħal jistudja  fil-kulleġġ San Ċiprijanu ta’ Eastbourne. Huwa telaq minn dak il-kulleġġ Kattoliku b’kumpless qawwi ta’ inferjorità  minħabba l-umiljazzjonijiet u s-snobbiżmu li sofra matul is-snin minn sħabu l-istudenti. Huwa tilef ukoll il-fidi u kif ikkonferma aktar il quddiem huwa spiċċa ateu minkejja li studja fi skola tal-Knisja! Huwa jirrakkonta fit-tul dak li għadda minnu fl-awtobijografija tiegħu li ġġib l-isem “Such, Such Were the Joys” li huwa ppubblika fl-1947.

Kittieb

Eric, jew aħjar George Orwell għadda xi żmien jgħix f’Pariġi. Huwa ppubblika l-ewwel artiklu tiegħu b’suċċess fil-ġurnal Le Monde fl-1928. Is-sena ta’ wara huwa mar joqgħod Southwold, Suffolk fejn beda jaħdem bħala reviżur għall-ġurnali Adelphy u n-New Statesman and Nation. F’April tas-sena 1932 mar joqgħod Middlesex, fejn beda jaħdem bħala għalliem fl-iskejjel elementari privati, xogħol li mbagħad kellu jabbanduna minħabba problemi ta’ saħħa. F’Marzu tas-sena ta’ wara, huwa ppubblika “The Clergyman’s Daughter”. F’dan ir-rumanz Orwell ilaqqa’ lill-qarrej ma’ Dorothy, bint saċerdot Anglikan, li kienet taħdem daqs kelb biex taqla x’tiekol. Wara Orwell beda jaħdem part-time f’ħanut tal-kotba u kif ukoll kritiku ġdid għan-New English Weekly.

1984

Żgur li ma tistax isemmi lil George Orwell u tħalli barra r-rumaz tiegħu “Nineteen Eighty-Four”. F’dan il-ktieb, tas-sena 1949 l-awtur jgħid li fl-1984 id-Dinja hija maqsuma fi tliet poteri totalitarji kbar: l-Oċeanja, l-Ewrasja u l-Estasja, li jinsabu fi gwerra dejjiema bejniethom, gwerra li l-għan ewlieni tagħha huwa li żżomm kontroll totali fuq is-soċjetà fejn il-poter huwa f’idejn persuna waħda, jew aħajr f’idejn partit wieħed. Hawn Orwell jgħid li: “L-Ortodossija tikkonsisti f’li ma taħsibx - li ma jkollokx bżonn taħseb.” L-Ortodossija hija l-konformità, l-aċċettazzjoni mal-prinċipji ta’ reliġjon jew ta’ sistema politika, li d-duttrina tagħha hija aċċettata b’mod sħiħ u mingħajr riservi, bla ebda mistoqsija. L-ortodossija f’dan il-kuntest tfisser li tħalli moħħok jiġi kkontrollat, immanipulat u mmexxi minn ħaddieħor, minn dak li huwa fuqek u inti tkun sempliċiment pupu li la toġġezzjona, la tistaqsi u lanqas tipprova taħseb. L-ortodossija hawn hija l-kuntrarju tal-eterodossija. Jekk noqgħodu naħsbu ftit, anzi ftit ħafna, dlonk nindunaw li din hija storja attwalissima fejn bosta jħallu moħħhom jiġi mmexxi minn ħaddieħor għax ikun eħfef hekk. Ta’ min jgħid li dan il-ktieb huwa meqjus fost l-aqwa għoxrin ktieb li qatt inkitbu madwar id-dinja kollha.

Orwell miet f’Londra fil-21 ta’ Jannar, 1950 fl-għmor ta’ 46 sena, biss kitbietu ma jmutu qatt, anzi aktar ma jgħaddi żmien aktar jieħdu l-ħajja.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon, 26 ta' Ġunju 2021