Oktoberfest

Wieħed mill-akbar avvenimenti magħrufin mal-erbat irjieħ tad-dinja li jsiru fil-Ġermanja huwa l-festival tal-birra magħruf bħala l-Oktoberfest. Bosta huma dawk li minħabba l-isem jiftixklu u jaħsbu li dan il-festival issir fix-xahar ta’ Ottubru, imma fil-verità dan issir fix-xahar ta’ qabel u billi huwa festival mifrux fuq numru ta’ ġranet jintemm fl-ewwel jiem ta’ Ottubru. Dan il-festival isir fil-belt sabiħa ta’ Munich ta’ kull sena, iżda dawn l-aħħar sentejn kellu jitħassar minħabba l-pandemija tal-Covid 19, wara kollox bħalma tħassru eluf ta’ avvenimenti oħra madwar id-dinja. Biss din is-sena ser jerġa’ jsir.

Fid-29 ta’ April li għadda s-sindku ta’ Munich, Dieter Reiter, f’konferenza stampa ħabbar li wara waqfa ta’ sentejn din is-sena l-Oktoberfest ser issir bejn is-17 ta’ Settembru u t-3 ta’ Ottubru. Ma jistax jonqos li din l-aħbar intlaqgħet b’ferħ kbir għax għall-Ġermaniżi il-birra hija element importanti fil-ħajja tagħhom daqs il-ħobż.

Frak ta’ storja

Tajjeb naraw ftit kif beda dan il-festival tant magħruf.

Ir-Re Ludwig

Il-Prinċep Ludwig, li aktar tard sar ir-Re Ludwig l-ewwel tal-Bavarja, iżżewweġ lil Tereża ta’ Sassonja fit-12 ta’ Ottubru 1810. Il-poplu ta’ Munich, il-belt kapitali u l-akbar belt tal-Bavarja, kien mistieden għall-festeġġjamenti kbar li kienu saru f’din l-okkażjoni rjali. Il-festi kienu saru barra l-belt f’medda ta’ art li semmiet Theresienwiese, li tfisser il-medda ta’ Tereża, bħala unur lill-prinċipessa li saret mart il-prinċep Bavarjan. Illum din il-medda art għadha jisimha hekk biss il-poplu aktarx isejjaħilha biss wiese – il-wesgħa. Kienu saru festi kbar li fost attivitajiet oħra kienu jinkludu t-tiġrijiet taż-żwiemel. Jingħad li qabel bdew it-tiġrijiet il-prinċep u l-prinċipessa offrew il-birra lil dawk kollha preżenti li jingħad li kienu jlaħħqu mal-erbgħin elf ruħ. Din l-attività niżlet tajjeb mal-poplu u bdiet issir kull sena iżda fl-1813 kellha titħassar minħabba li l-Bavarja kienet involuta fil-Gwerer Napoleoniċi. Dan il-festival kiber minn sena għal sena mill-1814 'il quddiem. Dan il-festival baqa’ jsir kull sena bl-eċċezzjoni ta’ xi snin bħalma ngħidu aħna waqt iż-żewġ epidemiji tal-kolera fl-1854 u l-1873 u fl-1866 u fl-fl-1870 minħabba l-Gwerra Awstro-Prussja u l-gwerra Franko-Prussjana rispettivament.

Lejn l-aħħar tas-seklu 19, l-Oktoberfest żviluppa dejjem aktar bħala festival folkloristiku u sar magħruf mad-dinja kollha. Ġie mtawwal iż-żmien tiegħu u d-data ta’ meta jsir ġiet miġjuba 'l quddiem għall-aħħar jiem ta' Settembru, li ġeneralment ikunu sbieħ u sħan mhux bħal dawk ta’ Ottubru. Illum l-Oktoberfest jintemm fl-ewwel tmiem il-ġimgħa ta’ Ottubru.

Matul it- Tieni Gwerra Dinjija, mill-1939 sal-1945 ma sar l-ebda festival. Fil- perjodu ta’ wara l-gwerra mill -1946 sal-1948 kien hemm “festival tal-ħarifa” minflok l-Oktoberfest imma f'Settembru 1949 saret l-ewwel edizzjoni tal-Oktoberfest wara l-gwerra.

L-Oktoberfest illum

L-Oktoberfest ġibed lejn il-Bavarja miljuni ta’ viżitaturi kull sena matul l-aħħar deċennji. Ovvjament mhux fis-sentejn li għaddew! Bosta turisti jiġu minn barra l-Ġermanja biex jieħdu sehem f’dan il-festival. Dawn ikunu prinċipalment mill-Italja, l-Istati Uniti, il-Ġappun u l-Awstralja. Hemm bosta li jilbsu l-ilbies tradizzjonali Bavarjan meta jattendu għal dan il-festival u din il-ħaġa tkompli ssebbaħ l-ambjent tal-festa.

Fuq kollox dan huwa festival tal-birra, għad li ssib ukoll ikel u logħob. Il- konsum eċċessiv ta’ alkoħol minn xi wħud mill-viżitaturi ilu kwistjoni taħraq għal żmien twil. Biex forsi tittaffa xi ftit din il-problema, il-bireriji li jkollhom it-tined tagħhom armati fil-festival idoqqu biss mużika tradizzjonali sas-sitta ta’ filgħaxija u  jillimitaw il-volum tal-mużika tagħhom. Dan isir biex l-Oktoberfest jinżamm attraenti għall-familji u l-viżitaturi anzjani. Wara s-sitta jindaqqu wkoll diski moderni u mużika pop.

Il-maggijiet li fihom tisserva l-birra huma wkoll attrazzjoni oħra. Kien hemm żmien li kienu jkunu taċ-ċaqquf imma llum saru aktar komuni dawk tal-ħġieġ. Dawn huma wkoll imfittxijin minn kollezzjonisti madwar id-dinja.

Attrazzjoni tal-massa

Dan il-festival jiġbed lejh mases kbar ta’ nies. Il-bireriji li jieħdu sehem huma kollha lokali u huma sitta biss. Dawn jarmaw tined kbar tal-injam biex iservu lill-pubbliku li jattendi. Insibu 38 tinda enormi u 127 restaurant b’ total ta’ madwar 117,000 siġġu. Minħabba l-kobor ta’ dan il-festival bdiet tintuża wesgħa oħra bl-isem ta’ Oidn Wiesn li tinsab ħdejn Theresienwiese. F’din il-wesgħa nsibu madwar 12,500 siġġu ieħor għal dawk li jmorru hemm jieklu u jixorbu.

In-numru medju annwali ta ‘viżitaturi huwa ftit aktar minn sitt miljuni. L-aħħar li sar, fl-2019, in-numru kien ta’ 6.3 miljun. L-Oktoberfest tal-1985 kiser kull rekord ta’ viżitaturi preċedenti b’7.1 miljun viżitatur. Issa naraw dini s-sena! Madwar 12,000 persuna jaħdmu f’ dan il-festival kull sena, li 1,600 minnhom huma wejters. Fl-2019, inbiegħu 7.3 miljun litru birra.

Madwar id-dinja llum isiru festivals simili anke fl-istess jiem, biss xejn u ħadd ma jħabbatha mal-Oktoberfest li jsir Munich li wara kollox huwa l-oroġinali.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' Settembru 2022

Sliem u tifkiriet

Dan l-aħħar kont mistieden minn kappillan Taljan, ħabib antik tiegħi, biex immur fil-parroċċa tiegħu u mmexxilu l-festa li r-raħal li tieghu huwa kappillan jagħmel lil Sant Antnin u lil Santa Luċija. Ilni midħla ta’ dan ir-raħal mitluf qalb il-muntanji u li jagħmel parti mill-provinċja ta’ Avellino aktar minn disa’ snin u għalhekk nista’ngħid li sirt naf mhux biss il-ftit toroq li jiffurmaw ir-raħal imma kważi lir-residenti kollha. Fil-fatt kont ktibt artiklu xi snin ilu dwar dan il-post.

Montefalcione

Montefalcione

Hekk jismu dan ir-raħal, Montefalcione:  l-għolja tal-minġel. Dan jinsab ftit aktar minn 500 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Minkejja li fuq livell governattiv jagħmel parti minn Avellino, bħala parroċċa tagħmel mad-djoċesi ta’ Benevento . Il-parroċċa li tmiss ma’ dan ir-raħal tagħmel mad-djoċesi ta’ Avellino.

Il-ġebla bl-10 P

Ta’ interess partikolari f’dan ir-raħal hija ġebla li nsibu ma’ waħda mid-djar. Din fiha mnaqqxa fiha disinn ta’ warda u l-ittra P għal għaxar darbiet u s-sena 1693. Jingħad li din kien għamilha l-arċipriet ta’ Montefalcione ta’dak iż-żmien, Don Carlo Paoletti, u kien wiegħed li jekk xi ħadd jirnexxilu jaqta’ xi jfissru dawk l-għaxar ittri kien ser iħallilu ġidu kollu. Kien ta tliet xhur żmien imma ħadd ma rnexxielux jaqta’ t-tifsira tagħhom. Għalhekk l-arċipriet ta t-tifsira tagħhom li n-nutar tiegħu u dawn tniżżlu fit-testment. Dawn ifissru hekk: “Prima Pensa, Poi Parla, Perché Parole Poco Pensate Portano Peso”. Bil-Malti jfissru hekk : L-ewwel aħseb imbagħad tkellem għax kliem bi ftit ħsieb iġib l-inkwiet.” Żgur li dan huwa parir għaqli li jgħodd mhux biss għal dak iż-żmien u għal dawk in-nies imma għadu relevanti llum u għalina  wkoll forsi issa aktar minn dak iż-żmien, meta qed ngħixu f dinja ta’ media soċjali fejn kulħadd sar avukat, kulħadd sar ġurnalist, kulħadd sar imħallef!

Intant daqshekk fuq Montefalcione u fuq il ġebla tal-Arċipriet. U ngħid id-dritt ma nafx min wiret lil Don Carlo imma hawn min jgħid li billi hu ma kellux qraba ħalla ġidu kollu lill-parroċċa.

Serenità

Ħaġa li tolqtok kif tasal Montefalcione fi żmien il-festa hija n-numru kbir ta’ karozzi li tara pparkjati meta tikkomparah ma’ żminijiet oħra tas-sena. Dan minħabba li bosta Montefalcionesi li kellhom iħallu raħalhom minħabba x-xogħol jew għal xi raġuni oħra, jmorru f’raħalhom fil-jiem tal-festa. Magħhom jieħdu l-familja u b'hekk l-elfejn ruħ li joqgħodu s-sena kollha hemm isiru sitta jew sebat elef. Bosta emigranti, l-aktar mill-Istati Uniti wkoll iżuru l-familja tagħhom f’dan iż-żmien biex b’ġebla waħda jolqtu żewġ għasafar, jaraw il-familjari u jgawdu l-festa ta’ Sant Antnin u Santa Luċija bl-ispettakklu kollu li jkun fiha din il-festa.

Forsi dawn imorru jfittxu s-serenità, il-paċi u l-ħajja sempliċi li ssib hemmhekk. Imorru jgħixu ftit jiem ma’ nies li għad għandhom ħajja sempliċi minkejja li jafu jimxu maż-żmien ukoll. Imorru Montefalcione għax hemm differenti mill-bel li jgħammru fiha tul is-sena kollha. Hemm jarmaw it-toroq għall-festa u ħadd ma jgorr għax ikollu arblu quddiem biebu. Hemm il-qniepen mill-kampnar tal-Knisja jsemmgħu leħinhom spiss is-sena kollha u matul il-jiem tal-festa xi ħaġa aktar, bla ma ħadd jibda xi petizzjoni biex dawn jitwaqqfu. Hemm jinħaraq il-logħob tan-nar, anzi jsir festival tal-logħob tan-nar u ħadd ma joqgħod iġib id-dinja fit-tarf minħabba l-ħsejjes. Forsi hija din is-serenità li ma ssibx f’pajjiż fejn jgħixu ħafna ‘dojoq’, is-sigrieti li l-aħħar jiem ta’ Awwissu jiġbdu tant emigranti lejn raħal twelidhom.

Tifkiriet

Ikolli nistqarr li l-jiem li għaddejt hemm ġabuli ħafna tifkiriet ta’Malta ta’ ftit aktar minn nofs seklu ilu, meta l-mara kienet tagħmel il-karriera tagħha minn ġewwa darha. Tieħu ħsieb uliedha u żewġha, issajjar, tnaddaf u tkun is-sultan ta’ darha. Ftakart meta anke aħna konna aktar qrib tal-knisja parrokkjali, meta l-kaopillan kien magħdud bħala wieħed mill-aktar persuni importanti tar-raħal. Rajt lix-xjuħ fil-misraħ, jixorbu l-kafè u jilgħabu l-karti. Kollox fakkarni f’Malta tal-imgħoddi meta l-ħajja tagħna kienet aktar sempliċi imma isbaħ. Ftakart meta l-ġirien kienu qishom familjari mhux bħal-lum bilkemm tkun taf min joqgħod ħdejk! Ma rridx inħalli barra l-ikel bnin li jafu joffru l-imwejjed ta’ dan ir-raħal ċkejken. Ħafna mill-prodotti mkabbrin fil-ġardina tad-dar stess.

Is-sliem, l-arja tal-muntanji, il-ħbiberija sinċiera li tħoss f’dawn in-nies  ġabuli tifkiriet kbar, tifkiriet ta’ ħajja li llum ma nsibuhiex aktar fostna grazzi għall-progress. Xi sliem, x’tifkiriet!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Settembru 2022

 

 

Nostalġija

 

Dan l-aħħar kont qed infittex oġġett f’armarju li ftit li xejn niftaħ, anzi nistqarr li ġieli jgħaddu snin bla ma niftħu! F’dan l-armarju kont inpoġġi xi affarijiet li ftit nuża u li llum nista’ ngħid li ma għadni nużahom qatt. Dak li sibt f’dan l-armarju ġabli nostalġija kbira u ntbaħt kemm iż-żmien qed igerbeb minn fuqi. Nistħajjilkom tgħidu… “Mela x’sab?” Ngħidilkom mhux biss dak li sibt imma wkoll il-ħsibijiet li tnisslu f’moħħi ma’ kull oġġett li ġie f’idi.

Cassettes

F’dan l-armarju sibt għadd ta’ cassettes. Nemmen li bosta żgħażagħ qatt ma użaw wieħed minnhom f’ħajjithom. Aħna mhux hekk! Għalina l-cassette kien il-mod waħdieni li nistgħu nisimgħu l-mużika li nħobbu. Niftakar nidħlu l-Belt u ngħaddu fuq il-monti u b’Lira Maltija konna nixtru cassette. Kull xahar kien joħroġ cassette bid-diski l-ġodda. Dak iż-żmien addio l-copyright! Mhux qed ngħid li kienet ħaġa sewwa, imma hekk kienet id-dinja! Għexieren ta’ cassettes, biex ma ngħidx mijiet li llum lanqas fuq xiex indoqqhom ma għandi għax l-apparat li konna nsejħu cassette player ilu li sab tmiemu u mtrema.

U la qed insemmi dan l-apparat jiġi dlonk f’moħħi dak l-apparat li kien jikkopja l-cassettes. Cassette player doppju! U ħsibt ukoll f’meta kien jitgħaqqad xi cassette! B’lapis konna nippruvaw nerġgħu ngerbu ż-żigarella tal-cassette f’postha. Jekk jirnexxielek tkun furtunat jekk le aqbad u armi kollox!

Video cassettes

Fl-armajru sibt ukoll għadd ta’ video cassettes. Billi jien dilettant tal-festi kont nirreġistra l-programmi tal-festi li kienu jixxandru fuq l-istazzjonijiet televiżivi Maltin madwar tletin sena ilu! Video cassettes, tal-festi, tal-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira u għadd ta’ videos oħra. Kont xtajt magna li tirreġistra l-videos u għalhekk meta kont insiefer kont niġbed video. F’xi okkażjoni tal-familja kont nieħu video. Meta dħalt fil-ħajja reliġjuża ħaduli video, meta lbist il-libsa Dumnikana ġibduli video, meta professajt, meta qaddist u okkażjonijiet oħra, kollha għandi video tagħhom.

Kollox spiċċa f’dan l-armarju u llum l-apparat – il-video cassette recorder, jew il-VCR tħassar u ma sewwejtux, imma l-video cassetes għadhom fl-armarju u ngħid is-sewwa ma nafx għandix narmihom jew inżommhom. Naf li ħin nara xi wieħed minnhom ma għandix. Allura x’naqbad nagħmel? Inħallihom fl-armarju?

Ġie f’moħħi kemm konna mmorru nikru videos. Niftakar meta xtajt il-VCR tiegħi mort nikri video. Niftakar sew li l-ewwel film li rajt fuqu kien Midnight Express.

Negattivi

F’borża tal-karti sibt għadd kbir ta’ negattivi tar-ritratti. X’differenza mil-lum. Kien ikollna l-magna tar-ritratti, nixtru l-film u ndaħħluh fiha. Ladarba l-film jittieħed kollu, skont kemm ikun twil, ta’ 12-il ritratt jew ta’ 24 jew ta’ 36, konna nieħduh għand tar-ritratti biex jiżviluppahulna. Immorru għar-ritratti xi jumejn jew tlieta wara.

Ftakart meta konna nsiefru – u f’żgħożiti s-safar ma kienx bħal-lum. Kienu jgħaddu s-snin bejn safra u oħra. Konna nixtru l-films għall-camera tar-ritratti biex ikollna x’niġbdu. U meta nerġgħu lura Malta jkollna seba’ mitt sena sakemm niżviluppawhom u naraw li ġew sewwa biex nerġgħu ngħixu dik il-vaganza li nkunu għadna kemm temmejna.  Illum it-teknoloġija tal-magni tar-ritratti nbidlet għal kollox. Illum kulħadd bil-mobajl li mhux biss iservik ta’ telefon imma tieħu r-ritratti bih ukoll, u ma toqgħodx tistenna li r-ritratti jiġu żviluppati imma tara r-riżutat dak il-ħin stess. X’differenza minn meta kont għadi daqsxejn ta’ żagħżugħ!

Kartolini

Sibt ukoll numru ta’ kartolini ta’ postijiet li żort. Konna nsiefru u nibgħatu kartolina d-dar! Il-kuntatt telefoniku ma kienx bħal dak tal-lum. Ma kellniex mobajl u biex inċemplu d-dar kien ikollna nsibu xi kaxxa tat-telefon u nużawha. U kien hemm fejn biex tuża t-telefon pubbliku kien irid ikollok muniti apposta, dawk li Italja kienu jsejħulhom gettone! Allura konna nibgħatu kartolini lil tal-familja u lill-ħbieb. Dawk il-kartolini li kont nibgħat id-dar żammejthom u għadhom f’dan l-armarju.        

Nostalġija

Fl-armarju sibt għadd ta’ fuljetti li kont niġbor meta nkun imsiefer. Kont inżommhom qabel, illum narmi kollox, għax kollox sar idejjaqni! Imma nistqarr magħkom li dan l-armarju ġabli nostalġija kbira. Ftakart fi żmien differenti, meta forsi l-ħajja kienet aktar sempliċi, aktar trankwilla. Ftakart fi żmien li ftit li xejn kien ikollna flus fil-but imma konna nafu niddevertu b’dak li jkollna.

Għalaqt il-bibien tal-armarju u ħallejt kollox fejn kien. Insejt x’kont qed infittex, insejt għafejn kont ftaħtu dak l-armarju. Kont ftaħtu għal xi ħaġa imma sibt ħaġa oħra, sibt nostalġija kbira għal żmien li għadda u li qatt ma jerġa’ jiġi lura.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Settembru 2022

Min m’għandux salib

 

Kultant jiġi f’moħħi xi qawl Malti u noqgħod naħseb kemm missirijiena kienu għorrief meta ħolqu dawn il-qwiel mimlijin għerf u esperjenza tal-ħajja u x’patrimonju ħallewlna. Ħasra li ħafna minn dak li għaddewlna l-antenati tagħna qiegħed jintilef u jispiċċa fix-xejn, u wisq nibża’ li għada ser ikun agħar mil-lum. Intant wieħed mill-qwiel li qaluli dan l-aħħar waqt li kont qed inkellem persuna kien dan: Min m’għandux salib għandu domna! Smajtu kemm-il darba dan il-qawl imma llum donnu weħel ġewwa moħħi u bqajt naħseb dwaru. Kif jiġrilek kultant hux?

Xi jfisser

Ma tridx tkun għaref wisq biex tifhem is-sinifikat ta’ dan il-qawl popolari. Kulħadd qiegħed fl-istess baħar, kollha ninsabu fl-istess dgħajsa u dak li jiġri lili llum għandu mnejn jiġi fuqek għada jew jekk ma jiġix dan l-inkwiet tiegħek għandek jiġik xi ħaġa tixbħu. Dan huwa qawl li minn banda jagħmillek kuraġġ u minn banda oħra jiġbidlek l-attenzjoni. X’jiġifieri? Jekk tkun għaddej minn waqtiet diffiċli u xi ħadd jgħidlek li min m’għandux salib għandu domna jkun qed jinkuraġġik biex tibqa’ miexi ’l quddiem bla ma taqta’ qalbek għax kulħadd għandu l-inkwiet tiegħu, ta’ min mod u ta’ min mod ieħor, ta’ min jidher u ta’ min ma jidhirx, imma ħadd fid-dinja ma jista’ jgħid li ma għandux xi naqra nkwiet. Mill-banda l-oħra jekk inti tkun qed titkellem ma’ xi ħadd u forsi ssemmi n-nuqqas ta’ xi persuna oħra, dan il-qawl jekk jgħiduhulek ikunu jridu jfissru li aħjar toqgħod attent għax kull min jgħolli idu għandu xi jxomm, min għandu salib u min għandu domna. Tassew li dan il-qawl aktar jintuża fl-ewwel każ li semmejt milli fit-tieni wieħed imma jista’ jintuża wkoll.

Id-domna ta' Ħal Qormi

Oriġini

Meta jiġi xi ħaġa f’moħħi nibqa’ nberren fuqha u min fejn tkun ġejja. L-oriġini ta’ dan il-qawl huwa interessanti ħafna. F’bosta rħula Maltin antiki naraw xi kolonna b’salib fuqha. Nieħdu eżempju: quddiem il-knisja parrokkjali ta’ San Filep f’Ħaż-Żebbuġ insibu kolonna b’salib fuqha. Fil-misraħ ta’ quddiem il-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ Għawdex insibu kolonna oħra b’salib ieħor fuqha. Minn dawn il-kolonni bi slaleb fuqhom insibu numru mhux ħażin imxerred ma’ Malta u Għawdex u nħoss li nkun qed nonqos jekk ma nsemmix tnejn partikolari, dak tal-Marsa li b’xi mod għandu rabta ma’ San Ġorġ Preca u dak magħruf bħala ta’ rajt ma rajtx u smajt ma smajtx. Imbagħad insibu numru ta’ slaleb li jissejħu “Tad-Dejma” bħal dawk ta’ Ħal Ki
rkop, Ħal Safi, Ħal Tarxien, Ħal Qormi, iż-Żurrieq u l-Għasri.

Biss fuq iz-zuntier tal-Kolleġġjata ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi naraw kolonna li fuqha ma hemmx salib iżda domna. Hemm min jgħid li din id-domna twaqqfet hemmhekk biex tfakkar għeluq il-mitt sena mit-twaqqif tal-parroċa tal-Portu Salvu jew kif jafha kulħadd, San Duminku fil-Belt Valletta. Forsi jkun hawn min jistaqsi x’konnessjoni hemm bejn dawn iż-żewġ parroċċi. Billi t-teritorju tal-Għolja Xiberras kien jagħmel mal-parroċċa ta’ San Ġorġ, bit-twaqqif tal-parroċċa l-ġdida ġewwa l-Belt il-ġdida Valletta, fit-2 ta’ Lulju tas-sena 1571, il-knisja Qormija saret matriċi, jiġifieri omm ta’ parroċċa oħra. Tajjeb ngħid li din il-parroċċa beltija twaqqfet mill-Papa Piju V bil-Bolla Papali Ex Debito Pastoralis. Issa fuq il-kolonna li nsibu fuq iz-zuntier ta’ Ħal Qormi hemm imnaqqxa s-sena 1671, sewwasew mitt sena wara t-twaqqif tal-parroċċa Beltija. Għalhekk hawn min jemmen li din il-kolonna bid-domna fuqha saret biex tfakkar din il-ġrajja għax wara kollox kull omm tifraħ bl-ewwel twelid tagħha. Jingħad li fuq id-domna kien hemm żewġ skudetti tar-ram li ġew maqlugħin mis-suldati ta’ Napuljun meta f’Ġunju tas-sena 1798 żaru lil Ħal Qormi u daħlu fil-knisja parrokkjali mhux biex jinvistaw lis-sagrament jew jisimgħu xi quddiesa iżda biex ġarrew il-fidda, id-deheb u dak kollu li raw li kellu valur.

Intant interessanti l-fatt li f’Ħal Qormi mbagħad insibu żewġ slaleb fuq kolonna, wieħed f’misraħ il-Vitorja u l-ieħor li diġà semmejt li jissejjaħ bħala s-Salib tad-Dejma li nsibu l-Ħandaq. Minn hawn twieled il-qawl li qed nitkellmu dwaru.

Slaleb u domni

Is-slaleb u d-domni kienu popolari ħafna sa ftit snin ilu. Ma kontx issib tarbija li ma kienx ikollha xi salib jew xi domna, jew it-tnejn flimkien mal-labra li kienet iżżomm il-ħarqa f’postna. Illum mhux biss id-domna u s-salib spiċċaw imma anke l-ħarqa li tinżamm bil-labra, illum uża u armi ’l hemm! L-adulti kien ikollhom xi salib jew domna tad-deheb ma’ ġiżirana madwar għonqhom. Anke dawn tista’ tgħid għabu minn pajjiżna u posthom ħaduh amuletti magħmulin minn materjal li ma jiswiex wisq flus.

Kemm hemm x’wieħed jgħid dwar daqsxejn ta’ qawl hux? U tiskanta xi stejjer ikun hemm marbutin warajh.

Fr Reno Muscat

DAN L-ARTIKLU DEHER F'IN-NAZZJON 2O TA' AWWISSU 2022

Santa Caterina a Magnanapoli

 

Darba meta kont għadni ngħix Ruma, darba waħda kont għaddej minn quddiem knisja li spiss kont naraha minn barra imma qatt ma kont sibtha miftuħa. Dakinhar rajt il-bieb miftuħ u għalhekk dħalt biex nagħti titwila. Hija l-knisja li tissejjaħ Santa Caterina a Magnanapoli. L-ewwel ma laqatni kien kartellun fuq ġewwa tal-knisja li fuqu kien hemm stampa tal-istatwa ta’ San Pawl tal-Belt Valletta. Il-kurżità aktar kibret ġewwa fija. X’kien qed jagħmel dak ir-ritratt b’tant prominenza hekk kif tidħol f’din il-knisja? Ngħidilkom jew aħjar tindunaw waħedkom aktar ’l isfel. It-tieni ħaġa li baqgħet imwaħħla f’moħħi kienet li dak il-ħin li dħalt fil-knsija kien hemm quddiesa li kieent qed tiġi mqaddsa minn żewġ saċerdoti u kien hemm persuna waħda biss tisma’ l-quddiesa. Fhimt xi jfisser meta ngħidu More chiefs than Indians!

Fejn?

Semmejtilkom din il-knisja imma ma għidx fejn qegħda sewwa. Hekk kif tintemm Via Nazionale insibu fetħa bl-isem Largo Magnanapoli. Aktarx li dan l-isem ġej minn Magnus Neapolitani Regni Connestabilis  it-titlu Latin li jfakkar il-fundatur tas-saltna ta’ Napli. Hawnhekk insibu l-knisja iddedikata lil Santa Katarina ta’ Siena imsejħa f’Magnanapoli. Jekk ma fhimtnix sa issa ngħidlek li dan il-post jinsab tefgħa ta’ ġebla bogħod mill-munument imsejjaħ Altare della Patreia, dak il-monument famuż li kull min iżur Ruma jgaddi minn quddiemu żgur.

Storja

L-ewwel knisja hawnhekk  nbniet għall-ħabta tal-1575. Fil-bidu kienet il-knisja tal- kunvent tas-sorijiet Dumnikani li kien inbena fl-1568 mill-Papa Piju V (1566 - 1572). Il-bini tal-knisja preżenti beda fl-1608 inizjalment bi spejjeż tal-Kardinal Scipione Borghese (1577 –1633) fuq disinn ta’ Carlo Maderno (1556  – 1629). Ix-xogħol tal-bini waqaf fl-1613 u kompla fl-1628. F’ dawn is-snin is-sorijiet kienu akkwistaw it-Torri tal-Milizia li għadna naraw illum fil-qrib.

Sena wara li kompla l-bini miet Carlo Maderno u għalhekk kien inkarigat l-arkitett Giovanni Battista Soria (1581 –  1651) biex ikompli x-xogħol. Soria għamel xi tibdil fil-pjanta oriġinali imma ma nafux sewwasew x’ inhu dan it-tibdil billi l-pjanta ta’ Maderno intilfet. Bejn l-1631 u l-1641 inbniet il-faċċata.  Fiha naraw arem tal-familja Chigi. Din hija l-arma ta’ Fabio Chigi, dak li mbagħad sar il-Papa Alessandru VII (1655 – 1667). Dan Fabio Chigi kien delegat Apostoliku ta’ Malta bejn l-1634 u l-1639.

Il-kunvent li kien imiss mal-knisja twaqqa fl-1924.  Illum din il-knisja sservi lill-Ordinajru Militari. Dan huwa isqof li jmexxi lill-kappillani militari. Billi s-sorijiet ma għadhomx aktar hemmhekk, il-knisja hija mexxija mill-kleru djoċesan. Fl-1992 il-knisja kienet irrestawrata.

Il-knisja fiha taraġ doppju quddiem. Dan sar fl-1924. Il-faċċata fiha żewġ ordnijiet, portiku isfel bi tliet arkati u t-tieni ordni b’ tieqa fin-nofs u żewġ niċeċ vojta. Il-fontispizju huwa triangualri. Il-knisja minn ġewwa fiha navata waħda bi tliet kappelli fuq kull naħa.

Aqta’ l-kurżità!

Hekk kif tidħol fil-knisja tara l-artal maġġur bi prospettiva li juri l-estasi ta’ Santa Katarina ta’ Siena. Din l-iskultura hija xogħol il-Malti Melchiore Gafà (1636 – 1667). Gafà twieled il-Birgu imma ftit li xejn nafu dwaru. Nafu żgur li ħadem l-istatwi ta’ San Pawl tal-Belt Valletta (c 1658) u dik tal-Madonna tar-Rużarju tal-knisja tad-Dumnikani tar-Rabat Malta (1660 - 1661). Minkejja li ma nafux bl-eżatt meta ħadem l-estażi ta’ Santa Katarina, aktarx li kienet lesta fl-1667 jew xi ftit qabel. Dan huwa meqjus bħala l-kapolavur ta’ dab l-artist Malti. Għal xi żmien kien maħsub li dan kien xogħol ta’ Bernini. Issa nemmen li kulħadd fehem għalfejn kien hemm dak il-kartellun hekk kif tidħol fil-knisja.

Artkitettura u arti

Il-knisja fiha ħafna tiżjin barokk. Il-koppla tagħha turi l-Glorja tal-Missier etern tal-pittur Francesco Rosa (1638 - 1687). Is-saqaf huma mpitter minn Luigi Garzi (1638 – 1721) u juri l-glorja ta’ Santa Katarina. It-tabernaklu huwa maħdum minn irħam rikk lapis lazuli u ndurat bil-bronz. Dan kif ukoll l-altar maġġur huma xogħol ta’ Carlo Marchionni  (1702 –  1786). Il-ħitan tal-knisja huma ddekorati bi stukko ta’ Pietro Bracci (1700–1773) u juru lil Santa Roża ta’ Lima u lil Sant’ Anjeże ta’ Montepulciano.

Minħabba li din il-knisja sservi lill-Ordinarju Militari ftit li xejn tkun miftuħa. Ħasra. Insomma Ruma hemm  bosta knejjes li messithom din ix-xorti jew waħda agħar. Illum xtaqt naqsam magħkom da nit-tagħrif għax naf li bosta Maltin iżuru Ruma u forsi jekk wieħed jinzerta f’dik l-akwata u jara din il-knisja miftuħa tajjeb jittawwal waħda ġewwa. Jekk xejn jara kapolavur ta’ artist Malti bħalna.

Fr Reno Muscat

 Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 13 ta' Awwissu 2022

Ibgħat aktar ħaddiema

 

Min isegwi l-artikli tiegħi jaf li dawn ma jkunux ta’ xejra reliġjuża iżda ġieli naqbad argument li jkollu x’jaqsam mal-fidi bħal ngħidu aħna xi argument dwar xi binja partikolari tal-Knisja jew xi kurżitajiet li b’xi mod huma marbutin mal-Knisja jew it-twemmin. Illum ser nikteb dwar kelma li spiss jgħiduli. Billi jien saċerdot ħafna jistaqsuni dwar in-nuqqas ta’ vokazzjonijiet li qed ikollna.

Naqraw x’hemm miktub

Meta xi ħadd jaqbad miegħi dan l-argument dlonk infakkar lil dak li jkun fi kliem Ġesù Kristu: “Il-ħsad huwa kbir, imma l-ħaddiema ftit. Itolbu mela lil Sid il-ħsad biex jibgħat ħaddiema għall-ħsad tiegħu.” [Lq:10:2] Dan il-kliem insiuh ukoll fl-Evanġelju skont San Mattew. [Mt:9:37-38]

Dan mhux kliem tiegħi imma huwa kliem l-istess fundatur tal-Knisja. Dan mhux kliem li ntqal illum imma huwa kliem li ħareġ minn fomm Ġesù madwar elfejn sena ilu. Minn dan il-kliem wieħed dlonk jinduna li n-nuqqas ta’ vokazzjonijiet ma hijiex xi ħaġa tal-lum biss imma ilha teżisti sa mill-bidu nett tal-Knisja. Ġesù qal li l-ħaddiema huma ftit lin-nies ta’ żmienu u kliemu għadu jgħodd għal-lum ukoll u ser jibqa’ jgħodd għall-ġejjieni wkoll. Mela din il-problema ilha magħna elfejn sena u madanakollu l-Knisja baqgħet għaddejja ’l quddiem minkejja kollox.

Jinbidlu l-atturi

William Shakespeare kien qal li d-dinja hija palk u l-bnedmin huma kollha atturi. Mingħajr ma nippretendi li nħabbatha ma dan il-kittieb famuż, jien inżid li d-dramm tal-ħajja jibqa’ dejjem l-istess imma l-atturi maż-żmien jinbidlu. Dan il-fatt jgħodd mhux biss fejn jirrigwarda l-Knisja imma f’kull sitwazzjoni tal-ħajja. Jinbidlu x-xeni, jinbidlu l-atturi imma l-istorja tad-dramm tal-ħajja tibqa’ dejjm xorta, dejem l-istess waħda. Jekk wieħed joqgħod jaħseb ma jdumx ma jinduna li l-bniedem kien, għadu u jibqa’ dejjem xorta.

Eżempji

Ħalli nġib xi ftit eżempji u la bdejna bi ħsieb mill-Evanġelju nġibilkom xi eżempji mill-istess kitba. Meta Marija qalet lil Ġużeppi li kienet ħarġet tqila, hu għamel f’rasu li jħarrabha bil-moħbi. Għaliex? Għax dak iż-żmien kien hemm liġi li tgħid li mara li mhix miżżewġa u toħroġ tqila għandha tiġi kkastigata. Araw xi nsibu miktub fl-Evanġelju skont San Mattew: “Żewġha Ġużeppi, li kien raġel ġust u ma riedx ixandarha quddiem kulħadd, għamel il-ħsieb li jibgħatha bil-moħbi tan-nies.” [Mt:1:19] Allura jekk wieħed joqgħod jaħseb ftit fuq dan jgħid bejnu u bejn ruħu: “Għalfejn kien hemm il-liġi li jekk xebba toħroġ tqila għandha tieħu l-katig?” Il-liġi ssir wara li tinħoloq l-offiża, wara li jsir ir-reat, mela b’dan il-kliem nintebħu li anke elfejn sena ilu kien hemm xebbiet li joħorġu tqal. Kieku ma kienx hekk ma kinitx issir il-liġi. Illum din il-liġi spiċċat imma turina l-qagħda ta’ elfejn sena ilu.

Darba lil Ġesù ħadulu quddiemu mara li nqabdet f’att ta’ prostituzzjoni. Ħalli naraw sew il-kliem li jikteb San Ġwann l-Evanġelista: “Imbagħad il-kittieba u l-Fariżej ħadulu quddiemu waħda mara li kienet inqabdet fl-adulterju. Huma qegħduha fin-nofs u qalulu: <<Mgħallem, din il-mara nqabdet fil-fatt fl-adulterju. Issa fil-Liġi tagħna Mosè ordnalna biex nisa bħal dawn inħaġġruhom. Int, imma, xi tgħid?>>" [Ġw:8:3-6] Hawnhekk sejrin immorru lura aktar minn żmien Ġesù għax minn dan il-kliem joħroġ ċar li l-liġi kontra l-prostituzzjoni kienet ilha teżisti sa minn żmien Mosè li għex mijiet kbar ta’ snin qabel Kristu. Mela ntenni li ladarba kien hemm il-liġi jfisser li kien hemm ukoll il-ħtija. Din il-liġi llum ukoll ma għadiex fil-kodiċi ċivili ta’ bosta pajjiżi imma turina li din il-professjoni hija antikissima.

Wara li Ġesù qal li l-ħaddiema huma ftit, qal ukoll li ser jibgħat lid-dixxipli tiegħu fid-dinja: “bħal ħrief qalb l-ilpup.” [Lq:10:3] Forsi kien qed jgħid dan il-kliem għal-lum? Le qal dan il-kliem lid-dixxipli ta’ żmienu. Fetħilhom għajnejhom u wriehom bil-persekuzzjoni, bil-tmaqdir, bir-redikolaġni, biż-żebliħ li minnhom kellhom jgħaddu minħabba fih. U llum l-istorja bagħet l-istess.

Nuqqas

Nerġa’ lura għal dak li bdejt bih – in-nuqqas ta’ ħaddiema. Mill-esperjenza tiegħi aktar hija importanti l-kwalità milli l-kwantità. Irridu nagħmlu distinzjoni bejn żewġ sitwazzjonijiet. Ser nuża żewġ kelmiet Ingliżi għax fil-Malti ma jeżistux. Hemm priesthood u hemm priestcraft. Priesthood huwa s-saċerdozju mill-qalb, saċerdozju 24 siegħa kuljum, sebat ijiem fil-ġimgħa, bla leave, bla sick leave, bla età ta’ irtirar filwaqt li priestcraft huwa l-mistier li bniedem jagħżel li jsir saċerdot minflok isir avukat, mastrudaxxa, perit, mekkanik jew xi xogħol ieħor. Għalhekk qed ngħid li aktar tgħodd il-kwalità milli l-kwantità, x’jiswa li jkollok eluf ta’ saċerdoti li jgħażlu l-priestcraft? Mhux aħjar ftit mijiet li jgħixu l-priesthood?

Nagħlaq billi nkompli nara x’qal Ġesù wara li avżana bin-nuqqas ta’ ħaddiema. Huwa ħeġġina biex nitolbu għal aktar ħaddiema. Hekk għandu jkun imma qatt ma għandna naqtgħu qalbna. It-tama hija l-aħħar li tmut, it-tama tixpruna l-ħajja.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon -  6 ta' Awwissu 2022

TAORMINA

Żgur li ħafna minna l-Maltin żaru l-gżira ġara tagħna, Sqallija u nemmen li bosta huma dawk li żaru wkoll Tormina. Bl-ilsien Taljan tissejjaħ Taormina filwaqt li bl-Isqalli tissejjaħ Tavurmina. Hi x’inhi qed nitkellmu dwar l-istess post, dwar ġenna ta’ ġmiel. Ħasra li bosta minna l-Maltin, Sqallija għalihom tfisser biss xiri, għax din il-gżira hija għanja fl-istorja u l-kultura. Illum nixtieq naqsam magħkom xi tagħrif dwar dan il-post turistiku mill-isbaħ.

Storja

L-istorja ta’ dan il-post tmur lura bosta u bosta snin. Biss biss meta l-Griegi tal-qedem waqqfu l-ewwel kolonja tagħhom fi Sqallija, fis-sena 734 qabel Kristu, kien hemm diġà komunità tgħix hemm. Jingħad li l-ewwel Griegi li bdew jgħammru hemm kienu minn Naxos, gżira Griega. Matul iż-żmien Tormina sar post mill-aktar importanti fejn tidħol l-istorja ta’ Sqallija. Bil-ħakma ta’ Sqallija mill-Għarab, Tormina biddlet isismha u bdiet tissejjaħ Al-Mużżija minn isem il-Kalif Al Mużż. Il-Konti Ruġġieru ħeles lill-Sqallija mill-ħakma Għarbija u għaddiet f’idejn in-Normanni. Aktarx li kien f’dan iż-żmien li isem dan il-post reġa’ sar Tormina. Minn meta saret l-għaqda, jew kif tissejjaħ, l-unifikazzjoni tal-Italja fis-sena 1861 Tormina saret atrazzjoni turistika għat-Taljani tan-naħa ta’ fuq tal-pajjiż. Illum iżuruha bosta turisti minn madwar id-dinja kollha, l-aktar turisti li jkollhom ħafna x’jonfqu. U ħa ngħidu d-dritt, hemm fejn tonfoqhom, iżda anke jekk tmur fuq budget baxx, xorta hemm x’tara u tista’ tgawdi l-post.

Minħabba l-fatt li din hija lokalità turisitka, matul iż-żmien li fl-Italja kien hemm il-gvern Faxxista,  kienu bosta spiji Ngliżi li għamluha ta’ turisti biex jistħarrġu x’kien qed isir minn taħt. Interessanti ngħidu li sa tmiem is-snin sittin tas-seklu li għadda, Tormina kienet meqjusa bħala post turistiku għax-xitwa u kienu jkunu ħafna dawk il-lukandi li jagħlqu bwiebhom fix-xahar ta’ Ġunju. Ma ninsewx li dan kien post is-sinjuri u għalhekk bosta dawk in-nies ta’ fama, politiċi, awturi, artisti u oħrajn li kienu jżuru spiss din il-belt, dejjem fix-xitwa. Mis-snin sebgħin kull tip ta’ turist beda jżur Tormina. Hekk għandu jkun wara kollox għax il-ġmiel ma tistax tillimitah għal klassi ta’ nies biss.

Aktar

Tormina tinsab fuq għolja madwar 206 metri 'l fuq mil-livell tal-baħar, donnha mdendla bejn il-blat ta’ fuqha u l-baħar ta’ taħtha. Jekk taraha minn fuq il-baħar tistħajjilha xi terrazzin tal-Muntanja Tauro, f’xenarji ta' sbuħija naturali, uniċi fil-varjetà u l-kuntrasti billi dan il-post jinsab fuq l-għoljiet tan-Nofsinhar tal-muntanji Peloritani li jinfirxu mal-kosta tal-Baħar Jonju. Xena mill-isbaħ hija meta tara l-Etna fl-isfond.

Il-klima hija tipikament Mediterranja, mingħajr  dik is-sħana żejda tas-sajf jew il-kesħa xxoqq il-għadam tax-xitwa. Is-sajf huwa twil, xemxi u niexef. Ix-xitwa hija qasira u mhux qalila. Il-borra f’Tormina hija rari, iżda niżlet diversi drabi matul xi snin ta’ kesħa qawwija. L-ammont ta’ borra  li niżlet hemmhekk bejn is-6 u s-7 ta’ Jannar 2017 kienet ilha ma tidher hemm aktar minn 50 sena. Insomma bejn wieħed u ieħor il-klima ta’ dan il-post ftit li xejn hija differenti minn dik ta’ pajjiżna. Nistgħu ngħidu li l-aktar xahar kiesaħ ikun Jannar fejn il-medja tat-temperatura tkun ta’ 11-il grad Celsius filwaqt li l-aktar xahar sħun huwa dak ta’ Awwissu fejn it-temperatura kważi dejjem taqbeż it-30 grad.

X’tara

Bla dubju l-akar attrazzjoni hija t-teatru Grieg li nsibu f’dan il-post. Minkejja li għaddew l-eluf ta’ snin minn fuqu, dan it-teatru għadu jintuża minn żmien għal żmien.Mhux biex isiru rappreżentazzjonijiet teatrali bħalma kienu jsiru fi żmien il-Griegi imma għal kunċerti minn kantanti jew gruppi mużikali mhux biss Taljani imma mid-dinja kollha. Meta ma jkunx hemm kunċerti dak li jkun jista’ jżur dan it-teatru wkoll għax huwa miftuħ għat-turisti. Kif tidħol Tormina tinduna bl-għadd ta’ knejjes li hemm, knejjes li fihom opri tal-arti mill-isbaħ. Id-duomo jew kif spiss jissejjaħ il-katidral, huwa ddedikat lil San Nikola ta’ Bari. Dan huwa bini antik li fih taħlita ta’ arti Biżantina u Rinaxximentali imħallat mal-barokk Siċiljan. Din hija waħda biss mill-knejjes li wieħed jita’ jżur u jammira. Hemm ukoll numru ta’ palazzi sbieħ li xi wħud minnhom huma miftuħin għall-wiri. Imbagħad hemm il-misraħ IX ta’ April li donnu l-gallarija tal-post. Minn hawn wieħed jara veduta mill-isbaħ tal-baħar u x-xtajta ta’ taħt Tormina. Minkejja li din ma hijiex il-pjazza waħdanija ta’ dan il-post iżda hija l-aktar waħda mfittxija. Fiha jsiru  bosta attivitajiet għax tinsab f’nofs it-triq prinċipali ta’ Tormina.

U s-sabiħ kollu ta’ dan huwa li aħna l-Maltin nistgħu mmorru nżuru dan il-post meraviljuż anke għal ġurnata waħda biss. Tmur filgħodu kmieni u terġa’ lura tard filgħaxija.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon  - 30 ta' Lulju 2022

Aktar knejjes fil-Vatikan

 

Il-ġimgħa l-oħra bdejna nitkellmu dwar għadd ta’ knejjes li nsibu fil-Belt Stat tal-Vatikan. Illum ser inkomplu.

Knejjes Extraterritorjali

Minkejja li tinsab f’ territorju Taljan, il-knisja ta’ San Pietru in Borgo, tagħmel parti minn żona extraterritorjali. Din hija knisja fil-palazz tas-Sant’ Uffizio. Hija knisja medjevali li fid-dokumenti ġieli ssemmiet bħala l-knisja tas-Salvatur – peress li fil-qrib kien hemm ċimiterju ddedikat lis-Salvatur. Din il-knisja kienet tieħu ħsieb il-pellegrini Franċiżi li kienu jaslu Ruma sabiex iżuru l-qabar ta’ San Pietru. Bejn l-1447 u l-1455 kienet restawrata imma wara ġiet mitluqa u aktar tard partijiet minnha twaqqgħu sabiex inbena l-palazz tas-Sant’ Uffizio. Fl-1923 kienet restawrata mill-ġdid. Fiha nsibu affreski tas-seklu XV u ta’ interess partikolari hija l-pittura tal-Madonna bil-Bambin li nsibu fiha.

Santa Maria della Pietà in Camposanto dei Teutonici

Knisja oħra li nsibu magħquda mal-Vatikan minkejja li tinsab f’ territorju Taljan hija dik ta’ Santa Marija  tal-Pietà f’Camposanto tat-Tewtoniċi. Din il-knisja inbniet fis-seklu VIII ħdejn ospizju li kien jilqa’ fih il-foqra u jagħtihom ilbies u ikel. Kien l-imperatur Karlu Manju li bena dil- knisja fis-sena 796 bil-permess tal-Papa Ljun III (795 -816). Fis-Sena Mqaddsa li saret fl-1450 bdew jaslu Ruma ħafna pellegrini u għalhekk din il-knisja kienet irrestawrata. Kien ukoll irrestawrat iċ-ċimiterju li hemm imiss magħha. Lejn tmiem is-seklu XV inbniet il-knisja li għadna naraw sal-lum. Fl-1910 il-knisja ġarrbet ħsarat konsiderevoli waqt maltempata qawwija u għalhekk wara ġiet restawrata. Din hija knisja li minn barra bilkemm tidher li hija knisja għaliex ma fihiex faċċata ta’ knisja imma tidher donnha parti mill-bini l-ieħor. 

Kappelli Sistina, Pawlina u Nikolina

Bla dubju ta’ xejn l-aktar kappella magħrufa fil-belt tal-Vatikan hija dik imsejħa Kappella Sistina. Din il-kappella hija ddedikata lil Marija mtellgħa s-sema. Hija fost l-aktar teżori kulturali u artistiċi magħrufa tal-Belt tal-Vatikan. Inbniet bejn l-1475 u l-1481 fi żmien il-Papa Sistu IV (1471 – 1484). Fil-kappella nsibu opri artistiċi tal-aqwa artisti fosthom Michelangelo. Ta’ interess partikolari huwa li f’ din il-kappella issiru il-konklavi, jiġifieri l-elezzjoni ta’ Papa ġdid.

Kappella oħra hija dik magħrufa bħala Kappella Pawlina. Din inbniet bejn l-1537 u l-1540 taħt il-Papa Pawlu III (1534 – 1549). Din il-kappella hija ddedikata lil San Pawl Appostlu. L-artist Michelangelo kien għadu kif spiċċa x-xogħol mill-kappella Sistina u kien imqabbad biex ipitter xbihat mill-ħajja tal-ewwel appostli għal din il-kappella ġdida. Imma issa l-artist kellu aktar minn sittin sena u għalhekk ħadem bil-mod ħafna. Huwa pitter il-konverżjoni ta’ Sawlu bejn l-1542 u l-1545 u t-tislib ta’ Pietru bejn l-1546 u l-1560. Mal-medda tas-snin il-kappella kompliet tiżżejjen b’ aktar opri tal-arti. Fost pitturi oħra nsibu l-wasla ta’ San Pawl f’Malta. Fl-1974 il-kappella sarilha tibdil fil-presbiterju sabiex tkun taqbel ma’ dak li titlob il-liturġija ta’ wara l-Konċilju Vatikan II. Bejn l-2008 u l-2009 il-kappella sarilha restawr u kemm kien possibli reġgħet ingħatat id-dehra oriġinali tagħha, bl-altar tal-irħam oriġinali jerġa’ jsib postu. Reġa sar il-kanċell tal-balavostri u tnaddfu ż-żewġ affreski ta’ Michelangelo. Il-kappella infetħet mill-ġdid fl-4 ta’ Lulju 2009 mill-Papa Benedettu XVI.

Cappella Paolina

Kappella oħra hija dik imsejħa Kappella Nikolina. Dan huwa post mimli affreski tal-pittur Dumnikan il-Beatu Anġeliku. Il-kappella tinsab fl-aktar parti antika tal-palazz appostoliku u kienet il-kappella privata tal-Papa Nikola V (1447- 1455). Din il-kappella, li hija waħda kwadra, fiha pittura tad-djakni Stiefnu u Lawrenz. Fil-kappella nsibu wkoll impittra tmien santi padri jew dutturi tal-Knisja, dawn huma: San Atanasju, San Iljun il-Kbir, San Girgor il-Kbir, San Ġwann Kriżostmu, Sant’ Ambroġġ, Santu Wistin, San Tumas ta’ Akwinu u San Bonaventura. Insibu wkoll ix-xbihat tal-erba’ evanġelisti.

Matilde jew Redemptoris Mater

Dik li sal-1986 kienet tissejjaħ il-kappella Matilde fil-palazz Appostoliku, illum ħadet l-isem tal-Kappella Redemptoris Mater. Din hija kappella moderna li saret fuq xewqa ta’ San Ġwanni Pawlu II. Fl-1996, fl-okkażjoni tal-50 anniversarju tas-saċerdozju tal-Papa Wojtyla, il-kulleġġ tal-kardinali offrielu din il-kappella. Fiha nsibu arti moderna  maħduma fil-mużajk. L-artisti kienu il-Ġiżwiti Tomas Spidlik mill-Moravja u Marko Ivan Rupnik mis-Slovenja. F’ din il-kappella ġieli saru l-irtiri tal-Papa u tal-Kurja Rumana. Din il-kappella kienet inawgurata uffiċjalment fl-14 ta’ Novembru, 1999 mill-istess Papa Wojtyla.

Hekk nistgħu ngħidu li bejn il-ġimgħa l-oħra u llum dorna l-knejjes u l-kappelli prinċipali li nsibu fil-Belt tal-Vatikan. Biex inkun qegħdin ngħidu kollox jeżistu xi kappelli żgħar oħrajn li ftit jew xejn fihom importanza bħal dik ta’ San Pietru u San Pawl li kienet tintuża mill-gwardja Palatina, liema gwardja ntemmet fl-1970 mill-Papa Pawlu VI (1963 – 1978), il-kappella fil-Monasteru Mater Eclesiae u dik iddedikata lil Papa San Piju V fil-bini tal-palazz imsejjaħ tas-Sant’ Uffizio.  Kappella oħra li dan l-aħħar bdiet tissemma spiss hija dik iddedikata lill-Ispirtu s-Santu li nsibu fid-Domus Santa Marta. F’ din il-kappella beda jqaddes il-Papa Franġisku meta intgħażel Papa fl-2013.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 23 ta' Lulju 2022

 

Knejjes fil-Belt tal-Vatikan

Bla dubju ta’ xejn il-Bażilika ta’ San Pietru hija l-aktar knisja famuża li nsibu f’ Ruma, sewwa sew fil-Vatikan.  Imma ġewwa s-swar li jdawru lil din il-Belt Stat insibu numru ta’ knejjes jew kappelli oħra, xi wħud magħrufa u oħrajn mhux daqstant magħrufin.

Porta Angelica

Sant' Anna

Waħda mid-daħliet f’din il-Belt Stat hija minn dak li jissejjaħ Porta Angelica. Sewwasew kif tidħol minn dan il-bieb issib fuq in-naħa tal-lemin il-knisja ddedikata lil Sant’ Anna. Din il-knisja hija mibnija f’forma ovali fuq disinn ta’ Jacopo Barozzi da Vignola, taħt il-Papa Piju IV għall-ħabta tal-1570. Inbniet mill-Arċikonfraternità tal-Palafrenieri jiġifieri dawk li kienu jġorru is-sedja ġestatorja tal-Papa.  Fis-seklu ta’ wara l-knisja kompliet tissebbaħ bil-faċċata u l-koppla kif ukoll bl-affreski li nsibu ġewwa. Fil-knisja nsibu bosta opri tal-arti tas-seklu XVIII. Il-kwadru titulari li juri lil Sant’ Anna maċ-ċkejkna Marija sar fl-1927 mill-artist minn Siena,  Arturo Viligiardi. Din il-knisja saret il-parroċċa tal-Belt tal-Vatikan fl-1929. Din il-knisja taqdi l-ħtiġijiet parrokkjali taċ-ċittadini tal-Vatikan kif ukoll hija frekwentata ħafna mit-Taljani li joqgħodu qrib Porta Sant’ Anna. Din il-knisja jista’ jżurha kulħadd u ma hemmx bżonn ta’ permess biex tidħol fiha. Il-knejjes kollha l-oħra fil-Belt tal-Vatikan ma humiex aċċessibli għall-pubbliku imma wieħed jista’ jżurhom jekk ikollu l-permess meħtieġ.

San Stiefnu

Knisja oħra li nsibu ġewwa dan l-Istat hija dik ta’ San Stiefnu magħrufa bħala tal-Abbissini. Din tinsab sewwasew wara l-bażilika ta’ San Pietru, bejn il-wesgħa Braschi u Pjazza Santa Marta. Kienet il-knisja ta’ monasteru antik li kien diġa jeżisti fi żmien il-Papa Girgor III, (731 – 741). Il-Papa Ljun III, (795 – 816) isejjaħ din il-knisja bħala << monasterium S. Stephani>> u <<oratorium S. Stephani a sancto Petro>>. Fil-medjuevu l-knisja issejħet b’ ismijiet oħra imma dejjem marbuta mal-qaddis Stiefnu. Fl-1479 il-Papa Sistu IV (1471 – 1484) ta din il-knsija lill-irħieb Kopti u minn dak iż-żmien il-knisja bdiet tissejjaħ b’ għadd ta’ ismijiet bħal San Stiefnu tal-Eġittu, tal-Mori jew tal-Indjani. Fl-aħħar ħadet l-isem tal-Abbisini u għadha magħrufa hekk sal-lum.  Fl-1706 kienet restawrata u ċċekknet. Il-faċċata tal-knisja għadha dik oriġinali u ġewwa l-knisja għadna nistgħu naraw fdal tal-knisja medjevali. Fiha wkoll kitbiet bl-Etjopjan u bl-Għarbi.

Sant’ Eġidju u San Pellegrino

Fi Triq il-Pellegrini, dejjem fil-Belt tal-Vatikan insibu l-knisja ddedikata lil Sant’ Eġidju, magħrufa bħala A Borgo. Ftit li xejn nafu dwar l-oriġini ta’ din il-knisja. L-ewwel dokumenti li jsemmuha jmorru lura għas-seklu XIII u jirreferu għaliha bħala sancti Egidii extra portam Viridariam, jew  extra portam Auream in monte Geretulo, jew inkella extra portam Viridariam in monte Geretulo. Fl-1926 is-sorijiet Franġiskani Missjunarji ta’ Marija  fetħu ħanut tax-xogħol fil-belt tal-Vatikan sabiex jirrestawraw l-arazzi. Din il-knisja ngħatat lilhom sabiex taqdihom fil-ħtiġijiet spiritwali tagħhom.

Fi Triq il-Pellegrini wkoll insibu l-knisja ddedikata lil San Pellegrino. It-twaqqif ta’ din il-knisja jmur lura ħafna fis-snin u nsibuha mniżżla f’ dokumenti tas-seklu VIII. Inbniet madwar is-sena 800 mill-Papa Ljun III (795 – 816). Il-knisja kien jieħu ħsiebha l-Kapitlu tal-Vatikan. Dan il-kapitlu rrestawraha fl-1590. Papa Klement X (1670 – 1676) fl-1671 ta din il-knisja lill-Gwardji Żvizzeri sabiex tkun il-knisja tagħom. Din baqgħet f’ idejn l-Iżvizzeri sal-1977. Ħdejn il-knisja kien hemm sptar għall-pellegrini kif ukoll ċimiterju. Billi l-Gwardji Żvizzeri għandhom knisja oħra, ftit li xejn taw każ din il-knisja u kienet abbandunata minkejja li fiha kienu jindiffnu l-membri tal-istess gwardja. Fl-1977 din il-knisja għaddiet f’ idejn il-ġendarmerija u l-pumpieri tat-tifi tan-nar tal-Belt tal-Vatikan.

San Martin u San Bastjan
kif tidher minn Pjazza San Pietru

San Martin u San Bastjan 

Jekk tkun fi Pjazza San Pietru, sewwasew taħt il-Palazz Appostoliku minn fejn kull nhar ta’ Ħadd il-Papa jagħmel ir-reċita tal-Angelus, u tħares il fuq mill-ħajt, tara faċċata ta’ kappella ċkejkna. Din hija l-knisja ta’ San Martin u San Bastjan. Kien il-Papa Piju V (1566 – 1572) li fis-sena 1568 bena din il-knisja sabiex taqdi lill-Gwardji Żvizzeri. Il-qaddisin Martin u Bastjan huma l-prottetturi ta’ din l-armata pontifiċja u għalhekk ġiet iddedikata lilhom sabiex turi l-iskop li għalih inbniet. Il-perit tal-Knisja kien Nanni di Baccio Bigio u fuq ġewwa tal-knisja konna nsibu affreski ta’  Giulio Mazzoni. Dawn l-affreski tneħħew fl-1967 u llum wieħed jista’ jarahom fil-mużew tal-Vatikan. Fuq il-faċċata għadna naraw l-arma tal-Papa San Piju V. Fl-1999 il-knisja kienet restawrata u sarilha presbiterju ġdid. Fuq ġewwa naraw artal sempliċi tal-irħam u fuqu nsibu skultura tal-bronż li juri l-kurċifiss u żewġ anġli.

Santa Marija

Fil-ġonna tal-Vatikan, sewwasew wara l-bażilika ta’ San Pietru nsibu l-palazz tal-Governorat tal-Belt tal-Vatikan. Dan huwa l-post li minnu jitmexxa l-Istat tal-Vatikan, fih ukoll l-uffiċċju ċentrali tal-posta tal-Vatikan. Il-bini tal-palazz beda fl-1927 u tlesta fl-1931. Fuq ġewwa tal-palazz insibu l-knisja iddedikata lil Santa Marija Sultana tal-Familja. Bħalma wieħed jista’ jinduna mid-data tal-bini tagħha, hija knisja moderna li taqdi l-ħtiġijiet spiritwali tal-ħaddiema fil-governorat u f’ uċffiċċji oħra li jinstabu fil-palazz.

Għal-lum nieqfu hawn imma hemm aktar knejjes dwar xiex nitkemmu f’din il-Belt – Stat. Inkomplu l-ġimgħa d-dieħla.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 16 ta' Lulju 2022

Festi tagħna bla piki

Nimmaġina li min qara l-isem ta’ dan l-artiklu llum jaħseb li qed inħoss moħħi jew qed noħlom imqajjem, jew li ngħix fl-isħab. Biss serraħ rasek, jekk ħsibt hekk għandek żball. Festi Maltin bla piki hija ħolma u forsi xewqa ta’ ħafna li għandhom għal qalbhom il-festi tadizzjonali li aħna l-Maltin tant aħna famużi għalihom. Li tgħid li jkollok festi bla piki hija utopija. Utopija huwa post jew stat ta’ ħajja li fiha jkun jimxi kollox fuq ir-rubini, fejn kollox ikun perfett. Post jew stat bħal dan nafu li ma jeżistix. Fil-fatt l-istess kelma ġejja minn żewġ kelmiet Griegi, OU, li tfisser le u TOPOS li tfisser post, post li ma jeżistix. Kien Sir Thomas More l-ewwel li uża din il-kelma fl-1516 meta ppubblika ktieb b’dan l-isem li fih ikkompara l-qagħda ekononika u soċjali tal-Ewropa ma’ dik ta’ gżira fittizja, li ma teżistix, immaġinarja. Intant issa li fhimna sewwa x’inhi utopija nerġgħu lura għall-festi.

Pika u kompetizzjoni

Xi snin ilu kienu intervistawni stazzjon tat-televiżjoni Malti u fost mistoqsijiet oħra staqsewni dwar il-piki. Jien weġibt li l-piki għandhom il-pożittiv tagħhom ukoll u fissier għaliex kont qed ngħid hekk. Jekk int tagħmel bandiera jien nipprova nagħmel bandalora. Meta inti tara l-bandalora tiegħi tipprova tagħmel xi ħaġa aqwa u tfassal pavaljun, u hekk nibqgħu sejrin. Biss din ma hijiex pika ħażina, din mhux dik il-pika li ġġib ġlied, għira, mibgħeda, tgħajjir u x’naf jien, din hija kompetizzjoni. Fl-aħħar mill-aħħar kompetizzjoni bħal din tista’ tkun tajba għax tħajjar lil min għandu xi talent biex iħaddmu. Għax ikollna ngħidu kollox, f’pajjiżna l-festi huma l-vetrina tat-talent Malti, u nistqarru li pajjiżna huwa għani fejn jidħlu dawn it-talenti.

Il-Malti jgħid li l-piki jaqtgħu l-aptiti u dan huwa qawl mimli għerf. Jekk dak li jsir ikun sar b’pika malizjuża akarx li ma jkollux tmiem sabiħ, biss jekk issir b’kompetizzjoni r-riżulati jkunu isbaħ u akbar.

Mhux illum

Ritratt antik ta' Ħal Qormi fil-festa

Il-piki bejn il-festi tagħna mhix xi ħaġa tal-lum u biex nurikom kemm dan hu minnu nixtieq naqsam magħkom storja li ilni ħafna li smajt. Din titratta l-festa ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi u dik ta’ San Filep ta’ Ħaż-Żebbuġ – żewġ irħula ġirien li fl-imgħoddi kienu magħrufin għall-kompetizzjoni bejniethom fejn jidħlu l-festi, kompetizzjoni li ġieli nbidlet f’pika. Qed insemmu żmien meta l-festi kienu jsiru f’nharhom, jiġifieri San Ġorġ fit-23 ta’ April u San Filep fit-12 ta’ Mejju.

Ritratt antik ta' Ħaż-Żebbuġ fil-festa

Jingħad li darba, fil-festa ta’ San Ġorġ, xi ħadd minn Ħaż-Żebbuġ niżel kmieni filgħodu Ħal Qormi u daħal fil-knisja u tefa’ trab aħmar fil-fontijiet tal-ilma mbierek. Billi dak iż-żmien il-quddies kien jibda kmieni ħafna u d-dawl fil-knisja kien ikun skars ukoll, kull min daħal biex jisma’ l-quddies tal-festa u daħħal sebgħu fl-ilma mbierek, spiċċa b’salib aħmar fuq moħħu. Biex jitpatta dak li kien sar, meta x-xahar ta’ wara waslet il-festa ta’ San Filep, xi Qriema telgħu Ħaż-Żebbuġ b’għadd ta’ għasafar tal-bejt maqfulin f’xi gaġġa u moħbijin f’xi xkora. Dawn daħlu fil-knsija ta’ San FIlep u taw il-ħelsien lil dawk l-għasafar. Tistgħu timmaġinaw!

Irrakkuntajt din l-istorja, li biex ngħid id-dritt ma nafx jekk hix minnha jew jekk hix xi ħlieqa, biex nurikom li l-pika fil-festi ma hijiex xi fenomenu kontemporanju.

Fuq xiex ma’ naqblux

Jgħidu li aħna l-popli tal-Mediterran dejjem irridu nsibu xi ħaġa li ma naqblux fuqha u jekk ma nsibux naraw x’nivvintaw biex ma naqblux. Biss dan ma jfissirx li billi jkun hemm nuqqas ta’ ftehim bejn żewġ partijiet irid ikun hemm gwerra. Tiskanta kif ċerti stejjer ta’ piki jibdew minn ħaġa żgħira, minn ħmerija imma biż-żmien il-partijiet jinqasmu u jitbegħdu. U b’hekk spiċċajna fejn spiċċajna, b’tal-aħmar u tal-aħdar, b’ta’ fuq u ta’ isfel, b’tal-baqra u tal-bajda, b’tal-bagri u b’tal-agħma, b’tal-werqa u tal-istilla, b’tat-tnax u b’tal-ħodor u nistgħu nibqgħu sejrin hekk, b’litanija sħiħa ta’ laqmijiet jew ismijiet li ma tispiċċa qatt.

F’demmna

Allura nispiċċa ngħid bejni u bejn ruħi: “allura l-piki qegħdin f’demmna, jinsabu fid-DNA ta’ dal-ġens?” Għax jekk noqgħodu naħsbu l-festi Maltin ma huma xejn għajr mera tal-ħajja tagħna għax hemm bosta okkażjonijiet oħra fejn indaħħlu l-piki bejnietna, ngħidu aħna fuq il-libsa tal-preċett tat-tifla, fuq il-marka ta’ karozza li nixtru, fuqil-vaganzi li nqattgħu fix-xhur tas-sajf, fuq il-btajjel u s-safar li nagħżlu. U hawn ukoll nistgħu nibqgħu sejrin b’lista twila oħra.

Imma nistgħu nagħmlu kompetizzjoni bla ma noffendu lil xulxin, bla ma ngħajru lil xulxin, bla ma ninsulentaw lil xulxin. Biex nuri kemm jien kbir ma hemmx għalfejn nuri kemm inti żgħir għax żgur li jekk hemm min hu iżgħar minni, xi mkien hemm min hu akbar minni wkoll.

Utopija jew ħolma sabiħa. Imma kieku nitgħallmu l-pika nibdluha f’kompetizzjoni sana nemmen li jkun ta’ ġid kbir għall-festi tradizzjonali tagħna l-Maltin.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 9 ta' Lulju 2022