Fratell koperatur

Tista’ tgħid li fl-ordnijiet reliġjużi maskili kollha nsibu l-fratelli koperaturi jew kif huma magħrufin aktar il-frajiet jew l-ajkijiet. Il-kelma koperatur turi minnha nfisha li dawn huma reliġjużi li jikkoperaw, jgħinu fil-ħajja ta’ kuljum tal-kunvent jew monasteru. Dawn għandhom rwol differenti minn dawk tal-patrijiet jew tal-irħieb jew kif jissejħu spiss il-monaċi. Huma aħwa li jagħmlu l-professjoni reliġjuża daqs il-patrijiet jew l-irħieb iżda ma jkunux ordnati saċerdoti. Storikament, il-fratelli koperaturi kienu jwettqu rwol iffukat fuq is-servizzi manwali u xogħlijiet sekulari, u kienu distinti minn patri jew raħeb peress li r-rwol primarju ta’ dawn tal-aħħar kien li jitolbu fil-kor flimkien, jew kif xi drabi jissejjaħ l-Uffiċċju Divin.

L-ilbies

Sal-Konċilju Vatikan it-tieni kien hemm xi ordnijiet reliġjużi li l-frajiet tagħhom kienu jilbsu differenti mill-patrijiet iżda din il-ħaġa spiċċat għax dan il-konċilju għaraf li l-professjoni li jagħmel il-patri u dik li jagħmel il-fratell koperatur hija xorta u l-għan aħħari tal-ordni ma huwiex li membru jkun saċerdot imma li jkollu l-professjoni reliġjuża, jiġifieri li jwiegħed li jgħix il-faqar, il-kastità u l-ubbidjenza. Dawn il-voti huma l-istess kemm għal reliġjuż saċerdot kif ukoll għal reliġjuż koperatur, kemm għal patri kif ukoll għal fra. Pereżempju fl-Ordni Dumnikan, sal-Konċilju Vatikan it-tieni, il-frajiet kienu jilbsu t-tonka bħal tal-patrijiet imma bi skapular iswed minflok abjad. Ladarba l-fra aktarx jagħmel xogħol manwali huwa aktar prattiku li l-iskapular, dak l-ispeċi ta’ fardal li jinżel minn fuq l-ispallejn għal quddiem u wara tal-persuna, ikun iswed billi l-abjad jitħammeġ malajr. Il-Konċilju kien ħalla l-għażla tal-bdil tal-abitu f’idejn l-istess fratelli koperaturi u jingħad li kien hemm frajiet li ppreferew li jibqgħu jibsu skapular iswed. L-istess nistgħu ngħidu għall-Ordni taċ-Ċisterċensi, irħieb jew monaċi li għandhom ir-regola ta’ San Benedettu. Sal-Konċilju l-frajiet ta’ dan l-Ordni Reliġjuż, lienma Ordni ma nsibux membri tiegħu f’pajjiżna, kienu jilbsu tonka kannella filwaqt li dawk l-irħieb saċerdoti kienu u għadhom jilbsu tonka bajda. Il-frajiet fl-Ordni Vallombrosan, li wkoll ma għandux monasteri tiegħu f’Malta, kienu jilbsu kappa bla kapoċċ kontrarjament għall-membri li ħadu l-Ordni Sagri u t-tonka tagħhom kienet iqsar minn dik tal-monaċi tal-istess ordni.

Dan kollu juri li l-fratell koperatur huwa aktar miftugħ għal xogħol manwali u għalhekk biex ma jitħammiġx kien jingħatalu abitu reliġjuż li mhux biss jiddistinwih minn membri oħra tal-ordni imma wkoll ilbies prattiku għax-xogħol tiegħu matul il-jum. Illum din id-differenza fl-ilbies ma għadhiex teżisti.

Ftit storja

Għalkemm il-ħajja reliġjuża bdiet b’komunitajiet ta’ eremiti u patrijiet tad-deżert li fihom ħadd ma kien ikun ordnat saċerdot, maż-żmien il-Knisja bdiet tgħaqqad il-ħajja monastika ma’ ministri ordnati. F'dan il-kuntest, eventwalment ħarġet ġerarkija li fiha l-aħwa kienu ristretti għal rwoli primarji bħalma huma t-tmexxija u l-ekonomija kif ukoll rwoli sekondarji, xogħol manwali u affarijiet sekulari oħra ta’ monasteru. Dawn tal-aħħar għaddew f’idejn il-fratelli koperaturi filwaqt li tal-ewwel ħaduhom l-aħwa li kienu ordnati saċerdoti.

Fis-seklu tlettax nibtet fergħa ġdida fil-Knisja Kattolika. Sa issa kienu jeżistu rħieb, kultant eremiti, li jgħixu f’monasteru. San Franġisk ta’ Assisi u San Duminku ta’ Gużman waqqfu l-ewwel ordnijiet ta’ patrijiet u fetħu l-ewwel kunventi. X’inhi d-differenza bejn raħeb jew monaku u patri? Ir-raħeb joqgħod ġewwa monasteru, isem li ġej minn Mono Stare wieħed joqgħod waħdu, għax il-ħajja monastika hija ħajja li aktarx fiha ħafna solitudni fejn wieħed jiltaqa’ ma’ sħabu għat-talb iżda jkollu bosta ħin tal-ġurnata waħdu mehdi fix-xogħol. Il-patri joqgħod f’kunvent, li hija kelma wkoll ġejja minn kliem ieħor – Con Vivere, ngħixu flimkien. Hawn hija d-differenza prinċipali bejn il-monaku u l-patri. Intant meta l-qaddis ta’ Assisi u dak ta’ Calaruega waqqfu l-ordnijiet tagħhom huma waqqfuhom bil-patrijiet u bil-frajiet. Eventwalment San Franġisk qatt ma ħa l-Ordni Sagri għax ma kienx iħossu denju filwaqt li San Duminku kien saċerdot u Kanonku qabel ma waqqaf l-ordni tiegħu.

Illum

Aħna l-Maltin imdorrijin naraw il-frajiet fil-knejjes jagħmluha ta’ sagristana, biss ix-xogħol tagħhom huwa ħafna aktar minn dak li jidher. Huma jgħinu fit-tmexxija tal-kunventi tagħhom. Fl-Ordni Dumnikan dawn ma jistgħux isiru superjuri ta’ komunità  biss fl-Ordni Franġiskan l-istorja hija bil-kontra.

Biss il-fratell koperatur ma huwiex marbut biss mal-knisja u ż-żamma tagħha. Barra minn pajjiżna nsibu fratelli koperaturi li saħansitra huma għalliema fl-universitajiet. Il-kunċett li fra ma jsirx patri għax ma jkunx studja huwa kunċett żbaljat, huma żewġ għażliet differenti, huma żewġ vokazzjonijiet differenti. Illum ħafna frajiet jagħmlu xogħol importanti ferm fil-komunitajiet li fihom jgħixu.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 29 ta' Ottubru 2022

Tal-linja

 

F’Ottubru tas-sena 2016 kont ktibt artiklu bl-isem: “Imwaħħlin fit-traffiku” (In-Nazzjon 15/10/2016) u sewwasew sena wara ktibt artiklu ieħor bl-isem: “Reġgħet bdiet l-iskola – reġa’ beda traffiku” (In-Nazzjon 7/10/2017). F’dawn l-artikli kont issuġġerejt li t-trasport pubbliku għandu jkun b’xejn biex forsi tittaffa l-problema tat-traffiku f’pajjiżna. Dan l-argument kont ktibt dwaru wkoll f’Ottubru tas-sena 2015 (In-Nazzjon 17/10/2015) bl-isem: “Emerġenza traffiku” F’Marzu ta’ dik is-sena wkoll kont ktibt artiklu bl-isem: “B’tal-linja jaqbillek?” (In-Nazzjon 21/3/2015) F’dan l-artiklu kont ktibt hekk: “Jiena nemmen li biex il-Maltin jibdew jużaw il-karozzi tal-linja, is-servizz għandu jkun bla ħlas. Taħsbux li qiegħed nitlef rasi, naf li hemm spejjes kbar involuti. Imma jekk it-trasport pubbliku jkun bla ħlas u n-nies tibda’ tużah aktar, jonqsu l-karozzi privati mit-toroq u għalhekk jonqos il-velenu li joħroġ fl-arja minn dawn il-karozzi. Ladarba jonqos il-velenu fl-arja jonqos anke l-mard u għalhekk il-gvern tonqoslu l-ispiża tal-kura fl-isptarijiet. Il-miljuni frankati jkunu jistgħu jintużaw għat-trasport.” F’dawn l-artikli dejjem xerridt il-ħsieb tiegħi li jekk tal-linja tkun b’xejn il-Malti jerġa’ jibda jużaha. Issa li tabilħaqq tal-linja saret b’xejn qed niddubita kemm kelli raġun fl-argument tiegħi. Illum bdejt nemmen li l-Malti mhux talli ma jużax tal-linja kemm-il darba tkun b’xejn imma lanqas jekk tħallsu ma jirkibha!

X’inhi l-problema

Biex it-trasport pubbliku f’Malta jerġa’ jibda jintuża mill-Maltin hemm għadd ta’ problemi li jridu jiġu solvuti. L-ewwel waħda hija l-effiċċjenza. Bniedem li sejjer għax-xogħol, jew sejjer l-isptar, jew student li sejjer l-iskola jrid ikun moħħu mistrieħ li ser jasal fil-ħin. Jiddispjaċini ngħid li mill-ftit esperjenza li għandi, ġieli aktar kien jaqbilli nimxi sa fejn inkun sejjer milli noqgħod nistenna tal-linja. Kont fuq l-istage ta’ ħdejn il-kappella tal-Museum il-Blata l-Bajda. Ridt immur Ħal Qormi. It-tabella kienet turi li kellha tasal karozza fi tliet minuti. Stennejt u ma waslitx. Bqajt nistenna. Karozzi tal-linja għar-Rabat jgħaddu u lejn Ħal Qormi jew Ħaż-Żebbuġ xejn. Wara xi tliet kwarti kien hemm persuna li qaltli li mhux qed jgħaddu minn hemm għax hemm triq fil-Ħamrun magħluqa! Iva allura t-tabella tad-dawl li tindika l-wasla tal-karozzi tibqa’ tindika li se tasal karozza? Mank daqsxejn ta’ avviż? Bħal ħmar ċempilt ħabib tiegħi u tlabtu jiġi għalija u jwassalni.

Din hija problema waħda. Min jaf kemm hemm aktar.

Qabel u llum

Spiss nisma’ garr dwar is-servizz tat-trasport pubbliku f’Malta u ħafna jgħidulek kemm konna aħjar meta konna agħar.

Sal-bidu ta’ Lulju tas-sena 2011 kellna servizz xejn professjonali imma kien jaqdina sewwa. Tmur fil-venda u ssib karozza tistenniek. Illum il-venda spiċċat u xemx jew xita jkollok tistennieha tasal, titlob li tasal fil-ħin, anzi li tasal l-ewwel ħaġa! Tidħol fl-app tat-trasport pubbliku u jgħidlek li l-karozza tasal fi ftit minuti u donnha li l-karozza tisparixxi għax ma tasal qatt. Ma nafx jekk ġrawx lili biss dawn l-affarijiet. Darba minnhom kont qed nistenna tal-linja fejn il-knisja ta’ San Ġorġ Ħal Qormi. Kienu xil-ħamsa ta’ filgħaxija. Ridt nieqaf il-Blata l-Bajda u nimxiha sa Tal-Pietà. Wasalt fejn kelli nasal ftit wara s-sebgħa. Kien beda jroxx id-dlam! Qabel f’għoxrin minuta minn Ħal Qormi kont tasal il-Belt, illum bid-daħla fil-park and ride tal-Marsa il-ħin twal wisq. Allura min ilumu lil dak li jkun li juża l-karozza privata u tal-linja lanqas iħares lejha?

 Tal-linja l-antiki

Minkejja li l-karozzi tal-linja l-antiki kienu dawk li kienu, għadhom inisslu fina bosta memorji u nostalġija. Titla’ u ssib il-kunduttur bil-basket tal-ġild imdendel minn fuq spalltu għal ma’ ġenbu, jagħtik il-biljett, kultant ibill sebgħu f’ħalqu biex ixarrbu ftit għax il-biljett ikun weħel mal-ieħor ta’ warajh! Iġene ta’ xejn. Inti u tiela’ ssib il-kaxxa għall-biljetti użati u r-rokna tax-xufier magħluqha għaliha. Fuq din ir-rokna tax-xufier xi niċċa bis-sagra familja jew b’xi ktiba bħal ngħidu aħna Verbum Dei Caro Factum Est jew In God We Trust. Daqsxejn ta’ bozza dejjem tixgħel quddiem dik in-niċċa jew kitba. Tpoġġi bilqegħeda fuq seats xejn komdi, tiftaħ it-tieqa jew tagħlaqha jekk tħoss il-bard. Titlob lil Alla li ssib fejn tpoġġi bogħod mill-makna għax jekk ikollok tpoġġi fis-sitijiet ta’ ħdejn ix-xufier għid li se tmut bis-sħana tal-magna. Kultant jitla’ l-inspector u jitolbok il-biljett. Iqatta’ biċċa minnu biex jindika li kollox sew. Meta tasal ma kellek xejn x’jindikalek, trid tkun taf int fejn trid tieqaf, allura tqum u tiġbed l-ispaga li jkun hemm mas-saqaf tax-xarabank biex iddoqq il-qanpiena li hemm ħdejn ix-xufier. Jekk tinzerta fuq wara tal-karozza u din tkun mimlija, tiftaħ il-bieba ta’ wara, li suppost kienet tkun għal xi emergenza u taqbeż minnha.

X’differenza mill-karozzi li għandna llum! Imma naħseb li ħafna jippreferu dawk il-karozzi minn dawn tal-lum. Jekk xejn inisslu fina nostalġija.

Issa li s-servizz tal-linja sar b’xejn, nispera li jiġu rranġati xi nuqqasijiet biex tassew is-servizz pubbliku jkun għall-pubbliku kollu u kulħadd jerġa’ jibda jużah.

 

Fr Reno Muscat

 Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 22 ta' Ottubru 2022

Aktar dwar ir-Rużarju

Il-ġimgħa l-oħra bdejna naraw fuq fuq kif oriġinat it-talba tar-Rużarju. Rajna kif aktarx bdiet u bdejna naraw ftit l-iżvilupp tiegħu matul is-snin. Illum inkomplu niskopru ftit aktar dwar din id-devozzjoni popolari mmens fi ħdan il-Knisja Kattolika.

Aktar żviluppi

Duminku tal-Prussja, li diġà semmejnieh il-ġimgħa l-oħra, kien iżid sentenza mill-Bibbja ma’ kull Sliema u Qaddisa. Is-superjur ta’ dan Duminku, Adolf von Essen, u xi oħrajn xerrdu kemm felħu din it-talba kemm fil-Prussja kif ukoll fil-Belġju u fi Franza, tant li mal-abitu tal-irħieb Ċertożini u Benedittini bdiet tidher kuruna tar-Rużarju mdendla maċ-ċintorin li jdur mal-qadd. Din id-drawwa għadha popolari sal-lum il-ġurnata. Is-saċerdot Dumnikan Alan de Rupe, li wkoll semmejnieh diġà, xerred it-talba tar-Rużarju fi Franza, fil-Fjandi u fin-Netherlands. Fl-1474 id-Dumnikan Ġakbu Sprenger waqqaf fratellanza tar-Ruarju fi Strasburgu fi Franza u sena wara oħra f’Kolonja l-Ġermanja. Dawn l-għaqdiet bdew jinxterdu tant li fl-1480 twaqqfet il-fratellanza tar-Rużarju f’Venezja u sena wara oħra f’Firenze. Fis-seklu sittax bdew jitwaqqfu għaqdiet tar-Rużarju għan-nisa. Dawk kienu saru popolari billi dak iż-żmien il-mara kienet titħalla barra minn għaqdiet soċjali. Dawn kienu jinvolvu talb fil-privat. Il-Kapitlu Ġenerali  tal-Ordni Dumnikan li kien sar fl-1574, kien ħeġġeġ biex fil-knejjes amministrati mid-Dumnikani jitwaqqfu fratellanzi tal-Madonna tar-Rużarju. F’Malta dawn il-fratellanzi wkoll saru popolari mhux biss fil-knejjes Dumnikani biss imma tista’ tgħid f’kull parroċċa twaqqfet fratellanza u artal lill-Madonna tar-Rużarju.

Fl-1571 il-Papa Piju V, li tajjeb ngħidu li kien dak il-papa li għen ħafna biex inbniet il-Belt Valletta, sejjaħ biex l-Ewropa kollha titlob ir-Rużarju għar-rebħa Nisranija fil-Battalja ta’ Lepanto. Ma ninsewx li sitt snin qabel kien sar l-assedju l-kbir fil-gżira tagħna, allura nifhmu l-periklu kbir li kien hemm dak iż-żmien ta’ okkupazzjoni barranija f’artijeit Ewropej. Ir-rebħa tal-Insara f’Lepanto kienet għall-ewwel iċċelebrata bħala l-festa tal-Madonna tal-Vitorja fis-7 ta’ Ottubru, iżda wara ħadet l-isem ġdid tal-Madonna tar-Rużarju.  Fl-1587 il-Venerabbli Alwiġi ta’ Granada, saċerdot Dumnikan magħruf għal kitbietu u l-prietki tiegħu, ippubblika l-ktieb Rosario della Sacratissima Vergine Maria. Sena wara l-Ingliż Dun Ġwann Bucke ħareġ il-ktieb Instructions for the Use of the Beads. Sa dak iż-żmien l-isem ta’ din it-talba kien għadu magħruf bħala t-talba taż-żibeġ. Fl-1597 insibu l-ewwel riferenza għal din it-talba bl-isem ta’ Rużarju. Personalitajiet oħra li kkontribwew għat-tixrid ta’ din it-talb huma San Alwiġi Maria Grignion de Montfort bil-ktieb tiegħu Is-Sigriet Ammirabbli tar-Rużarju Mqaddes u l-Beatu Bartolo Longo, fundatur tas-Santwarju u tal-opri ta’ karità f’Pompei, li huwa wkoll meqjus bħala l-Appostlu tar-Rużarju Mqaddes.

 

Approvazzjoni uffiċjali

Il-bolla papali Consueverunt Romani Pontifices mill-Papa Dumnikan Piju V stabbilixxiet uffiċjalment id-devozzjoni lejn ir-Rużarju fil-Knisja Kattolika kollha. Id-Duttur tal-Knisja San Pietru Kanisju, Ġiżwita li miet fl-1597 jingħad li żied il-kliem “Qaddisa Marija Omma Alla, itlob għalina midinbin”. Dan il-qaddis xerred mhux ftit id-devozzjoni lejn ir-Rużarju u lejn il-Madonna. Huwa kien jgħid li r-Rużarju huwa l-aqwa mod biex tissewwa l-ħsara li saret lill-Knisja ta’ Kristu mir-riforma Protestanta.

San Pietru Kanisju

Mis-seklu sittax sal-bidu tas-seklu għoxrin, l-istruttura tar-Rużarju baqgħet tista’ tgħid l-istess. Kien hemm 15-il misteru, b’għaxar Ave Marijiet kull wieħed. Fl-1917 seħħew id-dehriet tal-Madonna f’Fatima fil-Portugall. Minn hawn  seħħet iż-żieda fl-aħħar ta’ kull għaxar Sliema u Qaddisa. Dini ż-żieda saret fuq talba tal-Madonna stess.  Din it-talba hija hekk: O Ġesu tiegħi, aħfrilna dnubietna, eħlisna min-nar tal-infern; Ħu l-ġenna l-erwieħ kollha, l-aktar dawk li għandhom bżonn tal-ħniena tiegħek.  Wara l-Konċilju Vatikan II, Mons. Annibale Bugnini, riformsita tal-liturġija, kien ppropona xi tibdil fl-istruttura tar-Rużarju, iżda l-Papa Pawlu VI rrifjuta li jimplimenta l-proposta għar-raġuni li t-tibdil ta’ devozzjoni tant stabbilita u popolari setgħet tfixkel lill-fidili u turi nuqqas ta’ rispett għal prattika daqstant antika. Għalhekk ma kien hemm ebda tibdil sal-2002 meta San Ġwanni Pawlu II waqqaf il- ħames misteri Tad-Dawl bl-Ittra Appostolika Rosarium Virginis Mariae. Fatt kurjuz f’din l-Ittra tal-Papa huwa li l-misteri ġodda tar-Ruzarju, imsejħin Misteri tad-Dawl biex jibdew jingħadu nhar ta’ Ħamis, jaqblu mal-ħames Misteri li San Ġorġ Preca kien ta lill-membri tal-MUSEUM fl-1957 u li l-qaddis sejħilhom ukoll Misteri tad-Dawl.

Din hija l-istorja fil-qosor ta’ din it-talba Marjana tant popolari u mifruxa mad-Dinja Kattolika kollha. L-iskop tiegħi li ktibt dawn l-artikli kien biex dak li jkun isir jaf l-istorja fuq fuq ta’ din it-talba li tingħad aktar mis-sotu matul ix-xahar ta’ Ottubru.

Fr Reno Muscat 

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 15 ta' Ottubru 2022

Ir-Rużarju

Niftakar lill-bużnanna tiegħi issejjaħ ix-xhur skont xi qaddis jew devozzjoni. Għaliha u għal bosta oħrajn ix-xahar ta’ Ottubru kien iddedikat lir-Rużarju. Interessanti wieħed ikun jaf kif evolviet din it-talba.

Bla dubju ta’ xejn waħda mill-aktar talbiet Marjani popolari hija t-talba tar-rużarju. Bosta ngħiduh kuljum imma forsi ftit li xejn nafu l-istorja tiegħu.

Hemm diversi fehmiet dwar l-istorja tar-Rużarju. L-oriġini eżatta tar-Rużarju bħala talb ma huwa ċar xejn u dan huwa suġġett għal dibattitu fost l-istudjużi. Fil-Kristjaneżmu l-użu ta’ ħbula bl-għoqod biex jgħinu lil dak li jkun jitlob imur lura għall-irħieb tad-deżert fis-seklu tlieta u fil-bidu tar-raba’ seklu. Dan l-apparati tal-għadd kienu jintuża fil-monakiżmu Kristjan għat-talb bħat-Talba ta’ Ġesù. It-Talba ta’ Ġesù hija din: Mulej Ġesù Kristu Iben ta’ Alla jkollok Ħniena minni jiena midneb.  Wara l-Ewwel Konċilju ta’ Efesu li sar fl-431 beda jiżdied it-talb Marjan. Skont xi tradizzjonijiet Kattoliċi, ir-Rużarju kien mogħti lil San Duminku f’dehra tal-Madonna li kellu.

Il-meditazzjoni waqt ir-reċitar tas-Sliema u l-Qaddisa, jew kif tafhom id-dinja kollha l-Ave Maria, kien attribwit lil Duminku tal-Prussja, raħeb jew monaku Ċertożin li fl- 1458 kiteb ktieb bl-isem Liber Experientiae  imma li huwa kien isejjaħ Vita Christi Rosarium (Il-Ħajja tar-Rużarju ta’ Kristu). Iżda fl-1977, it-Teologu minn Trier Andreas Heinz skopra Vita Christi Rosarium ieħor bid-data 1300, għalhekk huwa jinsisti li l-oriġini tar-Rużarju kif nafuh illum tmur lura għall-inqas għal dak iż-żmien. Dan ma jfissirx li r-Rużarju beda dik is-sena, ifisser li dik is-sena r-Rużarju kien diġà stabbilit. San Duminkun ta’ Gużman kien ilu madwar 80 sena mejjet għalhekk jista’ jkun li it-tradizzjoni li tgħid li dan il-qaddis ingħata r-Rużarju hija minnha.

Ftit storja

Talb biż-żibeġ bħar-rużarju għandu mnejn beda mil-lajċi biex jimitaw l-irħieb Insara. Dawn l-irħieb waqt il-Liturġija tas-Sigħat kienu jitolbu l-150 Salm kuljum. Peress li ħafna mil-lajċi u anke frajiet fil-monasteri ftit li xejn kienu jafu jaqraw, biddlu l-150 salm ma’ 150 Missierna  jew kif jafha kulħadd: Pater Noster. Huma kienu jużaw qafla bl-għoqod fuqha biex iżommu l-għadd preċiż ta’ Pater Noster li jgħidu.

Skont tradizzjoni Dumnikana, fl-1208 ir-Rużarju ġie mogħti lil San Duminku f’dehra mill-Verġni Marija fil-knisja ta’ Prouille. Din id-dehra Marjana ngħatat l-isem tal-Madonna tar-Rużarju. Fis-seklu XVI il-Beatu Alan de Rupe, saċerdot u teologu Dumnikan, jingħad li kellu dehra mingħand Ġesù dwar l-urġenza li r-Rużarju jerġa’ jiddaħħal bħala forma ta’ talb. Il-Beatu Alan qal ukoll li kien irċieva l-“15-il Wegħda” tal-Omm Imqaddsa. Qabel mewtu li seħħet fit-8 ta’ Settembru 1475, huwa reġa’ xerred ir-Rużarju f’ħafna pajjiżi u waqqaf ħafna fratellanzi tar-Rużarju. Minkejja l-popolarità tal-istorja tal-Beatu Alan dwar l-oriġini tar-rużarju, qatt ma nstabet xi evidenza storika li torbot lil San Duminku mar-Rużarju. L-istorja tad-devozzjoni ta’ San Duminku lejn ir-Rużarju u dehra tal-Madonna tar-Rużarju ma tidher fl-ebda dokument tal-Knisja jew tal-Ordni Dumnikan qabel il-kitbiet tal-Beatu Alan, li nkitbu madwar 300 sena wara.

Żvilupp storiku

Sas-seklu sebgħa t-talb lil Marija kien qed isir aktar komuni. L-ewwel talba magħrufa lil Marija hija s-Sub tuum praesidium, li bil-Malti tiġi hekk: Omm qaddisa tal-kbir Alla, taħt il-mant tiegħek nistkennu, tirruftax it-talb minn tagħna, waqt li lilek aħna ntennu. Fil-bżonn kbir li fih ninsabu, mill-periklu int ħarisna, bit-talb tiegħek int qaddisna. Magħna kun dejjem pjetuża, Verġni mbierka u Glorjuża. L-ewwel forma tas-Sub tuum praesidium tinstab fil-liturġija Ortodossa Kopta u kopja tagħha bil-Grieg tmur lura għal madwar is-sena 250 wara Kristu.

Matul il-Medjuevu aktarx li kemm il-Pater Noster kif ukoll l-Ave Maria kienu jingħadu biż-żibeġ. Fis-seklu XIII f’Pariġi, kienu jeżistu erba’ ħwienet tax-xogħol li kienu jsenslu l-kuruni biż-żibeġ. Dawn kienu jissejħu paternosteri, isem li ġej mit-talba tal-Missierna bil-Latin, Pater Noster.

Kittieb li ktieb il-ħajja ta’ San Ajbertu ta’ Krespin, raħeb Benedittin li miet fl-1140, qal li dan il-qaddis kien ta’ kuljum jgħid 150 Sliema u Qaddisa, 100 minnhom għarkupptejh u 50 minnhom mindud għal tulu fl-art. San Luwiġi Re ta’ Franza li miet fl-1270 jingħad li ta’ kull filgħaxija kien jinżel 50 darba għarkupptejh u kull darba li jqum kien jgħid Sliema u Qaddisa bil-mod. Fis-seklu 12, ir-regola tal-Ankoriti Ingliżi (gruppi ta’ lajċi li kienu jħallu d-dinja biex jgħidu ħajja solitarja ta’ talb u meditazzjoni), speċifikat kif il-ħamsin Ave Marija kellhom jinqasmu f’ħames deċennji jew posti ta’ għaxar Ave Marijiet kull waħda. Bil-mod il-mod, l-Ave Maria ħadet post il-Missierna li kienu jingħadu fil-bidu, iżda qabel kull għaxar Sliema u Qaddisa tingħad Missierna. Issa r-rużarju sar jirrifletti aktar l-istruttura tal-Uffiċju Divin monastiku.

Billi hemm aktar wieħed x’jgħid dwar din it-talba, illum nieqfu hawn u nkomplu ngħidu aktar il-ġimgħa d-dieħla.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 8 ta' Ottubru 2022

Ir-Reġina Eliżabetta II u l-Knisja Kattolika

Kienet il-fidi li kellha r-Reġina Eliżabetta II kif ukoll il-fedeltà lejn ir-rwol tagħha li wasslu

biex ir-relazzjonijiet bejn il-Kuruna Ngliża u l-Knisja Kattolika jkunu daqstant tajbin. Mhux il-mexxejja tad-dinja kollha jkollhom il-privileġġ li jiltaqgħu mal-papa u ftit huma dawk li jiltaqgħu ma’ żewġ papiet. Ir-reġina Eliżabetta II kellha x-xorti li tiltaqa’ ma’ ħames papiet, erba’ minnhom tuli s-sebgħin sena ta’ renju tagħha.

Dawn il-laqgħat ma humiex biss frott it-tul li hija għamlet fuq it-tron imma huma wkoll frott tal-qima li hija kellha lejn il-fidi ta’ Kristu. L-ewwel papa li ltaqgħet miegħu kien il-Papa Piju XII fl-1951 meta hi kienet għadha prinċipessa. Tajjeb ngħidu li din li dini ż-żjara saret meta din il-monarka kienet tgħix f’Malta. Din tista’ titqies bħala sinjal tal-evoluzzjoni li kellha sseħħ bejn ir-Renju Unit u l-Knisja Kattolika fi żmien modern. Għaddew għaxar sin minn dik il-laqgħa u fl-1961, issa mhux akar prinċipessa imma reġina, żaret lill-Papa San Ġwanni XXIII. Hija mill-ġdid reġgħet iltaqgħet ma’ dan il-papa fl-1965.

Ksur tar-relazzjoni

Ir-relazzjonijiet diplomatiċi bejn il-Knisja ta’ Ruma u l-pajjiżi li jiffurmaw il-Gran Brittanja spiċċaw bir-Riforma Protestanta. Fl-Ingilterra, ir-Re Enriku VIII kiser kull relazzjoni mal-Knisja Kattolika fl-1534 u waqqaf iċ-Church of England. Minkejja li wara dan ir-re kien hemm tentattivi biex jerġgħu jiġu sabiliti relazzjoni mas-Santa Sede, ir-Reġina Eliżabetta I, li mexxiet lill-Ingilterra u lill-Irlanda mill-1558 sal-1603, kompliet kabbret din il-firda. Din kienet ipprojbiet kull relazzjoni uffiċċjali mal-Istat tal-Papa wara li fl-1570 il-Papa Piju V kien skomunikaha. Fl-Ingilterra kienet sar att illegali li bniedem jipprattika l-fidi Kattolika bejn is-snin 1559 u l-1791. F’dan il-perjodu kien hemm biss tliet snin li dak li jkun seta’ jħaddan il-Knisja Kattolika, bejn l-1686 u l-1688 meta l-Kuruna Ngliża kienet fuq ras ir-Re Ġakbu II li kien hu stess Kattoliku.  

Paċi mill-ġdid

Ir-Renju Unit żamm ftit li xejn kuntatt mal-Vatikan u nistgħu ngħidu li dawn reġgħu ġew stabbiliti f’Diċembru tas-sena 1914 meta faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija. Madanakollu ir-Renju u s-Santa Sede ma kellhomx ambaxxaturi sal-1982 wara li l-Papa San Ġwanni Pawlu II kien żar ir-Renju Unit fuq żjara pastorali u kien iltaqa’ mar-Reġina Eliżabetta II. Din kienet l-ewwel żjara ta’ papa fil-Gran Brittanja minkejja li ma kinitx żjara organizzata mill-gvern Brittaniku iżda mill-Knisja Kattolika. Sentejn qabel, jiġifieri fl-1980 Eliżabetta II kienet żaret lill-papa f’Ruma. Il-Maestà Tagħha iltaqgħet mill-ġdid ma’ dan il-papa fis-sena 2000. Kien fl-2010 li papa żar formalment ir-Renju Unit. Dik is-sena r-Reġina Eliżabetta II ltaqgħet ma’ Papa Benedettu XVI fil-palazz ta’ Holyroodhouse fl-Iskożja.

Ir-Reġina Eliżabetta II żaret Ruma fl-2014 u minkejja li din ma kinitx żjara statali fil-Vatikan, iltaqgħet ma’ Papa Franġisku biex jitfakkar il-mitt anniversarju minn meta reġgħu bdew ir-relezzjonijiet diplomatiċi bejn il- pajjiżi li jmexxu dawn iż-żewġ mexxejja.

Illum

Bosta osservaturi jsostnu li r-relazzjonijiet bejn il-Gran Brittanja u l-Vatikan huma tajbin ħafna u dan grazzi għar-rispett li l-mexxejja tagħhom għandhom lejn xulxin. L-Ambaxxatur Brittaniku għall-Vatikan, Christopher Trott, qal li r-rispett li l-papiet kellhom lejn il-Maestà Tagħha għamluha faċli biex dawn ir-relazzjonijiet ikomplu jitjiebu. Huwa sostna li l-qima li r-Reġina kellha lejn il-Kristjaneżmu għen ħafna wkoll. Sostna li l-poplu Brittaniku jaf kemm kienet Kristjana ferventi r-Reġina. Mill-mewt tagħna il-Knisja Kattolika fl-Ingilterra faħħritha għall-mod eżemplari li hija għexet il-fidi tagħha fi Kristu. Il-President tal-Konferenza Episkopali tal-Ingilterra u Wales, il-Kardinal Vincent Nichols qal li: “l-għerf, l-istabilità u s-servizz li hija dejjem ħaddnet, kultant f’ċirkostanzi ferm diffiċli, huma leġġendarji u xhieda tal-fidi tagħha.”

Fit-telegramm li Papa Franġisku bagħat lir-Re Karlu III fil-mewt ta’ ommu huwa fissirha bħala mara: “xhud soda tal-fidi f’Ġesù Kristu u b’tama qawwija fil-wegħdiet tiegħu.” L-ambaxxatur Trott qal li l-papiet li ltaqgħet magħhom, irrispettawha bħala bniedma ta’ fidi, anzi ta’ fidi Nisranija.”

Għada

Il-mistoqsija ta’ ħafna issa hija kemm din ir-relazzjoni ser tibqa’ soda.  Xi wħud isostnu li omm ir-Re Karlu III għaddietlu mhux biss ix-xettru tat-tmexxija iżda wkoll valuri sodi ta’ fidi. Dan deher biċ-ċar fl-ewwel stqarrija tiegħu bħala re meta qal: “il-Knisja li hija l-fidi tiegħi, għandha għeruq fondi fija.” Dan is-sentiment ġieli lissnu anke qabel ma laħaq re. Fil-fatt fl-2015 huwa kien qal li l-Monarkija Brittanika għandha pedamenti Kristjani u qal ukoll: “Dejjem deherli li, filwaqt li fl-istess ħin li tkun ‘Difensur tal-Fidi,’ tista’ tkun ukoll protettur tal-fidi,”

Minkejja li l-awtorità tal-monarka Ngliża fuq il-Knisja Anglikana hija fil-biċċa l-kbira tagħha simbolika, is-slaten u l-irġejjen ħadu dan ir-rwol tagħhom ta’ "Mexxejja Supremi tal-Knisja tal-Ingilterra" bis-serjetà, u r-Re Karlu esprima l-intenzjoni tiegħu li jibqa’ miexi l-istess. Jidher li kien messaġġ qawwi ħafna għan-nies, ta’ kull twemmin, fir-Renju Unit li jaraw lill-Maestà Tagħha r-Reġina, u issa l-Maestà Tiegħu r-Re, b’dan il-ftuħ għad-djalogu bejn it-twemmin, partikolarment id-djalogu bejn il-Knisja Anglikana u l-Knisja Kattolika.”

Jidher li dak li nżera’ snin ilu ser jibqa’ jikber u jagħti l-frott fejn jidħlu relazzjonijiet diplomatiċi bejn ir-Renju Unit u l-Knisja Kattolika.

Fr Reno Muscat OP

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon 1 ta' Ottubru 2022

Oktoberfest

Wieħed mill-akbar avvenimenti magħrufin mal-erbat irjieħ tad-dinja li jsiru fil-Ġermanja huwa l-festival tal-birra magħruf bħala l-Oktoberfest. Bosta huma dawk li minħabba l-isem jiftixklu u jaħsbu li dan il-festival issir fix-xahar ta’ Ottubru, imma fil-verità dan issir fix-xahar ta’ qabel u billi huwa festival mifrux fuq numru ta’ ġranet jintemm fl-ewwel jiem ta’ Ottubru. Dan il-festival isir fil-belt sabiħa ta’ Munich ta’ kull sena, iżda dawn l-aħħar sentejn kellu jitħassar minħabba l-pandemija tal-Covid 19, wara kollox bħalma tħassru eluf ta’ avvenimenti oħra madwar id-dinja. Biss din is-sena ser jerġa’ jsir.

Fid-29 ta’ April li għadda s-sindku ta’ Munich, Dieter Reiter, f’konferenza stampa ħabbar li wara waqfa ta’ sentejn din is-sena l-Oktoberfest ser issir bejn is-17 ta’ Settembru u t-3 ta’ Ottubru. Ma jistax jonqos li din l-aħbar intlaqgħet b’ferħ kbir għax għall-Ġermaniżi il-birra hija element importanti fil-ħajja tagħhom daqs il-ħobż.

Frak ta’ storja

Tajjeb naraw ftit kif beda dan il-festival tant magħruf.

Ir-Re Ludwig

Il-Prinċep Ludwig, li aktar tard sar ir-Re Ludwig l-ewwel tal-Bavarja, iżżewweġ lil Tereża ta’ Sassonja fit-12 ta’ Ottubru 1810. Il-poplu ta’ Munich, il-belt kapitali u l-akbar belt tal-Bavarja, kien mistieden għall-festeġġjamenti kbar li kienu saru f’din l-okkażjoni rjali. Il-festi kienu saru barra l-belt f’medda ta’ art li semmiet Theresienwiese, li tfisser il-medda ta’ Tereża, bħala unur lill-prinċipessa li saret mart il-prinċep Bavarjan. Illum din il-medda art għadha jisimha hekk biss il-poplu aktarx isejjaħilha biss wiese – il-wesgħa. Kienu saru festi kbar li fost attivitajiet oħra kienu jinkludu t-tiġrijiet taż-żwiemel. Jingħad li qabel bdew it-tiġrijiet il-prinċep u l-prinċipessa offrew il-birra lil dawk kollha preżenti li jingħad li kienu jlaħħqu mal-erbgħin elf ruħ. Din l-attività niżlet tajjeb mal-poplu u bdiet issir kull sena iżda fl-1813 kellha titħassar minħabba li l-Bavarja kienet involuta fil-Gwerer Napoleoniċi. Dan il-festival kiber minn sena għal sena mill-1814 'il quddiem. Dan il-festival baqa’ jsir kull sena bl-eċċezzjoni ta’ xi snin bħalma ngħidu aħna waqt iż-żewġ epidemiji tal-kolera fl-1854 u l-1873 u fl-1866 u fl-fl-1870 minħabba l-Gwerra Awstro-Prussja u l-gwerra Franko-Prussjana rispettivament.

Lejn l-aħħar tas-seklu 19, l-Oktoberfest żviluppa dejjem aktar bħala festival folkloristiku u sar magħruf mad-dinja kollha. Ġie mtawwal iż-żmien tiegħu u d-data ta’ meta jsir ġiet miġjuba 'l quddiem għall-aħħar jiem ta' Settembru, li ġeneralment ikunu sbieħ u sħan mhux bħal dawk ta’ Ottubru. Illum l-Oktoberfest jintemm fl-ewwel tmiem il-ġimgħa ta’ Ottubru.

Matul it- Tieni Gwerra Dinjija, mill-1939 sal-1945 ma sar l-ebda festival. Fil- perjodu ta’ wara l-gwerra mill -1946 sal-1948 kien hemm “festival tal-ħarifa” minflok l-Oktoberfest imma f'Settembru 1949 saret l-ewwel edizzjoni tal-Oktoberfest wara l-gwerra.

L-Oktoberfest illum

L-Oktoberfest ġibed lejn il-Bavarja miljuni ta’ viżitaturi kull sena matul l-aħħar deċennji. Ovvjament mhux fis-sentejn li għaddew! Bosta turisti jiġu minn barra l-Ġermanja biex jieħdu sehem f’dan il-festival. Dawn ikunu prinċipalment mill-Italja, l-Istati Uniti, il-Ġappun u l-Awstralja. Hemm bosta li jilbsu l-ilbies tradizzjonali Bavarjan meta jattendu għal dan il-festival u din il-ħaġa tkompli ssebbaħ l-ambjent tal-festa.

Fuq kollox dan huwa festival tal-birra, għad li ssib ukoll ikel u logħob. Il- konsum eċċessiv ta’ alkoħol minn xi wħud mill-viżitaturi ilu kwistjoni taħraq għal żmien twil. Biex forsi tittaffa xi ftit din il-problema, il-bireriji li jkollhom it-tined tagħhom armati fil-festival idoqqu biss mużika tradizzjonali sas-sitta ta’ filgħaxija u  jillimitaw il-volum tal-mużika tagħhom. Dan isir biex l-Oktoberfest jinżamm attraenti għall-familji u l-viżitaturi anzjani. Wara s-sitta jindaqqu wkoll diski moderni u mużika pop.

Il-maggijiet li fihom tisserva l-birra huma wkoll attrazzjoni oħra. Kien hemm żmien li kienu jkunu taċ-ċaqquf imma llum saru aktar komuni dawk tal-ħġieġ. Dawn huma wkoll imfittxijin minn kollezzjonisti madwar id-dinja.

Attrazzjoni tal-massa

Dan il-festival jiġbed lejh mases kbar ta’ nies. Il-bireriji li jieħdu sehem huma kollha lokali u huma sitta biss. Dawn jarmaw tined kbar tal-injam biex iservu lill-pubbliku li jattendi. Insibu 38 tinda enormi u 127 restaurant b’ total ta’ madwar 117,000 siġġu. Minħabba l-kobor ta’ dan il-festival bdiet tintuża wesgħa oħra bl-isem ta’ Oidn Wiesn li tinsab ħdejn Theresienwiese. F’din il-wesgħa nsibu madwar 12,500 siġġu ieħor għal dawk li jmorru hemm jieklu u jixorbu.

In-numru medju annwali ta ‘viżitaturi huwa ftit aktar minn sitt miljuni. L-aħħar li sar, fl-2019, in-numru kien ta’ 6.3 miljun. L-Oktoberfest tal-1985 kiser kull rekord ta’ viżitaturi preċedenti b’7.1 miljun viżitatur. Issa naraw dini s-sena! Madwar 12,000 persuna jaħdmu f’ dan il-festival kull sena, li 1,600 minnhom huma wejters. Fl-2019, inbiegħu 7.3 miljun litru birra.

Madwar id-dinja llum isiru festivals simili anke fl-istess jiem, biss xejn u ħadd ma jħabbatha mal-Oktoberfest li jsir Munich li wara kollox huwa l-oroġinali.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 24 ta' Settembru 2022

Sliem u tifkiriet

Dan l-aħħar kont mistieden minn kappillan Taljan, ħabib antik tiegħi, biex immur fil-parroċċa tiegħu u mmexxilu l-festa li r-raħal li tieghu huwa kappillan jagħmel lil Sant Antnin u lil Santa Luċija. Ilni midħla ta’ dan ir-raħal mitluf qalb il-muntanji u li jagħmel parti mill-provinċja ta’ Avellino aktar minn disa’ snin u għalhekk nista’ngħid li sirt naf mhux biss il-ftit toroq li jiffurmaw ir-raħal imma kważi lir-residenti kollha. Fil-fatt kont ktibt artiklu xi snin ilu dwar dan il-post.

Montefalcione

Montefalcione

Hekk jismu dan ir-raħal, Montefalcione:  l-għolja tal-minġel. Dan jinsab ftit aktar minn 500 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Minkejja li fuq livell governattiv jagħmel parti minn Avellino, bħala parroċċa tagħmel mad-djoċesi ta’ Benevento . Il-parroċċa li tmiss ma’ dan ir-raħal tagħmel mad-djoċesi ta’ Avellino.

Il-ġebla bl-10 P

Ta’ interess partikolari f’dan ir-raħal hija ġebla li nsibu ma’ waħda mid-djar. Din fiha mnaqqxa fiha disinn ta’ warda u l-ittra P għal għaxar darbiet u s-sena 1693. Jingħad li din kien għamilha l-arċipriet ta’ Montefalcione ta’dak iż-żmien, Don Carlo Paoletti, u kien wiegħed li jekk xi ħadd jirnexxilu jaqta’ xi jfissru dawk l-għaxar ittri kien ser iħallilu ġidu kollu. Kien ta tliet xhur żmien imma ħadd ma rnexxielux jaqta’ t-tifsira tagħhom. Għalhekk l-arċipriet ta t-tifsira tagħhom li n-nutar tiegħu u dawn tniżżlu fit-testment. Dawn ifissru hekk: “Prima Pensa, Poi Parla, Perché Parole Poco Pensate Portano Peso”. Bil-Malti jfissru hekk : L-ewwel aħseb imbagħad tkellem għax kliem bi ftit ħsieb iġib l-inkwiet.” Żgur li dan huwa parir għaqli li jgħodd mhux biss għal dak iż-żmien u għal dawk in-nies imma għadu relevanti llum u għalina  wkoll forsi issa aktar minn dak iż-żmien, meta qed ngħixu f dinja ta’ media soċjali fejn kulħadd sar avukat, kulħadd sar ġurnalist, kulħadd sar imħallef!

Intant daqshekk fuq Montefalcione u fuq il ġebla tal-Arċipriet. U ngħid id-dritt ma nafx min wiret lil Don Carlo imma hawn min jgħid li billi hu ma kellux qraba ħalla ġidu kollu lill-parroċċa.

Serenità

Ħaġa li tolqtok kif tasal Montefalcione fi żmien il-festa hija n-numru kbir ta’ karozzi li tara pparkjati meta tikkomparah ma’ żminijiet oħra tas-sena. Dan minħabba li bosta Montefalcionesi li kellhom iħallu raħalhom minħabba x-xogħol jew għal xi raġuni oħra, jmorru f’raħalhom fil-jiem tal-festa. Magħhom jieħdu l-familja u b'hekk l-elfejn ruħ li joqgħodu s-sena kollha hemm isiru sitta jew sebat elef. Bosta emigranti, l-aktar mill-Istati Uniti wkoll iżuru l-familja tagħhom f’dan iż-żmien biex b’ġebla waħda jolqtu żewġ għasafar, jaraw il-familjari u jgawdu l-festa ta’ Sant Antnin u Santa Luċija bl-ispettakklu kollu li jkun fiha din il-festa.

Forsi dawn imorru jfittxu s-serenità, il-paċi u l-ħajja sempliċi li ssib hemmhekk. Imorru jgħixu ftit jiem ma’ nies li għad għandhom ħajja sempliċi minkejja li jafu jimxu maż-żmien ukoll. Imorru Montefalcione għax hemm differenti mill-bel li jgħammru fiha tul is-sena kollha. Hemm jarmaw it-toroq għall-festa u ħadd ma jgorr għax ikollu arblu quddiem biebu. Hemm il-qniepen mill-kampnar tal-Knisja jsemmgħu leħinhom spiss is-sena kollha u matul il-jiem tal-festa xi ħaġa aktar, bla ma ħadd jibda xi petizzjoni biex dawn jitwaqqfu. Hemm jinħaraq il-logħob tan-nar, anzi jsir festival tal-logħob tan-nar u ħadd ma joqgħod iġib id-dinja fit-tarf minħabba l-ħsejjes. Forsi hija din is-serenità li ma ssibx f’pajjiż fejn jgħixu ħafna ‘dojoq’, is-sigrieti li l-aħħar jiem ta’ Awwissu jiġbdu tant emigranti lejn raħal twelidhom.

Tifkiriet

Ikolli nistqarr li l-jiem li għaddejt hemm ġabuli ħafna tifkiriet ta’Malta ta’ ftit aktar minn nofs seklu ilu, meta l-mara kienet tagħmel il-karriera tagħha minn ġewwa darha. Tieħu ħsieb uliedha u żewġha, issajjar, tnaddaf u tkun is-sultan ta’ darha. Ftakart meta anke aħna konna aktar qrib tal-knisja parrokkjali, meta l-kaopillan kien magħdud bħala wieħed mill-aktar persuni importanti tar-raħal. Rajt lix-xjuħ fil-misraħ, jixorbu l-kafè u jilgħabu l-karti. Kollox fakkarni f’Malta tal-imgħoddi meta l-ħajja tagħna kienet aktar sempliċi imma isbaħ. Ftakart meta l-ġirien kienu qishom familjari mhux bħal-lum bilkemm tkun taf min joqgħod ħdejk! Ma rridx inħalli barra l-ikel bnin li jafu joffru l-imwejjed ta’ dan ir-raħal ċkejken. Ħafna mill-prodotti mkabbrin fil-ġardina tad-dar stess.

Is-sliem, l-arja tal-muntanji, il-ħbiberija sinċiera li tħoss f’dawn in-nies  ġabuli tifkiriet kbar, tifkiriet ta’ ħajja li llum ma nsibuhiex aktar fostna grazzi għall-progress. Xi sliem, x’tifkiriet!

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 17 ta' Settembru 2022

 

 

Nostalġija

 

Dan l-aħħar kont qed infittex oġġett f’armarju li ftit li xejn niftaħ, anzi nistqarr li ġieli jgħaddu snin bla ma niftħu! F’dan l-armarju kont inpoġġi xi affarijiet li ftit nuża u li llum nista’ ngħid li ma għadni nużahom qatt. Dak li sibt f’dan l-armarju ġabli nostalġija kbira u ntbaħt kemm iż-żmien qed igerbeb minn fuqi. Nistħajjilkom tgħidu… “Mela x’sab?” Ngħidilkom mhux biss dak li sibt imma wkoll il-ħsibijiet li tnisslu f’moħħi ma’ kull oġġett li ġie f’idi.

Cassettes

F’dan l-armarju sibt għadd ta’ cassettes. Nemmen li bosta żgħażagħ qatt ma użaw wieħed minnhom f’ħajjithom. Aħna mhux hekk! Għalina l-cassette kien il-mod waħdieni li nistgħu nisimgħu l-mużika li nħobbu. Niftakar nidħlu l-Belt u ngħaddu fuq il-monti u b’Lira Maltija konna nixtru cassette. Kull xahar kien joħroġ cassette bid-diski l-ġodda. Dak iż-żmien addio l-copyright! Mhux qed ngħid li kienet ħaġa sewwa, imma hekk kienet id-dinja! Għexieren ta’ cassettes, biex ma ngħidx mijiet li llum lanqas fuq xiex indoqqhom ma għandi għax l-apparat li konna nsejħu cassette player ilu li sab tmiemu u mtrema.

U la qed insemmi dan l-apparat jiġi dlonk f’moħħi dak l-apparat li kien jikkopja l-cassettes. Cassette player doppju! U ħsibt ukoll f’meta kien jitgħaqqad xi cassette! B’lapis konna nippruvaw nerġgħu ngerbu ż-żigarella tal-cassette f’postha. Jekk jirnexxielek tkun furtunat jekk le aqbad u armi kollox!

Video cassettes

Fl-armajru sibt ukoll għadd ta’ video cassettes. Billi jien dilettant tal-festi kont nirreġistra l-programmi tal-festi li kienu jixxandru fuq l-istazzjonijiet televiżivi Maltin madwar tletin sena ilu! Video cassettes, tal-festi, tal-purċissjonijiet tal-Ġimgħa l-Kbira u għadd ta’ videos oħra. Kont xtajt magna li tirreġistra l-videos u għalhekk meta kont insiefer kont niġbed video. F’xi okkażjoni tal-familja kont nieħu video. Meta dħalt fil-ħajja reliġjuża ħaduli video, meta lbist il-libsa Dumnikana ġibduli video, meta professajt, meta qaddist u okkażjonijiet oħra, kollha għandi video tagħhom.

Kollox spiċċa f’dan l-armarju u llum l-apparat – il-video cassette recorder, jew il-VCR tħassar u ma sewwejtux, imma l-video cassetes għadhom fl-armarju u ngħid is-sewwa ma nafx għandix narmihom jew inżommhom. Naf li ħin nara xi wieħed minnhom ma għandix. Allura x’naqbad nagħmel? Inħallihom fl-armarju?

Ġie f’moħħi kemm konna mmorru nikru videos. Niftakar meta xtajt il-VCR tiegħi mort nikri video. Niftakar sew li l-ewwel film li rajt fuqu kien Midnight Express.

Negattivi

F’borża tal-karti sibt għadd kbir ta’ negattivi tar-ritratti. X’differenza mil-lum. Kien ikollna l-magna tar-ritratti, nixtru l-film u ndaħħluh fiha. Ladarba l-film jittieħed kollu, skont kemm ikun twil, ta’ 12-il ritratt jew ta’ 24 jew ta’ 36, konna nieħduh għand tar-ritratti biex jiżviluppahulna. Immorru għar-ritratti xi jumejn jew tlieta wara.

Ftakart meta konna nsiefru – u f’żgħożiti s-safar ma kienx bħal-lum. Kienu jgħaddu s-snin bejn safra u oħra. Konna nixtru l-films għall-camera tar-ritratti biex ikollna x’niġbdu. U meta nerġgħu lura Malta jkollna seba’ mitt sena sakemm niżviluppawhom u naraw li ġew sewwa biex nerġgħu ngħixu dik il-vaganza li nkunu għadna kemm temmejna.  Illum it-teknoloġija tal-magni tar-ritratti nbidlet għal kollox. Illum kulħadd bil-mobajl li mhux biss iservik ta’ telefon imma tieħu r-ritratti bih ukoll, u ma toqgħodx tistenna li r-ritratti jiġu żviluppati imma tara r-riżutat dak il-ħin stess. X’differenza minn meta kont għadi daqsxejn ta’ żagħżugħ!

Kartolini

Sibt ukoll numru ta’ kartolini ta’ postijiet li żort. Konna nsiefru u nibgħatu kartolina d-dar! Il-kuntatt telefoniku ma kienx bħal dak tal-lum. Ma kellniex mobajl u biex inċemplu d-dar kien ikollna nsibu xi kaxxa tat-telefon u nużawha. U kien hemm fejn biex tuża t-telefon pubbliku kien irid ikollok muniti apposta, dawk li Italja kienu jsejħulhom gettone! Allura konna nibgħatu kartolini lil tal-familja u lill-ħbieb. Dawk il-kartolini li kont nibgħat id-dar żammejthom u għadhom f’dan l-armarju.        

Nostalġija

Fl-armarju sibt għadd ta’ fuljetti li kont niġbor meta nkun imsiefer. Kont inżommhom qabel, illum narmi kollox, għax kollox sar idejjaqni! Imma nistqarr magħkom li dan l-armarju ġabli nostalġija kbira. Ftakart fi żmien differenti, meta forsi l-ħajja kienet aktar sempliċi, aktar trankwilla. Ftakart fi żmien li ftit li xejn kien ikollna flus fil-but imma konna nafu niddevertu b’dak li jkollna.

Għalaqt il-bibien tal-armarju u ħallejt kollox fejn kien. Insejt x’kont qed infittex, insejt għafejn kont ftaħtu dak l-armarju. Kont ftaħtu għal xi ħaġa imma sibt ħaġa oħra, sibt nostalġija kbira għal żmien li għadda u li qatt ma jerġa’ jiġi lura.

Fr Reno Muscat

Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 10 ta' Settembru 2022

Min m’għandux salib

 

Kultant jiġi f’moħħi xi qawl Malti u noqgħod naħseb kemm missirijiena kienu għorrief meta ħolqu dawn il-qwiel mimlijin għerf u esperjenza tal-ħajja u x’patrimonju ħallewlna. Ħasra li ħafna minn dak li għaddewlna l-antenati tagħna qiegħed jintilef u jispiċċa fix-xejn, u wisq nibża’ li għada ser ikun agħar mil-lum. Intant wieħed mill-qwiel li qaluli dan l-aħħar waqt li kont qed inkellem persuna kien dan: Min m’għandux salib għandu domna! Smajtu kemm-il darba dan il-qawl imma llum donnu weħel ġewwa moħħi u bqajt naħseb dwaru. Kif jiġrilek kultant hux?

Xi jfisser

Ma tridx tkun għaref wisq biex tifhem is-sinifikat ta’ dan il-qawl popolari. Kulħadd qiegħed fl-istess baħar, kollha ninsabu fl-istess dgħajsa u dak li jiġri lili llum għandu mnejn jiġi fuqek għada jew jekk ma jiġix dan l-inkwiet tiegħek għandek jiġik xi ħaġa tixbħu. Dan huwa qawl li minn banda jagħmillek kuraġġ u minn banda oħra jiġbidlek l-attenzjoni. X’jiġifieri? Jekk tkun għaddej minn waqtiet diffiċli u xi ħadd jgħidlek li min m’għandux salib għandu domna jkun qed jinkuraġġik biex tibqa’ miexi ’l quddiem bla ma taqta’ qalbek għax kulħadd għandu l-inkwiet tiegħu, ta’ min mod u ta’ min mod ieħor, ta’ min jidher u ta’ min ma jidhirx, imma ħadd fid-dinja ma jista’ jgħid li ma għandux xi naqra nkwiet. Mill-banda l-oħra jekk inti tkun qed titkellem ma’ xi ħadd u forsi ssemmi n-nuqqas ta’ xi persuna oħra, dan il-qawl jekk jgħiduhulek ikunu jridu jfissru li aħjar toqgħod attent għax kull min jgħolli idu għandu xi jxomm, min għandu salib u min għandu domna. Tassew li dan il-qawl aktar jintuża fl-ewwel każ li semmejt milli fit-tieni wieħed imma jista’ jintuża wkoll.

Id-domna ta' Ħal Qormi

Oriġini

Meta jiġi xi ħaġa f’moħħi nibqa’ nberren fuqha u min fejn tkun ġejja. L-oriġini ta’ dan il-qawl huwa interessanti ħafna. F’bosta rħula Maltin antiki naraw xi kolonna b’salib fuqha. Nieħdu eżempju: quddiem il-knisja parrokkjali ta’ San Filep f’Ħaż-Żebbuġ insibu kolonna b’salib fuqha. Fil-misraħ ta’ quddiem il-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ Għawdex insibu kolonna oħra b’salib ieħor fuqha. Minn dawn il-kolonni bi slaleb fuqhom insibu numru mhux ħażin imxerred ma’ Malta u Għawdex u nħoss li nkun qed nonqos jekk ma nsemmix tnejn partikolari, dak tal-Marsa li b’xi mod għandu rabta ma’ San Ġorġ Preca u dak magħruf bħala ta’ rajt ma rajtx u smajt ma smajtx. Imbagħad insibu numru ta’ slaleb li jissejħu “Tad-Dejma” bħal dawk ta’ Ħal Ki
rkop, Ħal Safi, Ħal Tarxien, Ħal Qormi, iż-Żurrieq u l-Għasri.

Biss fuq iz-zuntier tal-Kolleġġjata ta’ San Ġorġ ta’ Ħal Qormi naraw kolonna li fuqha ma hemmx salib iżda domna. Hemm min jgħid li din id-domna twaqqfet hemmhekk biex tfakkar għeluq il-mitt sena mit-twaqqif tal-parroċa tal-Portu Salvu jew kif jafha kulħadd, San Duminku fil-Belt Valletta. Forsi jkun hawn min jistaqsi x’konnessjoni hemm bejn dawn iż-żewġ parroċċi. Billi t-teritorju tal-Għolja Xiberras kien jagħmel mal-parroċċa ta’ San Ġorġ, bit-twaqqif tal-parroċċa l-ġdida ġewwa l-Belt il-ġdida Valletta, fit-2 ta’ Lulju tas-sena 1571, il-knisja Qormija saret matriċi, jiġifieri omm ta’ parroċċa oħra. Tajjeb ngħid li din il-parroċċa beltija twaqqfet mill-Papa Piju V bil-Bolla Papali Ex Debito Pastoralis. Issa fuq il-kolonna li nsibu fuq iz-zuntier ta’ Ħal Qormi hemm imnaqqxa s-sena 1671, sewwasew mitt sena wara t-twaqqif tal-parroċċa Beltija. Għalhekk hawn min jemmen li din il-kolonna bid-domna fuqha saret biex tfakkar din il-ġrajja għax wara kollox kull omm tifraħ bl-ewwel twelid tagħha. Jingħad li fuq id-domna kien hemm żewġ skudetti tar-ram li ġew maqlugħin mis-suldati ta’ Napuljun meta f’Ġunju tas-sena 1798 żaru lil Ħal Qormi u daħlu fil-knisja parrokkjali mhux biex jinvistaw lis-sagrament jew jisimgħu xi quddiesa iżda biex ġarrew il-fidda, id-deheb u dak kollu li raw li kellu valur.

Intant interessanti l-fatt li f’Ħal Qormi mbagħad insibu żewġ slaleb fuq kolonna, wieħed f’misraħ il-Vitorja u l-ieħor li diġà semmejt li jissejjaħ bħala s-Salib tad-Dejma li nsibu l-Ħandaq. Minn hawn twieled il-qawl li qed nitkellmu dwaru.

Slaleb u domni

Is-slaleb u d-domni kienu popolari ħafna sa ftit snin ilu. Ma kontx issib tarbija li ma kienx ikollha xi salib jew xi domna, jew it-tnejn flimkien mal-labra li kienet iżżomm il-ħarqa f’postna. Illum mhux biss id-domna u s-salib spiċċaw imma anke l-ħarqa li tinżamm bil-labra, illum uża u armi ’l hemm! L-adulti kien ikollhom xi salib jew domna tad-deheb ma’ ġiżirana madwar għonqhom. Anke dawn tista’ tgħid għabu minn pajjiżna u posthom ħaduh amuletti magħmulin minn materjal li ma jiswiex wisq flus.

Kemm hemm x’wieħed jgħid dwar daqsxejn ta’ qawl hux? U tiskanta xi stejjer ikun hemm marbutin warajh.

Fr Reno Muscat

DAN L-ARTIKLU DEHER F'IN-NAZZJON 2O TA' AWWISSU 2022

Santa Caterina a Magnanapoli

 

Darba meta kont għadni ngħix Ruma, darba waħda kont għaddej minn quddiem knisja li spiss kont naraha minn barra imma qatt ma kont sibtha miftuħa. Dakinhar rajt il-bieb miftuħ u għalhekk dħalt biex nagħti titwila. Hija l-knisja li tissejjaħ Santa Caterina a Magnanapoli. L-ewwel ma laqatni kien kartellun fuq ġewwa tal-knisja li fuqu kien hemm stampa tal-istatwa ta’ San Pawl tal-Belt Valletta. Il-kurżità aktar kibret ġewwa fija. X’kien qed jagħmel dak ir-ritratt b’tant prominenza hekk kif tidħol f’din il-knisja? Ngħidilkom jew aħjar tindunaw waħedkom aktar ’l isfel. It-tieni ħaġa li baqgħet imwaħħla f’moħħi kienet li dak il-ħin li dħalt fil-knsija kien hemm quddiesa li kieent qed tiġi mqaddsa minn żewġ saċerdoti u kien hemm persuna waħda biss tisma’ l-quddiesa. Fhimt xi jfisser meta ngħidu More chiefs than Indians!

Fejn?

Semmejtilkom din il-knisja imma ma għidx fejn qegħda sewwa. Hekk kif tintemm Via Nazionale insibu fetħa bl-isem Largo Magnanapoli. Aktarx li dan l-isem ġej minn Magnus Neapolitani Regni Connestabilis  it-titlu Latin li jfakkar il-fundatur tas-saltna ta’ Napli. Hawnhekk insibu l-knisja iddedikata lil Santa Katarina ta’ Siena imsejħa f’Magnanapoli. Jekk ma fhimtnix sa issa ngħidlek li dan il-post jinsab tefgħa ta’ ġebla bogħod mill-munument imsejjaħ Altare della Patreia, dak il-monument famuż li kull min iżur Ruma jgaddi minn quddiemu żgur.

Storja

L-ewwel knisja hawnhekk  nbniet għall-ħabta tal-1575. Fil-bidu kienet il-knisja tal- kunvent tas-sorijiet Dumnikani li kien inbena fl-1568 mill-Papa Piju V (1566 - 1572). Il-bini tal-knisja preżenti beda fl-1608 inizjalment bi spejjeż tal-Kardinal Scipione Borghese (1577 –1633) fuq disinn ta’ Carlo Maderno (1556  – 1629). Ix-xogħol tal-bini waqaf fl-1613 u kompla fl-1628. F’ dawn is-snin is-sorijiet kienu akkwistaw it-Torri tal-Milizia li għadna naraw illum fil-qrib.

Sena wara li kompla l-bini miet Carlo Maderno u għalhekk kien inkarigat l-arkitett Giovanni Battista Soria (1581 –  1651) biex ikompli x-xogħol. Soria għamel xi tibdil fil-pjanta oriġinali imma ma nafux sewwasew x’ inhu dan it-tibdil billi l-pjanta ta’ Maderno intilfet. Bejn l-1631 u l-1641 inbniet il-faċċata.  Fiha naraw arem tal-familja Chigi. Din hija l-arma ta’ Fabio Chigi, dak li mbagħad sar il-Papa Alessandru VII (1655 – 1667). Dan Fabio Chigi kien delegat Apostoliku ta’ Malta bejn l-1634 u l-1639.

Il-kunvent li kien imiss mal-knisja twaqqa fl-1924.  Illum din il-knisja sservi lill-Ordinajru Militari. Dan huwa isqof li jmexxi lill-kappillani militari. Billi s-sorijiet ma għadhomx aktar hemmhekk, il-knisja hija mexxija mill-kleru djoċesan. Fl-1992 il-knisja kienet irrestawrata.

Il-knisja fiha taraġ doppju quddiem. Dan sar fl-1924. Il-faċċata fiha żewġ ordnijiet, portiku isfel bi tliet arkati u t-tieni ordni b’ tieqa fin-nofs u żewġ niċeċ vojta. Il-fontispizju huwa triangualri. Il-knisja minn ġewwa fiha navata waħda bi tliet kappelli fuq kull naħa.

Aqta’ l-kurżità!

Hekk kif tidħol fil-knisja tara l-artal maġġur bi prospettiva li juri l-estasi ta’ Santa Katarina ta’ Siena. Din l-iskultura hija xogħol il-Malti Melchiore Gafà (1636 – 1667). Gafà twieled il-Birgu imma ftit li xejn nafu dwaru. Nafu żgur li ħadem l-istatwi ta’ San Pawl tal-Belt Valletta (c 1658) u dik tal-Madonna tar-Rużarju tal-knisja tad-Dumnikani tar-Rabat Malta (1660 - 1661). Minkejja li ma nafux bl-eżatt meta ħadem l-estażi ta’ Santa Katarina, aktarx li kienet lesta fl-1667 jew xi ftit qabel. Dan huwa meqjus bħala l-kapolavur ta’ dab l-artist Malti. Għal xi żmien kien maħsub li dan kien xogħol ta’ Bernini. Issa nemmen li kulħadd fehem għalfejn kien hemm dak il-kartellun hekk kif tidħol fil-knisja.

Artkitettura u arti

Il-knisja fiha ħafna tiżjin barokk. Il-koppla tagħha turi l-Glorja tal-Missier etern tal-pittur Francesco Rosa (1638 - 1687). Is-saqaf huma mpitter minn Luigi Garzi (1638 – 1721) u juri l-glorja ta’ Santa Katarina. It-tabernaklu huwa maħdum minn irħam rikk lapis lazuli u ndurat bil-bronz. Dan kif ukoll l-altar maġġur huma xogħol ta’ Carlo Marchionni  (1702 –  1786). Il-ħitan tal-knisja huma ddekorati bi stukko ta’ Pietro Bracci (1700–1773) u juru lil Santa Roża ta’ Lima u lil Sant’ Anjeże ta’ Montepulciano.

Minħabba li din il-knisja sservi lill-Ordinarju Militari ftit li xejn tkun miftuħa. Ħasra. Insomma Ruma hemm  bosta knejjes li messithom din ix-xorti jew waħda agħar. Illum xtaqt naqsam magħkom da nit-tagħrif għax naf li bosta Maltin iżuru Ruma u forsi jekk wieħed jinzerta f’dik l-akwata u jara din il-knisja miftuħa tajjeb jittawwal waħda ġewwa. Jekk xejn jara kapolavur ta’ artist Malti bħalna.

Fr Reno Muscat

 Dan l-artiklu deher f'In-Nazzjon - 13 ta' Awwissu 2022